Với trẻ nhỏ, rằm tháng Giêng có thể giải thích gọn là: "Đêm có ông trăng tròn đầu tiên của năm mới, cả nhà nhớ ông bà tổ tiên, cùng nhau ăn cơm và ngắm trăng." Trẻ lớn hơn có thể nghe thêm về tên Nguyên tiêu, về việc đi chùa, về Ngày thơ và vì sao ngày dương của rằm mỗi năm một khác.
Cách kể hiệu quả nhất là đi từ những thứ trẻ nhìn thấy, sờ thấy: vầng trăng, mâm quả, bát bánh trôi, ngọn đèn. Điều cần tránh là dùng nỗi sợ để dạy phong tục, kiểu "không ngoan thì ông bà không phù hộ". Bài này gợi ý cách kể theo từng độ tuổi, cách trả lời những câu trẻ hay hỏi, một câu chuyện ngắn tự soạn để kể trước giờ ngủ và vài hoạt động cùng con trong đêm rằm.
Kể gì theo từng độ tuổi
Mỗi lứa tuổi tiếp nhận một lượng thông tin khác nhau. Bảng dưới đây là gợi ý, cha mẹ điều chỉnh theo tính cách và sự tò mò của con.
| Độ tuổi | Nội dung chính | Cách kể |
|---|---|---|
| Ba đến năm tuổi | trăng tròn, nhớ ông bà, ăn cơm cùng nhau | câu ngắn, chỉ vào trăng, cho con cầm hoa, quả |
| Sáu đến tám tuổi | tên Nguyên tiêu, vì sao thắp hương, đi chùa | kể chuyện, hỏi lại con, cho con phụ việc nhỏ |
| Chín đến mười một tuổi | lịch âm, vì sao ngày dương thay đổi, Ngày thơ | cùng tra lịch, đọc thơ về trăng, vẽ trăng ba đêm |
| Từ mười hai tuổi | tam nguyên, phong tục các vùng, phân biệt tín ngưỡng và mê tín | trò chuyện hai chiều, để con tự tìm hiểu và kể lại |
Không cần dạy hết trong một năm. Mỗi rằm Giêng thêm một lớp, sau vài năm con sẽ có một bức tranh đầy đủ mà không thấy nặng nề.
Một mẹo nhỏ là để con hỏi trước rồi mới kể. Trẻ nhớ câu trả lời cho câu hỏi của chính mình lâu hơn nhiều so với một bài giảng có sẵn.
Trả lời những câu trẻ hay hỏi
"Vì sao trăng hôm nay tròn thế?" Bạn trả lời: mặt trăng quay quanh trái đất, có những ngày mình chỉ thấy một phần mặt trăng được chiếu sáng, đến khoảng ngày rằm thì thấy gần trọn. Người xưa đếm ngày theo trăng, nên ngày rằm là giữa tháng âm lịch.
"Ông bà tổ tiên có ăn được đồ cúng không?" Câu này nên trả lời trung thực và tôn trọng: "Nhà mình bày mâm để nhớ ông bà, cảm ơn ông bà. Mỗi người tin một kiểu, còn nhà mình làm vì thương và nhớ." Không cần khẳng định hay phủ định điều gì vượt ngoài hiểu biết.
"Vì sao phải đi chùa?" Có thể giải thích: chùa là nơi nhiều người đến để lòng yên tĩnh, nghe các sư dạy điều tốt. Rằm Giêng là dịp đầu năm nên nhiều người đi. Nếu nhà không đi chùa, nói rằng mỗi gia đình có cách riêng để bắt đầu năm mới.
"Vì sao không được chạy nhảy, nói to ở chùa?" Vì ở đó có người đang cầu nguyện, đang cần yên tĩnh, giống như khi em bé đang ngủ thì mình đi nhẹ. Giải thích bằng sự tôn trọng người khác dễ hiểu hơn bằng điều cấm.
"Vì sao năm nay rằm khác ngày năm ngoái?" Đây là câu hỏi tuyệt vời để giới thiệu lịch âm. Mở lịch, chỉ cho con ngày mồng Một Tết, đếm thêm mười bốn ngày là ra rằm. Trẻ lớn có thể nghe thêm rằng tháng âm theo trăng, năm dương theo mặt trời.
Một câu chuyện ngắn để kể trước giờ ngủ (ví dụ tự soạn)
Câu chuyện dưới đây là ví dụ tự soạn, không phải truyện cổ tích có sẵn. Cha mẹ có thể đổi tên nhân vật, đổi chi tiết cho hợp với nhà mình.
Ngày xưa, ở một ngôi làng bên sông, có cô bé tên Na. Tết vừa qua, anh chị Na lần lượt đi làm xa, nhà bỗng vắng. Na hỏi bà: "Bao giờ cả nhà lại đông vui?" Bà chỉ lên trời: "Con đếm xem, khi ông trăng tròn lần đầu tiên trong năm, cả nhà mình lại ngồi với nhau." Từ hôm đó, tối nào Na cũng ra sân nhìn trăng. Trăng lớn dần như chiếc bánh được nặn thêm từng chút một.
Đến đêm trăng tròn, anh chị Na về thật. Mẹ nấu chè, bà dạy Na nặn bánh trôi, bố lau bàn thờ, cắm hoa. Cả nhà thắp nén hương nhớ ông, rồi ngồi ngoài sân ăn chè. Na thì thầm với trăng: "Năm nay con sẽ học bơi, sẽ giúp bà tưới rau." Bà bảo: "Ông trăng không làm thay con được đâu, nhưng ông sẽ soi đường cho con tự làm."
Câu chuyện cố ý kết bằng lời của bà: điều mình muốn trong năm là do mình làm. Đó là cách đưa ý nghĩa đầu năm vào mà không gieo cho trẻ ý nghĩ rằng chỉ cần cầu là được.
Hoạt động cùng con trong dịp rằm
Trẻ hiểu phong tục qua việc làm nhiều hơn qua lời kể. Vài hoạt động vừa sức, ít tốn kém:
- Nhật ký trăng: ba tối mười bốn, mười lăm, mười sáu, cùng con ra ngoài vẽ hình trăng vào sổ. Con sẽ tự thấy trăng thay đổi thế nào.
- Nặn bánh trôi: bột nếp, đường phên hoặc nhân đậu; trẻ thích nặn, cha mẹ lo phần nước sôi.
- Cắm hoa, xếp quả: giao cho con một đĩa quả để tự xếp, khen sự chăm chút chứ không chấm đẹp xấu.
- Làm một chiếc đèn giấy đơn giản: dùng đèn pin, đèn điện nhỏ thay cho nến. Cách làm các loại đèn có danh mục riêng trên Nguyên Tiêu.
- Đọc thơ về trăng: chọn vài bài thơ thiếu nhi về trăng, hoặc cùng con nghĩ vài câu thơ ngắn của riêng mình.
- Gọi cho ông bà: để con tự hỏi ông bà ngày xưa đón rằm thế nào.
Mỗi năm chỉ cần chọn hai, ba hoạt động. Điều trẻ nhớ lâu là cảm giác được tham gia cùng cả nhà, không phải số việc đã làm.
Nếu con có anh chị em, chia việc theo tuổi: đứa lớn lo phần nặn bánh, đứa nhỏ lo phần xếp quả. Cuối buổi, mời cả nhà nếm bánh do các con làm và kể lại một điều mỗi người thấy vui nhất trong ngày. Thói quen nhỏ ấy, lặp lại vài năm, sẽ thành ký ức rằm Giêng của riêng gia đình bạn.
Đừng dạy phong tục bằng nỗi sợ
Nhiều người lớn quen nói với trẻ những câu như "nghịch bàn thờ là bị phạt", "không ngoan ông bà không phù hộ", "chỉ tay vào trăng bị cắt tai". Những câu này thường chỉ là cách dỗ cho trẻ nghe lời, nhưng để lại nỗi sợ mơ hồ. Có trẻ lớn lên sợ bàn thờ, sợ chùa, hoặc ngược lại thấy phong tục là thứ vô lý để chống lại.
Cách thay thế là giải thích lý do thật. Không nghịch bàn thờ vì có lửa hương, đồ dễ vỡ, và vì đó là chỗ cả nhà giữ gìn để nhớ ông bà. Không chạy nhảy ở chùa vì người khác cần yên tĩnh. Những lý do này đúng, dễ hiểu và dạy trẻ biết tôn trọng người khác, chứ không phải sợ một điều mình không thấy.
Với chuyện chỉ tay vào trăng, có thể kể đó là một quan niệm dân gian vui để trẻ biết, kèm lời trấn an rằng không ai bị làm sao cả. Trẻ thường thích biết "ngày xưa người ta tin gì", miễn là người lớn kể với giọng nhẹ nhàng, không biến nó thành lời doạ.
Giúp trẻ lớn phân biệt phong tục, tín ngưỡng và mê tín
Phong tục là nếp chung của cộng đồng. Cúng rằm, đi chùa đầu năm, ăn bánh trôi, ngắm trăng là những việc nhiều gia đình cùng làm, truyền qua nhiều thế hệ. Trẻ tuổi mới lớn có thể hiểu phong tục như "cách một cộng đồng nhớ và ăn mừng", giống sinh nhật của một gia đình lớn.
Tín ngưỡng là niềm tin vào điều thiêng liêng. Thờ cúng tổ tiên, thờ thần làng, đi chùa lễ Phật gắn với niềm tin của người làm. Trẻ cần học cách tôn trọng niềm tin của người khác, kể cả khi bản thân chưa chắc mình tin gì. Muốn hiểu sâu giáo lý một tôn giáo, hướng con tới sách và người tu hành của tôn giáo đó.
Mê tín là khi niềm tin bị dùng để doạ hoặc để lấy tiền. Lời hứa "cúng bao nhiêu thì hết hạn", lời doạ "không làm thì gặp xui", những chiêu thu tiền giải hạn qua mạng là những thứ trẻ nên biết để tự cảnh giác. Dạy con hỏi lại: ai được lợi từ lời nói này?
Một câu hỏi hữu ích cho trẻ. Khi gặp một tục lạ, gợi con tự hỏi ba câu: việc này giúp mình nhớ, mình biết ơn hay mình sống tốt hơn không; có làm hại ai không; có ai đòi tiền không. Ba câu hỏi đơn giản ấy giúp trẻ giữ được cái đẹp của phong tục mà không bị cuốn vào nỗi sợ.
Khi gia đình theo tôn giáo khác hoặc không theo tôn giáo
Không phải gia đình Việt nào cũng cúng rằm hay đi chùa. Có nhà theo Công giáo, Tin Lành, có nhà không theo tôn giáo nào. Trẻ ở những gia đình này vẫn nghe bạn bè kể về rằm Giêng và có thể hỏi vì sao nhà mình không làm.
Câu trả lời đơn giản và tôn trọng là: "Mỗi nhà có niềm tin và nếp riêng. Rằm Giêng là một phong tục của nhiều người Việt; nhà mình không cúng nhưng mình vẫn có thể ngắm trăng, ăn chè, đọc thơ cùng nhau." Cách nói này giúp trẻ hiểu văn hoá mà không thấy mình lạc lõng, đồng thời biết tôn trọng bạn bè có nếp khác.
Ngược lại, gia đình có cúng rằm cũng nên dạy con tôn trọng bạn không cúng. Một lớp học có nhiều nếp nhà khác nhau là cơ hội tốt để trẻ học cách sống cùng sự khác biệt, điều quan trọng không kém việc hiểu một phong tục. Thầy cô cũng có thể mời học sinh kể về dịp đầu năm của nhà mình, để cả lớp thấy rằm Giêng chỉ là một trong nhiều cách đón năm mới.
Câu hỏi thường gặp
Con thấy người lớn đốt vàng mã và hỏi có thật gửi được không, trả lời sao?
Bạn trả lời trung thực rằng đó là một tục của nhiều người để bày tỏ lòng nhớ người đã khuất, còn mỗi người tin một kiểu. Có thể nhân dịp kể thêm rằng nhiều chùa và nhiều gia đình đã bớt hoặc bỏ tục này vì khói, vì nguy cơ cháy, mà lòng nhớ ông bà vẫn trọn.
Có nên cho trẻ tự thắp hương không?
Trẻ nhỏ không nên tự cầm hương đang cháy vì dễ bỏng và dễ làm rơi tàn. Cha mẹ có thể để con đứng cạnh, chắp tay, còn người lớn cắm hương. Trẻ lớn hơn có thể thắp dưới sự trông chừng của người lớn.
Con hỏi "ma có thật không" sau khi nghe kể chuyện rằm, trả lời sao?
Bạn trả lời rằng mỗi người tin khác nhau, còn ở nhà mình, ngày rằm là để nhớ ông bà và sum họp. Tránh kể chuyện ma để doạ trẻ. Nếu con sợ, ở bên con, bật đèn nhỏ và chuyển sang câu chuyện vui về trăng.
Có tài liệu nào cho trẻ học về Tết Nguyên tiêu không?
Trong chương trình phổ thông, học sinh có dịp gặp bài thơ "Rằm tháng Giêng" (Nguyên tiêu) của Chủ tịch Hồ Chí Minh và các bài đọc về phong tục ngày Tết. Thư viện trường, sách thiếu nhi về phong tục Việt và các hoạt động ngoại khoá dịp Ngày thơ cũng là nguồn tốt.
Làm sao để con không thấy phong tục là việc nhàm chán?
Cho con một vai trò thật, như xếp quả, cắm hoa, nặn bánh, gọi cho ông bà, và hỏi ý con. Khi trẻ được góp phần, phong tục trở thành việc của mình chứ không còn là việc người lớn bắt làm.
Trẻ có nên ăn chay ngày rằm cùng gia đình không?
Một bữa chay đủ đạm thực vật và rau thường không ảnh hưởng tới trẻ khoẻ mạnh. Không nên ép nếu trẻ không muốn; có thể để trẻ ăn bữa thường cạnh mâm chay của người lớn. Ăn chay thường xuyên ở trẻ nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi.