Lễ hội chùa Hương diễn ra ở quần thể Hương Sơn (vùng Mỹ Đức, Hà Nội), theo lệ khai hội ngày mùng 6 tháng Giêng âm lịch và kéo dài đến hết tháng Ba âm lịch; tháng Giêng là cao điểm. Tuyến chính đi đò trên suối Yến từ bến Đục, ghé chùa Thiên Trù, rồi leo bộ hoặc đi cáp treo lên động Hương Tích, nơi người ta gọi là chùa Trong.
Chùa Hương không phải một ngôi chùa mà là cả một vùng núi đá vôi với nhiều chùa, đền, động rải dọc các thung lũng. Người đi lần đầu hay bị bất ngờ vì quãng đường dài, đò lâu và dốc trơn. Bài này giúp bạn hình dung đường đi, các điểm chính, chuyện nên ghé điểm nào khi ít thời gian, và những lưu ý an toàn của một chuyến đi mùa hội. Giá vé thắng cảnh, vé đò, vé cáp treo thay đổi theo năm và theo quy định của địa phương, nên bài không nêu con số.
Vì sao chùa Hương thành mùa hội dài nhất miền Bắc
Phần lớn hội làng Bắc Bộ chỉ kéo dài một vài ngày. Chùa Hương thì khác: mùa hội kéo dài gần ba tháng, vì đây là chốn hành hương của cả vùng chứ không phải hội của riêng một làng. Người các tỉnh rủ nhau đi theo đoàn, mỗi đoàn chọn một ngày, nên dòng khách trải dài suốt mùa xuân.
Cảnh quan cũng góp phần. Suối Yến uốn giữa các dãy núi đá vôi, ruộng lúa hai bên, mùa xuân thường có mưa phùn và sương mù, tạo nên hình ảnh "đi đò vào cõi Phật" mà nhiều thế hệ người Việt quen thuộc qua thơ văn. Bài hát nói Hương Sơn phong cảnh của Chu Mạnh Trinh mở đầu bằng câu "Bầu trời cảnh Bụt, thú Hương Sơn ao ước bấy lâu nay", câu thơ mà nhiều người đọc thuộc từ thời đi học.
Theo lệ quen, động Hương Tích được coi là trung tâm của cả quần thể. Năm chữ khắc ở cửa động, thường được đọc là "Nam thiên đệ nhất động", tương truyền do chúa Trịnh Sâm đề khi tới thăm vào thế kỷ XVIII. Chuyện lịch sử từng ngôi chùa trong vùng có nhiều dị bản, nên khi cần dẫn chính xác, bạn nên dựa vào tư liệu của ban quản lý di tích.
Các điểm chính trên tuyến suối Yến
Tuyến suối Yến là tuyến được đi nhiều nhất. Bảng dưới liệt kê các điểm theo thứ tự đi vào, kèm thời gian ghé tham khảo để bạn tự chia lịch trong ngày.
| Điểm | Là gì | Đi bằng gì | Thời gian ghé tham khảo |
|---|---|---|---|
| Bến Đục, đền Trình | Đầu hành trình; theo lệ, khách vào đền Trình "trình" trước khi đi tiếp | Đi bộ từ bãi xe | Khoảng 20–30 phút |
| Suối Yến | Quãng đò chèo tay giữa núi và ruộng | Đò | Khoảng một giờ mỗi chiều, tuỳ nước và lượng đò |
| Chùa Thiên Trù (chùa Ngoài) | Quần thể chùa lớn ở chân núi, có tháp và gác chuông | Đi bộ từ bến đò | Khoảng 45 phút đến một giờ |
| Đường lên động Hương Tích | Đường đá dốc qua rừng, nhiều hàng quán hai bên | Leo bộ hoặc cáp treo | Leo bộ thường mất khoảng một đến hai giờ |
| Động Hương Tích (chùa Trong) | Hang đá lớn, có nhiều nhũ đá được dân gian đặt tên | Đi bộ xuống lòng động | Khoảng 45 phút |
| Chùa Giải Oan, đền Cửa Võng | Các điểm trên đường đi, nhiều đoàn ghé | Đi bộ | Tuỳ đoàn |
Ngoài suối Yến còn các tuyến Tuyết Sơn, Long Vân, Hinh Bồng, ít người hơn và cảnh hoang sơ hơn. Người có hai ngày hoặc đã đi tuyến chính nhiều lần thường chọn thêm một trong các tuyến này.
Phần lễ và phần hội ở chùa Hương
Lễ khai hội mùng 6 tháng Giêng. Ngày khai hội có nghi thức dâng hương, đánh trống khai hội ở khu chùa Thiên Trù hoặc khu vực ban tổ chức chọn, cùng phần lễ của nhà chùa. Ngày này rất đông, người không bắt buộc phải đi đúng ngày khai hội có thể chọn ngày khác.
Lễ ở các chùa, đền, động. Phần lớn khách đi lễ cá nhân hoặc theo đoàn, thắp hương ở các điểm trên tuyến. Thứ tự lễ trong từng chùa và cách sắm lễ là chuyện riêng của từng đoàn và từng nhà chùa; nếu chưa rõ, bạn có thể hỏi người trông coi tại chỗ.
Văn hoá đi đò. Quãng đò là phần đáng nhớ nhất với nhiều người. Người chèo đò thường là người địa phương, đò nhỏ, ngồi sát nhau. Ngồi yên, không đứng dậy chụp ảnh, giữ trẻ nhỏ trong lòng.
Chợ hội và hàng quán. Dọc đường lên động có rất nhiều hàng quán, bán đồ ăn, đặc sản rừng, đồ lưu niệm. Đây là phần thương mại đi kèm. Mấy năm gần đây chính quyền địa phương có nhiều đợt sắp xếp lại hàng quán và nhắc chuyện giá cả niêm yết, nhưng bạn vẫn nên hỏi giá trước khi gọi món.
Những bài văn khấn và lời nguyện. Không có bài văn khấn "chuẩn" riêng cho chùa Hương. Mỗi gia đình đọc theo bản quen dùng hoặc chỉ khấn bằng lời của mình. Bài này không in văn khấn; nếu cần, bạn theo bản của gia đình hoặc địa phương.
Lên lịch một ngày đi chùa Hương
Phần lớn khách đi trong ngày từ Hà Nội. Một lịch trình gọn, ít mệt, thường theo các bước sau.
- Xem thông báo của ban tổ chức năm đó về giờ mở cửa, giá vé, quy định đò và cáp treo, những ngày dự kiến đông.
- Chọn ngày giữa tuần, tránh mùng 6 và các ngày cuối tuần tháng Giêng nếu đi cùng người già, trẻ nhỏ.
- Xuất phát sớm để có mặt ở bến Đục trước khi dòng khách dồn lên. Buổi sáng sương còn dày, suối đẹp nhất.
- Mua vé ở quầy chính thức, nhận đò theo số thứ tự. Tránh nhận lời "đưa đi nhanh" của người không rõ danh tính.
- Ghé đền Trình, đi đò vào bến, thăm chùa Thiên Trù trước, rồi mới quyết định leo bộ hay đi cáp treo lên động.
- Dành thời gian quay ra bến trước khi trời tối. Đò chiều về thường đông, nên tính dư thời gian.
Nếu đi theo đoàn đông, nên cử một người giữ danh sách và số liên lạc của cả đoàn, chia thành từng nhóm nhỏ theo đò. Khi ra khỏi lòng động hoặc xuống tới bến, nhóm trưởng điểm lại người trước khi lên đò về. Việc nhỏ này giúp tránh cảnh cả đoàn đứng chờ một người lạc giữa dòng khách.
Mang gì khi đi chùa Hương mùa xuân
Tháng Giêng ở Hương Sơn thường lạnh, ẩm, có mưa phùn; trong lòng động lại bí và ấm. Một túi đồ gọn nhẹ giúp bạn đi cả ngày mà không phải mua vội dọc đường.
- Áo mưa mỏng loại gấp gọn thay cho ô, vì trên đò và trên dốc cầm ô rất vướng, lại dễ chọc vào người bên cạnh.
- Giày đế cao su có rãnh, tránh giày da đế trơn, dép lê, giày cao gót. Đây là thứ quyết định chuyến đi có mệt hay không.
- Áo nhiều lớp để cởi bớt khi leo dốc và mặc lại khi ngồi đò. Trang phục kín đáo, lịch sự khi vào chùa, đền.
- Nước uống và chút đồ ăn nhẹ, nhất là khi đi cùng trẻ nhỏ hoặc người cần ăn đúng giờ. Hàng quán có nhiều nhưng giờ cao điểm phải chờ lâu.
- Thuốc thường dùng của người già, miếng dán chống say nếu ai trong đoàn hay say sóng, dù đò trên suối khá êm.
- Túi đựng rác để mang rác của mình ra khỏi suối, khỏi rừng.
- Ít tiền mặt, chia làm nhiều chỗ; giấy tờ tuỳ thân để trong túi kín. Điện thoại nên sạc đầy, mang thêm sạc dự phòng nhỏ.
Đồ lễ là chuyện tuỳ mỗi đoàn. Nhiều nhà chùa khuyến khích lễ đơn giản như hương, hoa, quả; đồ lễ cồng kềnh vừa khó mang qua đò, vừa dễ thành rác sau ngày hội.
Đi chùa Hương cùng người già và trẻ nhỏ
Nhiều gia đình coi chuyến đi chùa Hương là dịp đưa ông bà đi lễ đầu năm, nhưng đây lại là một trong những chuyến đi nặng nhất của mùa hội Bắc Bộ. Trước khi quyết định, cả nhà nên ngồi lại xem sức khoẻ của người lớn tuổi: đi bộ liên tục được bao lâu, có chóng mặt khi lên cao không, có ngồi đò lâu được không.
Với người già, phương án nhẹ nhàng thường là đi đò vào, thăm chùa Thiên Trù, đi cáp treo lên động Hương Tích nếu còn sức, rồi quay ra sớm. Nhiều cụ chỉ cần được ngồi đò trên suối Yến và thắp hương ở chùa Ngoài đã thấy trọn chuyến đi. Không nhất thiết phải vào tận lòng động mới là "đi chùa Hương".
Với trẻ nhỏ, khó khăn lớn nhất là đám đông và sự kiên nhẫn. Một em bé ngồi đò cả tiếng có thể quấy, nên mang theo đồ chơi nhỏ, đồ ăn, và kể trước cho con nghe về con suối, ngọn núi, cái hang sẽ đi qua. Trẻ dưới sáu tuổi cần có người lớn bế hoặc nắm tay suốt đoạn dốc và trong lòng động. Nếu cả nhà có thể chọn ngày thường thay cho ngày khai hội, chuyến đi sẽ nhẹ đi rất nhiều.
An toàn trên đò, trên dốc và trong đám đông
Chùa Hương có ba loại rủi ro chính: nước, dốc và đông. Trên đò, hãy mặc áo phao nếu đò có, ngồi cân hai bên, không cho trẻ thò tay xuống nước, không đứng dậy cùng lúc khi đò cập bến. Với người không biết bơi, đây là điều nên nói trước với cả đoàn.
Đường lên động Hương Tích là đường đá, mưa phùn làm bậc trơn, nhiều đoạn dốc. Giày đế cao su bám tốt quan trọng hơn bất cứ thứ gì khác. Người có bệnh tim mạch, khớp gối, hoặc phụ nữ mang thai nên cân nhắc đi cáp treo hoặc chỉ dừng ở chùa Thiên Trù. Lòng động ẩm, bậc xuống dốc, nên bám tay vịn.
Đám đông là rủi ro ít người tính. Ngày khai hội và cuối tuần tháng Giêng có thể đông tới mức đi chậm từng bước trong lòng động. Hãy giữ túi xách phía trước, không mang nhiều tiền mặt, hẹn trước một điểm gặp nếu lạc. Rác thải ở chùa Hương là chuyện được nhắc nhiều năm: mang túi nilon theo để đựng rác của mình, không thả xuống suối Yến.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội chùa Hương năm 2027 khai hội ngày nào dương lịch?
Theo lệ, khai hội ngày mùng 6 tháng Giêng âm lịch. Năm 2027, mùng Một Tết là 6/2/2027, nên mùng 6 tháng Giêng rơi vào 11/2/2027. Ngày chính thức và chương trình khai hội vẫn nên xem thông báo của ban tổ chức.
Đi chùa Hương mất bao lâu?
Tuyến suối Yến đi trong ngày từ Hà Nội là phổ biến nhất, tính cả quãng đường xe, đò, leo núi và quay về. Nếu muốn đi thêm các tuyến Tuyết Sơn, Long Vân, Hinh Bồng hoặc đi chậm, bạn có thể tính hai ngày và nghỉ lại ở gần đó.
Nên leo bộ hay đi cáp treo lên động Hương Tích?
Leo bộ cho bạn cảm giác hành hương và cảnh rừng, nhưng mất sức, dốc trơn khi mưa. Cáp treo tiết kiệm sức, hợp với người già, trẻ nhỏ, người có bệnh. Nhiều đoàn chọn lên bằng cáp treo và xuống bằng đường bộ.
Đi chùa Hương có cần ăn chay không?
Không có quy định bắt buộc. Nhiều người giữ ăn chay trong ngày đi lễ như một nếp riêng. Dọc đường có cả hàng chay và hàng mặn; quan trọng là tôn trọng không gian chùa, không ăn uống trong khu điện thờ.
Mùa nào đi chùa Hương đẹp và vắng nhất?
Tháng Giêng đông nhất. Cuối tháng Hai, tháng Ba âm lịch vẫn trong mùa hội nhưng thưa hơn. Ngoài mùa hội, vào mùa thu suối Yến có thể có hoa súng nở, cảnh khác hẳn mùa xuân; thời điểm cụ thể đổi theo năm.
Có nên mua đồ lưu niệm và đặc sản ở chùa Hương?
Có thể mua nếu thích, nhưng nên hỏi giá trước, chọn hàng có nguồn gốc rõ. Không mua động vật hoang dã hoặc sản phẩm từ động vật hoang dã, kể cả khi được giới thiệu là "đặc sản rừng".