Hội Lim là lễ hội đầu xuân của vùng Lim (nay thuộc tỉnh Bắc Ninh), chính hội theo lệ phổ biến là ngày 13 tháng Giêng âm lịch, có nơi mở từ ngày 12 và kéo sang ngày 14. Phần lễ gồm tế, rước ở các di tích của làng; phần hội nổi tiếng nhất là hát quan họ ở lán trại, sân chùa, trên thuyền, cùng một số cuộc thi dân gian. Nhiều người gọi Hội Lim là "hội quan họ", vì đây là dịp hiếm hoi người ngoài được nghe các bọn quan họ hát ngay giữa không gian làng.
Bài này đi theo đúng câu hỏi của người định đi hội: Hội Lim từ đâu ra, một ngày hội diễn ra theo trình tự nào, nghe quan họ ở đâu cho đúng lề lối, và đi thế nào để vừa xem được nhiều vừa không làm phiền chủ hội. Lịch cụ thể từng năm, gồm giờ rước và địa điểm các canh hát, luôn theo thông báo của ban tổ chức năm đó, nên bạn nên xem thông báo trước chuyến đi vài ngày.
Hội Lim từ đâu ra: hội làng, quan Hồng Vân và đất quan họ
Gốc của Hội Lim là hội làng. Vùng Lim xưa gồm mấy làng nằm quanh đồi Lim, trong đó Lũng Giang thường được nhắc là làng chủ hội. Như nhiều hội làng Bắc Bộ, hội mở đầu năm để tế thần làng, cầu cho mùa màng và cộng đồng yên ổn, rồi mới đến phần vui của trai gái các làng. Điểm làm Hội Lim khác những hội cùng thời là quy mô: hội được nhiều làng quanh vùng cùng dự, và về sau trở thành dịp các làng quan họ gặp nhau.
Theo tư liệu địa phương thường được dẫn, vào thế kỷ XVIII có quan Trấn thủ Nguyễn Đình Diễn, người làng Lũng Giang, góp công mở rộng hội, hiến ruộng cho làng và được dân lập lăng trên đồi Lim, nay quen gọi là lăng Hồng Vân. Vì vậy phần lễ của Hội Lim có nghi thức tưởng nhớ ông bên cạnh việc tế thần. Chi tiết về năm tháng và công trạng có chỗ khác nhau giữa các bản ghi, nên khi cần dẫn trong bài học hay bài viết, bạn nên dựa vào tư liệu của ban quản lý di tích.
Lớp thứ ba là quan họ. Dân ca quan họ Bắc Ninh được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2009, và hồ sơ di sản ghi nhận 49 làng quan họ gốc ở hai tỉnh Bắc Ninh và Bắc Giang cũ, nay cùng thuộc tỉnh Bắc Ninh. Hội Lim không phải nơi duy nhất có quan họ, nhưng là nơi tập trung nhất, nên với nhiều người nó gần như đồng nghĩa với mùa quan họ đầu xuân.
Một ngày Hội Lim theo trình tự thường gặp
Bảng dưới gom trình tự mà nhiều năm gần đây Hội Lim thường theo. Giờ giấc và địa điểm cụ thể đổi theo từng năm, nên coi đây là khung để bạn biết nên có mặt ở đâu vào khoảng nào.
| Thời điểm | Hoạt động thường có | Ở đâu | Gợi ý cho người xem |
|---|---|---|---|
| Ngày 12 tháng Giêng | Một số hoạt động mở màn, các làng sửa soạn lán trại, chạy thử thuyền | Quanh đồi Lim, các làng | Ít người, hợp để đi một vòng làm quen đường |
| Sáng ngày 13 | Lễ rước, tế ở các di tích, nghi thức tưởng niệm tại lăng Hồng Vân | Đình, chùa, lăng trên đồi Lim | Đến sớm, đứng ngoài khu tế, không chen vào đoàn rước |
| Trưa và chiều ngày 13 | Hát quan họ ở lán trại, sân chùa, hát trên thuyền; các cuộc thi dân gian | Lán của các làng, chùa Lim, ao làng | Đây là lúc đông nhất, nên hẹn chỗ gặp nếu đi theo nhóm |
| Tối ngày 13 | Có năm có chương trình biểu diễn trên sân khấu, các canh hát ở nhà riêng | Sân khấu chung, nhà các nghệ nhân | Canh hát ở nhà riêng chỉ vào khi được mời |
| Ngày 14 | Hội thưa dần, một số làng còn hát | Các làng | Hợp với người muốn nghe kỹ, ít chen |
Phần đông khách chỉ tới chiều ngày 13 nên cảm thấy Hội Lim là một biển người. Người ở gần có thể chọn sáng 12 hoặc ngày 14 để thấy mặt khác của hội, khi các bọn quan họ hát chậm rãi hơn và có thời gian tiếp khách.
Nghe quan họ trong hội: lán trại, sân chùa và trên thuyền
Lán trại của các làng. Mỗi làng quan họ thường dựng một lán, bày chiếu, ấm trà, đĩa trầu. Đây là cách tiếp khách truyền thống: khách vào ngồi, được mời trầu nước, rồi liền anh liền chị hát cho nghe. Quan họ vốn là lối chơi của người sành, có mời có đáp, nên bạn nên ngồi yên nghe trọn một bài trước khi giơ điện thoại lên quay.
Sân chùa và đình. Ở những khoảng sân rộng, các bọn quan họ hát đối với nhau, liền anh một bên, liền chị một bên. Lề lối quan họ cổ đòi hỏi bên đáp phải hát một bài cùng giọng, khác lời, nên nghe đối đáp là cách hay nhất để hiểu vì sao người ta gọi đây là cuộc "thi" của trí nhớ và độ sành.
Hát trên thuyền. Hình ảnh quen thuộc của Hội Lim là các liền chị ngồi trên thuyền giữa ao làng, nón quai thao, áo mớ ba mớ bảy, hát vọng lên bờ. Bờ ao thường rất chật, nên đứng một chỗ, giữ chân vững, và để ý trẻ nhỏ đi cùng.
Canh hát ở nhà riêng. Lối chơi quan họ truyền thống là ngồi canh hát trong nhà, kéo dài nhiều giờ. Ở Hội Lim, một số gia đình nghệ nhân vẫn giữ nếp này, nhưng đó là nhà riêng, khách chỉ vào khi được mời. Nếu muốn tìm hiểu sâu hơn về kỹ thuật hát, các trang chuyên về âm nhạc truyền thống có bài riêng; ở đây chỉ dừng ở cách nghe trong hội.
Những cuộc thi và trò vui thường có trong Hội Lim
Bên cạnh quan họ, Hội Lim thường có thêm một số cuộc thi dân gian. Không phải năm nào cũng đủ, và ban tổ chức có thể đổi theo điều kiện từng năm.
- Thi dệt cửi: tục của làng có nghề dệt xưa, các cô gái ngồi khung cửi thi xem ai dệt đều và nhanh. Người xem thường đứng vòng ngoài, nhìn tay thoi hơn là nhìn người.
- Đấu vật: các đô vật quanh vùng thi trên chiếu vật ở sân rộng. Nghi thức chào sới trước khi vào trận là phần đáng xem nhất với người lần đầu.
- Đu tiên, cờ người, thi nấu cơm: có năm có, có năm không, tuỳ làng đảm nhận.
- Biểu diễn trên sân khấu: những năm gần đây thường có chương trình quan họ trên sân khấu chung, phù hợp với người không quen ngồi chiếu.
- Chợ quê và hàng quà: dọc đường lên đồi có nhiều hàng ăn, đồ chơi trẻ em. Đây là phần thương mại đi kèm, không phải phần lễ của hội.
Các cuộc thi này thuộc phần hội, mở cho người xem tự do. Phần lễ ở đình, chùa, lăng thì có nghi thức riêng, người ngoài nên đứng xem và nhường đường cho đoàn rước, các cụ chủ tế.
Đi Hội Lim cho văn minh và đỡ mệt
Hội Lim nằm sát quốc lộ, đi từ Hà Nội không xa, nên chiều ngày 13 thường quá tải. Những bước sau giúp bạn đi trọn hội mà không thành người góp phần vào sự chật chội.
- Xem thông báo của ban tổ chức năm đó để biết giờ rước, nơi đặt sân khấu, khu gửi xe và những đoạn đường cấm.
- Đi sớm, gửi xe ở bãi có người trông và ghi nhớ vị trí. Chiều ngày 13, đường quanh đồi Lim thường tắc, đi bộ quãng cuối là nhanh hơn.
- Ăn mặc gọn, đi giày bám đường vì lối lên đồi và quanh ao có chỗ dốc, đất ẩm sau mưa xuân.
- Vào lán trại thì hỏi trước, ngồi nghe trọn bài, không quay cận mặt nghệ nhân khi chưa được đồng ý.
- Giữ trẻ nhỏ trong tầm tay, hẹn sẵn một điểm gặp dễ nhận ra nếu lạc nhau trong đám đông.
- Mang túi đựng rác theo người. Sau chiều ngày 13, ao làng và sân chùa thường ngập vỏ chai, túi nilon; bớt được một túi là bớt một phần việc cho người làng.
- Không đáp lời trêu ghẹo thô tục, không chen lên thuyền. Ứng xử nhã nhặn chính là tinh thần của lối chơi quan họ.
Mấy điều hay bị hiểu lầm về Hội Lim
Hội Lim không chỉ có một ngày. Chính hội là ngày 13, nhưng phần chuẩn bị và phần hát ở các làng thường kéo dài trước và sau đó. Nhiều người sành quan họ còn nói ngày đẹp nhất để nghe là khi khách vãn, các bọn hát ngồi lại với nhau.
Quan họ không phải là tiết mục sân khấu. Sân khấu chỉ là một cách giới thiệu cho đông người. Quan họ gốc là lối hát đối đáp giữa hai bọn của hai làng kết chạ, có mời trầu, có giao duyên bằng lời ca, hát mộc không nhạc đệm. Người nghe chỉ quen sân khấu sẽ bỏ lỡ phần hay nhất của Hội Lim.
Liền anh, liền chị không phải là vợ chồng. Theo tục quan họ được ghi lại trong nhiều tài liệu, những người đã kết bạn quan họ giữa hai làng coi nhau như anh chị em, giữ lề lối nghiêm, thậm chí kiêng chuyện lấy nhau. Lời ca tình tứ là tình trong lời hát, không phải lời tỏ tình thật.
Hội Lim không phải hội để cầu xin điều gì riêng. Phần lễ của hội là việc của làng: tế thần, tưởng nhớ người có công. Khách có thể thắp hương ở các di tích như ở bất kỳ nơi thờ tự nào, nhưng cốt lõi của hội vẫn là sinh hoạt cộng đồng và quan họ.
Hội Lim hôm nay: giữ gì, đổi gì
Như nhiều hội lớn gần đô thị, Hội Lim chịu sức ép của lượng khách tăng nhanh. Hàng quán lấn ra đường, sân khấu lớn đôi khi át tiếng hát mộc ở các lán, và không ít khách đến chỉ để chụp ảnh rồi về. Những chuyện này đã được báo chí và giới nghiên cứu văn hoá nhắc nhiều năm, và ban tổ chức cũng có điều chỉnh, chẳng hạn sắp xếp lại khu hàng quán, tách khu biểu diễn sân khấu với khu hát lán trại.
Điều được giữ khá bền là nếp lán trại và hát đối đáp, nhờ các câu lạc bộ quan họ ở các làng vẫn sinh hoạt quanh năm, dạy hát cho lớp trẻ. Bạn có thể nhận ra điều này khi thấy các em nhỏ mặc áo mớ ba mớ bảy ngồi cạnh nghệ nhân trong lán, hát theo từng câu.
Với người đi hội, cách góp phần giữ Hội Lim đơn giản: dành thời gian nghe hơn là chỉ đi qua, ủng hộ hàng quán của người làng, và để lại ao làng sạch như lúc đến. Hội vốn là của làng, khách đến là để chung vui với làng, không phải để làng phục vụ khách.
Câu hỏi thường gặp
Hội Lim năm 2027 diễn ra ngày nào dương lịch?
Chính hội theo lệ là ngày 13 tháng Giêng âm lịch. Năm 2027, mùng Một Tết là ngày 6/2/2027 nên ngày 13 tháng Giêng rơi vào 18/2/2027 dương lịch. Lịch chi tiết từng hoạt động vẫn nên xem thông báo của ban tổ chức năm đó.
Đi Hội Lim có cần mua vé không?
Hội làng thường không bán vé vào cửa chung. Một số khu vực như bãi gửi xe có thu phí, và một số chương trình sân khấu có thể có quy định riêng. Bạn nên xem thông báo của địa phương trước khi đi để biết chỗ gửi xe chính thức.
Không biết gì về quan họ thì đi Hội Lim có thấy hay không?
Vẫn có cái để xem: lễ rước, khung cảnh lán trại, thuyền giữa ao, các cuộc thi. Nhưng nếu dành mười lăm phút nghe trước vài bài quan họ cổ và đọc qua về lối hát đối, bạn sẽ hiểu vì sao người ta ngồi nghe cả buổi trong lán mà không chán.
Có thể vào lán trại nghe hát không, có phải trả tiền không?
Lán trại là nơi các làng tiếp khách, nên bạn có thể ghé, chào hỏi và xin ngồi nghe. Theo nếp quan họ, khách được mời trầu nước; nhiều người đi hội góp chút tiền thưởng cho bọn hát như lời cảm ơn, nhưng đó là tự nguyện, không phải vé.
Hội Lim có phù hợp đưa trẻ nhỏ và người già đi không?
Có, nếu bạn tránh chiều ngày 13. Buổi sáng ngày 12 hoặc ngày 14 thưa người hơn, đường lên đồi dễ đi hơn. Với trẻ nhỏ, nên ghi số liên lạc của bố mẹ vào một mảnh giấy để trong túi áo trẻ phòng khi lạc.
Hội Lim và các hội quan họ khác ở Bắc Ninh khác nhau thế nào?
Nhiều làng quan họ có hội riêng trong mùa xuân, quy mô nhỏ hơn và mang đậm tính làng hơn. Hội Lim là nơi tập trung đông các bọn quan họ và khách nhất, nên vừa sôi động vừa chật. Người muốn nghe kỹ thường tìm thêm hội ở các làng quan họ khác.