Hội gò Đống Đa diễn ra ngày mùng 5 tháng Giêng âm lịch tại khu gò Đống Đa, Hà Nội, để tưởng nhớ chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa của quân Tây Sơn do vua Quang Trung chỉ huy vào dịp Tết Kỷ Dậu năm 1789. Dân gian quen gọi là "giỗ trận Đống Đa". Phần lễ thường có dâng hương, tế, rước; phần hội có các trò diễn, cuộc thi dân gian tuỳ năm.
Khác những hội làng ở vùng quê, hội Đống Đa diễn ra giữa một quận nội đô, quanh một gò đất nay là công viên, nên không khí vừa mang tính lễ hội truyền thống vừa mang tính sự kiện của thành phố. Bài này không viết lại toàn bộ lịch sử trận đánh, vì đó là việc của sách sử; ở đây là những gì người đi hội cần biết: vì sao có hội, gò Đống Đa là gì, một ngày hội thường diễn ra thế nào, và nên xem ra sao trong không gian đô thị chật chội.
Từ trận đánh Tết Kỷ Dậu đến ngày hội
Theo sử liệu, cuối năm Mậu Thân, đầu năm Kỷ Dậu (1788–1789), Nguyễn Huệ lên ngôi hoàng đế lấy niên hiệu Quang Trung, rồi tiến quân ra Bắc đánh quân Thanh đang chiếm đóng Thăng Long. Quân Tây Sơn hành quân trong những ngày Tết, hạ các đồn phía nam thành, trong đó trận Ngọc Hồi diễn ra vào mùng 5 tháng Giêng, và tiến vào Thăng Long cùng ngày. Chi tiết diễn biến từng trận được các sách sử trình bày khác nhau ở một số điểm; nếu cần dùng cho học tập, bạn nên đọc sách sử chính thống.
Tên gọi Đống Đa thường được giải thích là nhiều gò đống, gắn với truyền ngôn về những gò chôn xác quân Thanh sau trận đánh. Qua thời gian, người dân quanh vùng lấy ngày mùng 5 tháng Giêng làm ngày tưởng niệm, gọi nôm na là giỗ trận. Câu nói dân gian về "mùng 5 giỗ trận Đống Đa" được nhiều người Hà Nội nhắc như một mốc của tháng Giêng.
Ngày nay, khu gò được quy hoạch thành công viên, có tượng đài vua Quang Trung. Lễ hội do chính quyền địa phương tổ chức, kết hợp nghi lễ tưởng niệm với các hoạt động văn hoá. Ở gần đó còn có những di tích liên quan như chùa Đồng Quang, theo truyền ngôn dựng trên vùng đất từng là chiến trường; nhiều người đi hội ghé thêm nơi này.
Phần lễ và phần hội thường có
Chương trình mỗi năm do ban tổ chức công bố. Bảng dưới gom những hoạt động thường được nhắc trong nhiều năm, để bạn biết nên dành thời gian cho phần nào.
| Phần | Hoạt động thường có | Ghi chú cho người xem |
|---|---|---|
| Lễ | Dâng hương tưởng niệm vua Quang Trung và nghĩa quân Tây Sơn tại khu tượng đài | Buổi sáng, trang nghiêm; người xem đứng ngoài khu lễ |
| Lễ | Rước kiệu, rước lễ vật từ các di tích lân cận về khu gò | Đường rước đi qua phố, nên chú ý lối đi |
| Lễ | Tế lễ theo nghi thức truyền thống | Thường chỉ đoàn tế và đại biểu ở khu trung tâm |
| Hội | Màn rồng, lân, các tiết mục tái hiện không khí ra quân tuỳ năm | Đông người xem, nên giữ trẻ nhỏ sát bên |
| Hội | Các cuộc thi, trò vui dân gian như vật, cờ tuỳ năm | Không phải năm nào cũng có, xem thông báo |
| Hội | Biểu diễn văn nghệ, trưng bày tư liệu | Hợp với gia đình có con nhỏ |
Có năm ban tổ chức đưa các tiết mục tái hiện lịch sử, có năm chủ yếu là nghi lễ và văn nghệ. Điều không đổi là phần dâng hương tưởng niệm buổi sáng mùng 5.
Nếu bạn chỉ có một hai giờ, hãy ưu tiên đến từ sáng để thấy đoàn rước và không khí dâng hương, rồi dành thời gian còn lại xem các tiết mục ở khu biểu diễn. Buổi chiều thường thưa hơn, hợp với người muốn đi dạo quanh gò, đọc các bảng giới thiệu và chụp ảnh tượng đài khi không còn đông người đứng chắn.
Ý nghĩa của hội trong đời sống người Hà Nội
Một ngày hội lịch sử giữa Tết. Phần lớn lễ hội tháng Giêng gắn với thần làng, Phật, Mẫu. Hội Đống Đa là trường hợp hiếm của một ngày hội lấy sự kiện lịch sử làm trung tâm, nên nó mang không khí tưởng nhớ hơn là cầu xin.
Mốc của tháng Giêng. Với nhiều gia đình Hà Nội, mùng 5 là ngày cuối của kỳ nghỉ Tết theo nếp cũ, và đi hội Đống Đa là một cách kết thúc những ngày Tết bằng một hoạt động có ý nghĩa.
Bài học lịch sử ngoài lớp học. Trẻ em đi hội sẽ được nghe về vua Quang Trung, về cuộc hành quân giữa Tết, thấy tượng đài, thấy đoàn rước. Đó là kiểu bài học không cần sách vở mà nhớ lâu.
Chỗ đứng của cộng đồng quanh gò. Các làng cũ quanh gò, nay là các phường nội đô, vẫn tham gia rước, tế. Hội là dịp hiếm hoi những nếp làng cũ hiện ra giữa phố xá hiện đại.
Một cách nhớ không cần ồn ào. Hội Đống Đa không có những màn tranh cướp hay xin lộc. Nhiều người chỉ đến đặt một nén hương, đứng lặng một lúc trước tượng đài rồi về. Với một ngày hội lịch sử, cách tham dự lặng lẽ như vậy cũng trọn vẹn như xem hết mọi tiết mục.
Xem hội trong không gian đô thị chật chội
Gò Đống Đa nằm giữa những tuyến phố đông. Ngày mùng 5, nhiều tuyến quanh công viên có thể bị điều chỉnh giao thông, chỗ đỗ xe ít. Cách tiện nhất thường là đi xe buýt, đi bộ hoặc gửi xe ở các điểm trông giữ cách xa một chút rồi đi bộ vào.
Phần lễ buổi sáng thường đông đại biểu và người dân dâng hương; nếu bạn muốn thắp hương, hãy chờ sau khi phần lễ chính kết thúc để không chen vào đoàn. Phần rước đi qua phố, người đứng xem hai bên đường cần nhường lối, không chạy cắt ngang đoàn rước để chụp ảnh.
Vì đây là công viên giữa thành phố, chuyện giữ vệ sinh rất dễ thấy. Mang theo túi đựng rác, không vứt vỏ đồ ăn lên thảm cỏ quanh tượng đài. Với gia đình có con nhỏ, khu vực biểu diễn và rước rồng, lân thường đông bất ngờ; hãy hẹn trước một điểm gặp và giữ con trong tầm tay.
Thời tiết mùng 5 Tết ở Hà Nội thường còn lạnh, có năm mưa phùn, có năm nồm ẩm. Đứng lâu ngoài trời xem rước và biểu diễn, người già nên mặc đủ ấm, mang ghế gấp nhỏ nếu cần ngồi nghỉ, và chọn chỗ đứng gần lối ra thay vì chen vào giữa đám đông.
Những điều hay nhầm về hội Đống Đa
Hội Đống Đa không phải hội làng cầu mùa. Phần lớn hội tháng Giêng ở Bắc Bộ gắn với thần làng, cầu cho mùa màng. Hội Đống Đa có gốc từ một sự kiện lịch sử, nên phần lễ là tưởng niệm, không phải xin lộc hay cầu may.
Mùng 5 không phải ngày giỗ của vua Quang Trung. Mùng 5 tháng Giêng là ngày kỷ niệm chiến thắng. Ngày mất của vua là một ngày khác trong năm, và có những hoạt động tưởng niệm riêng ở nơi khác. Nhầm hai ngày này là chuyện khá phổ biến.
Tượng đài không phải lăng mộ. Khu tượng đài ở gò Đống Đa là công trình tưởng niệm. Người đến dâng hương là để tưởng nhớ, không phải viếng mộ của nhà vua.
Đống Đa không chỉ là tên một quận. Nhiều người trẻ biết Đống Đa như một đơn vị hành chính, mà ít khi để ý tên gọi ấy lấy từ chính khu gò và trận đánh năm 1789. Đi hội là dịp để nối cái tên quen thuộc với lịch sử của nó.
Kể chuyện mùng 5 Tết cho trẻ theo độ tuổi
Với trẻ mầm non, chỉ cần một câu chuyện ngắn: ngày xưa, vào dịp Tết, có một vị vua tên là Quang Trung dẫn quân đi rất xa, rất nhanh để đánh đuổi quân xâm lược, và người Hà Nội nhớ ngày đó nên mở hội. Cho con xem rồng, lân, nghe trống là đủ; đừng ép con đứng yên trong phần lễ dài.
Với trẻ tiểu học, có thể kể thêm về cuộc hành quân giữa những ngày Tết, về chuyện quân Tây Sơn đi đường dài mà vẫn giữ được sức. Khi đứng trước tượng đài, hỏi con nhìn thấy gì: tư thế của nhà vua, con ngựa, thanh gươm. Những câu hỏi nhìn, tả giúp trẻ nhớ lâu hơn một tràng ngày tháng.
Với học sinh lớn, hội Đống Đa là dịp nói về cách người ta ghi nhớ lịch sử: vì sao một trận đánh trở thành ngày hội, vì sao dân gian dùng chữ "giỗ", và làm sao phân biệt sử liệu với truyền ngôn. Gợi ý con tìm thêm trong sách sử, đối chiếu với điều đã nghe ở hội. Đó là một bài tập tư duy tốt hơn nhiều so với học thuộc một mốc năm.
Kết hợp hội Đống Đa với các điểm lân cận
Hội Đống Đa có thể là điểm xuất phát cho một buổi tìm hiểu lịch sử nhỏ trong thành phố. Một số gợi ý để kéo dài chuyến đi mà không phải đi xa.
- Chùa Đồng Quang: gần gò, theo truyền ngôn gắn với vùng chiến trường xưa; nhiều người ghé thắp hương sau khi dự lễ.
- Đi bộ quanh công viên: đọc các bảng giới thiệu về trận đánh, nhìn tượng đài từ nhiều góc.
- Khu Văn Miếu – Quốc Tử Giám: không xa, đầu xuân thường có hoạt động xin chữ, hợp với gia đình có con đi học.
- Bảo tàng Lịch sử quốc gia: nơi có thể tìm hiểu thêm về thời Tây Sơn qua hiện vật, nếu bảo tàng mở cửa dịp Tết; giờ mở nên kiểm tra trước.
- Phố phường cũ: những ngày đầu năm, nhiều tuyến phố trang hoàng; đi chậm, ăn một món quà Tết, rồi về.
Mỗi điểm có giờ mở cửa riêng trong dịp Tết, nhiều nơi nghỉ vài ngày đầu năm. Hãy kiểm tra trước, đặc biệt với bảo tàng và di tích có thu vé.
Câu hỏi thường gặp
Hội gò Đống Đa năm 2027 vào ngày nào dương lịch?
Hội diễn ra mùng 5 tháng Giêng âm lịch. Năm 2027, mùng Một Tết là 6/2/2027 nên mùng 5 tháng Giêng là ngày 10/2/2027. Chương trình cụ thể nên xem thông báo của chính quyền địa phương và ban tổ chức năm đó.
Vì sao gọi là giỗ trận Đống Đa?
Dân gian dùng chữ "giỗ" theo nghĩa tưởng niệm một ngày lịch sử, gắn với chiến thắng mùng 5 Tết Kỷ Dậu 1789 và những người đã ngã xuống. Cách gọi này thể hiện tinh thần tưởng nhớ của hội, khác với các hội làng cầu mùa.
Đi hội Đống Đa có cần vé không?
Hội diễn ra ở công viên công cộng, phần lễ và phần lớn hoạt động mở cho người dân. Một số khu vực nghi lễ có thể giới hạn người vào. Gửi xe ở các điểm trông giữ có thể thu phí theo quy định.
Hội Đống Đa có phù hợp với trẻ nhỏ không?
Có, đặc biệt các tiết mục rồng, lân và văn nghệ. Nên kể trước cho con về vua Quang Trung, đi vào giữa buổi sáng khi lễ chính đã xong, và giữ con sát bên ở khu biểu diễn.
Trận Đống Đa và trận Ngọc Hồi khác nhau thế nào?
Đây là hai địa danh trong cùng chiến dịch Tết Kỷ Dậu. Sách sử thường gọi chung là chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa. Diễn biến chi tiết từng trận, bạn nên đọc trong sách lịch sử chính thống, vì các tài liệu phổ thông đôi khi trình bày khác nhau.
Ngoài mùng 5, gò Đống Đa có hoạt động gì khác?
Công viên mở quanh năm, là nơi người dân tập thể dục, dạo chơi. Một số dịp kỷ niệm lịch sử khác cũng có thể có lễ dâng hương. Nhưng hội lớn nhất trong năm vẫn là ngày mùng 5 tháng Giêng.