Lễ hội Cổ Loa diễn ra ở khu di tích thành Cổ Loa (vùng Đông Anh, Hà Nội), theo lệ chính hội vào mùng 6 tháng Giêng âm lịch, tưởng nhớ An Dương Vương, người được sử sách ghi là dựng nước Âu Lạc và xây thành Cổ Loa. Phần lễ có rước kiệu của các làng quanh thành về đền Thượng, tế lễ; phần hội có các trò vui dân gian tuỳ năm.
Cổ Loa là một trong những di tích lâu đời nhất của người Việt, với dấu vết các vòng thành đất vẫn còn đến nay. Đi hội Cổ Loa vì vậy có hai lớp: lớp lễ hội của các làng và lớp lịch sử của một tòa thành nhiều nghìn năm. Bài này giúp bạn xem cả hai: diễn trình hội, các điểm nên ghé, cách phân biệt sử liệu với truyền thuyết khi kể cho con, và những lưu ý khi đi trong một ngày tháng Giêng đông người.
Hội của những làng quanh thành
Lễ hội Cổ Loa không phải hội của riêng một làng. Theo lệ, các làng trong và quanh khu thành cùng tổ chức, mỗi làng có kiệu, có đội rước riêng, cùng đưa về đền Thượng, nơi thờ An Dương Vương. Cách tổ chức này phản ánh một nếp xưa: các làng chung một vị thần, chung một di tích, nên chung một ngày hội.
Số làng tham gia và thứ tự các đoàn rước được ghi khác nhau trong các tài liệu và có thể thay đổi theo năm. Người muốn tìm hiểu kỹ nên đọc tư liệu của ban quản lý di tích hoặc hỏi các cụ trong ban tế tự của làng. Mỗi đoàn rước thường mang màu cờ, kiểu kiệu và trang phục riêng của làng mình, nên người tinh ý có thể nhận ra các làng qua đội hình. Với người đi hội, chỉ cần biết rằng sáng chính hội sẽ có nhiều đoàn rước từ nhiều hướng dồn về, và đường quanh đền Thượng sẽ rất chật.
Ngày mùng 6 cũng là ngày nhiều hội khác của Bắc Bộ diễn ra, như khai hội chùa Hương hay hội Gióng ở đền Sóc. Vì vậy, khách đến Cổ Loa phần lớn là người Hà Nội và các vùng lân cận, không quá đông như các hội có tiếng toàn quốc. Đây là điểm cộng với người muốn xem một lễ hội làng còn giữ được nhiều nét mộc.
Diễn trình ngày hội theo khung thường gặp
Chương trình chi tiết mỗi năm do ban tổ chức và các làng thống nhất. Khung dưới đây là những phần được mô tả nhiều năm.
- Những ngày trước hội: các làng sửa sang đình, đền, chuẩn bị kiệu, cờ, đồ tế; có nơi làm lễ mộc dục.
- Sáng mùng 6: các đoàn rước kiệu từ đình các làng xuất phát, đi theo những đường làng quen thuộc, về đền Thượng.
- Tại đền Thượng: lễ tế An Dương Vương theo nghi thức truyền thống, do các cụ trong ban tế tự đảm nhận.
- Sau phần tế: khách và người dân vào dâng hương; các đoàn rước nghỉ ở khu vực quanh đền.
- Phần hội: các trò vui dân gian, biểu diễn văn nghệ, tuỳ năm có vật, cờ người, đu, các cuộc thi của làng.
- Những ngày sau: hội thưa dần, nhưng các di tích vẫn mở cho khách tham quan.
Người muốn xem rước nên đến sớm, đứng ở đoạn đường gần đền Thượng, nhường lối cho đoàn rước. Không chen vào giữa đoàn, không chạm vào kiệu. Nếu đi cùng trẻ nhỏ, đứng ở chỗ có bóng cây, xa đoạn đường hẹp.
Các điểm nên ghé trong khu di tích
Khu Cổ Loa rộng, các điểm nằm rải trong và ngoài các vòng thành. Bảng dưới gom những nơi được nhắc nhiều nhất.
| Điểm | Là gì | Gắn với chuyện gì |
|---|---|---|
| Đền Thượng | Đền thờ An Dương Vương, trung tâm của lễ hội | Nơi các đoàn rước về và diễn ra lễ tế chính |
| Đình Ngự Triều Di Quy | Đình lớn trong khu di tích | Thường được giới thiệu là nơi gắn với việc thờ cúng của làng Cổ Loa |
| Am Bà Chúa | Am nhỏ thờ Mỵ Châu | Gắn với truyền thuyết Mỵ Châu – Trọng Thuỷ |
| Giếng Ngọc | Giếng nước trong khu đền, đình | Truyền thuyết kể liên quan đến Trọng Thuỷ |
| Các vòng thành đất | Dấu vết thành Nội, thành Trung, thành Ngoại | Phần di tích khảo cổ, đi bộ quanh mới thấy quy mô |
| Nơi trưng bày hiện vật | Không gian giới thiệu hiện vật khảo cổ | Mũi tên đồng, trống đồng và hiện vật tìm thấy ở Cổ Loa, nếu đang mở cửa |
Tên gọi và vị trí một số công trình có thể được giới thiệu khác nhau tuỳ nguồn. Bảng giới thiệu của ban quản lý di tích đặt tại chỗ là căn cứ đáng tin nhất khi bạn cần dẫn lại.
Kể chuyện Cổ Loa cho con: tách sử với truyền thuyết
Phần sử liệu. Sử sách ghi An Dương Vương dựng nước Âu Lạc, đóng đô ở Cổ Loa. Khảo cổ học đã tìm thấy dấu vết thành đất nhiều vòng và nhiều hiện vật thời đó. Đây là phần bạn có thể kể với con như lịch sử.
Phần truyền thuyết. Chuyện thần Kim Quy giúp xây thành, chuyện nỏ thần, Mỵ Châu – Trọng Thuỷ, giếng Ngọc là truyền thuyết. Truyền thuyết có giá trị riêng, chứa cách người xưa giải thích lịch sử, nhưng không nên kể như sự thật đã xảy ra từng chi tiết.
Cách kể theo độ tuổi. Với trẻ nhỏ, kể truyền thuyết như truyện cổ tích, nhấn vào lòng tin, sự cảnh giác. Với trẻ lớn, có thể hỏi: chi tiết nào có thể kiểm chứng bằng khảo cổ, chi tiết nào là hư cấu, và vì sao người xưa lại kể như vậy.
Đi bộ trên thành đất. Cho con tự đi một đoạn trên vòng thành, nhìn độ cao, độ rộng, rồi hỏi: người xưa làm thành này bằng cách nào khi chưa có máy móc. Câu hỏi này dẫn tới những gì sách khảo cổ đã ghi về kỹ thuật đắp thành.
Lưu ý khi đi hội Cổ Loa
Cổ Loa nằm ở ngoại thành, đường vào không quá rộng. Ngày mùng 6 có thể có điều chỉnh giao thông quanh khu di tích. Nếu đi xe máy, gửi xe ở bãi có người trông; nếu đi ô tô, hỏi trước về chỗ đỗ. Đi xe buýt cũng là lựa chọn tốt vì có tuyến đi qua khu vực này.
Nếu đi theo nhóm đông, hãy chia nhóm nhỏ và hẹn một điểm gặp dễ nhận ra như cổng đền Thượng hoặc một gốc cây lớn trước đình. Sáng chính hội, các đoàn rước từ nhiều hướng dồn về cùng lúc, người đứng xem dễ bị dòng người đẩy dạt khỏi nhóm mà không hay biết. Người già nên có ghế gấp nhỏ để ngồi chờ đoàn rước, vì thời gian chờ có khi khá lâu.
Phần lễ ở đền Thượng diễn ra trong không gian khá hẹp. Khách nên chờ sau lễ tế chính mới vào dâng hương. Trang phục lịch sự, nói nhỏ trong khu đền, không leo lên bậc thềm khi đoàn rước đang hạ kiệu.
Tháng Giêng thường có mưa phùn, đường đất quanh các vòng thành trơn. Nếu định đi bộ quanh thành, mang giày đế bám và áo mưa mỏng. Mang theo nước và chút đồ ăn cho trẻ nhỏ, vì hàng quán tập trung quanh đền và có lúc rất đông. Cuối cùng, nhớ mang rác của mình ra khỏi khu di tích; những vòng thành đất cổ là di sản, không phải nơi bỏ lại vỏ chai, túi nilon.
Nhìn thành đất khi đi hội: vài điều khảo cổ đã ghi
Tên Cổ Loa thường được giải thích gắn với hình xoắn như vỏ ốc của các vòng thành, và truyền thuyết cũng gọi thành này là Loa Thành. Điều làm Cổ Loa khác các di tích tháng Giêng khác là ở đây có một công trình đất đắp quy mô lớn, với tường thành và hào nước, mà dấu vết vẫn có thể đi bộ quanh được.
Qua nhiều đợt nghiên cứu, các nhà khảo cổ đã tìm thấy ở khu vực Cổ Loa những hiện vật thời đồ đồng, trong đó được nhắc nhiều là các kho mũi tên đồng và trống đồng. Những phát hiện này giúp hiểu thêm về một trung tâm chính trị, quân sự thời cổ ở đồng bằng sông Hồng. Các con số cụ thể về niên đại, kích thước thành, số lượng hiện vật nên tra trong sách khảo cổ hoặc tư liệu của ban quản lý, vì các nguồn phổ thông hay chép lệch nhau.
Khi đi hội, chỉ cần dành nửa giờ rời khỏi khu đền đông người, đi dọc một đoạn thành Trung hay thành Nội, bạn sẽ thấy được độ cao của tường đất, chỗ trũng từng là hào. Đứng trên thành nhìn ra cánh đồng, nghĩ tới việc người xưa đắp chừng ấy đất bằng sức người, ngày hội tháng Giêng sẽ có thêm một chiều lịch sử mà phần lễ không nói hết.
Cổ Loa ngoài ngày hội
Nhiều người chỉ biết Cổ Loa vào mùng 6 tháng Giêng, nhưng khu di tích mở cửa quanh năm. Ngoài mùa hội, bạn có thể đi bộ chậm quanh các vòng thành, ghé đền Thượng, am Bà Chúa, giếng Ngọc mà không phải chen chúc. Mùa thu và đầu đông trời khô, đường đất dễ đi, hợp với gia đình có con nhỏ hoặc các nhóm học sinh đi học ngoại khoá.
Cổ Loa cũng là nơi tốt để bắt đầu tìm hiểu thời Văn Lang – Âu Lạc. Sau chuyến đi, bạn có thể cùng con tìm đọc thêm sách lịch sử, sách khảo cổ phổ thông, đối chiếu với những gì đã thấy. Một tòa thành đất có thể không lộng lẫy bằng đền chùa, nhưng với người biết nhìn, nó kể nhiều điều hơn.
Nếu muốn kết hợp nhiều nơi trong một ngày, từ Cổ Loa có thể đi tiếp các di tích khác ở vùng Đông Anh và lân cận. Nhưng đừng cố đi quá nhiều điểm; một buổi trọn vẹn ở Cổ Loa thường đáng hơn ba nơi ghé vội. Trước khi đi, xem giờ mở cửa của khu trưng bày hiện vật, vì có ngày đóng cửa hoặc mở muộn, nhất là trong những ngày đầu năm.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội Cổ Loa năm 2027 diễn ra ngày nào dương lịch?
Chính hội theo lệ là mùng 6 tháng Giêng âm lịch. Năm 2027, mùng Một Tết là ngày 6/2/2027 nên mùng 6 tháng Giêng rơi vào 11/2/2027. Lịch cụ thể các đoàn rước nên xem thông báo của địa phương năm đó.
Lễ hội Cổ Loa có trùng ngày với hội nào khác không?
Mùng 6 tháng Giêng cũng là ngày khai hội chùa Hương và nằm trong những ngày hội Gióng đền Sóc. Nếu muốn đi nhiều hội, bạn nên chia ra các ngày khác nhau, vì cả ba nơi đều đông và đường đi khá xa nhau.
Đi hội Cổ Loa có cần mua vé không?
Lễ hội làng thường không bán vé vào hội. Một số khu tham quan trong di tích có thể có quy định thu phí theo quy định của địa phương, và các bãi gửi xe thu phí. Nên kiểm tra thông tin mới nhất trước khi đi.
Thành Cổ Loa có mấy vòng?
Theo các mô tả phổ biến, thành Cổ Loa có ba vòng thành đất chính: thành Ngoại, thành Trung và thành Nội. Dấu vết các vòng thành vẫn còn thấy được ở nhiều đoạn. Chi tiết về kích thước và cấu trúc, bạn nên đọc thêm tài liệu khảo cổ.
Đi hội Cổ Loa với trẻ nhỏ cần chuẩn bị gì?
Đi sớm để xem rước khi chưa quá đông, mang giày bám đường và áo mưa mỏng, đủ nước và đồ ăn nhẹ. Kể trước cho con nghe truyền thuyết An Dương Vương, rồi để con tự tìm giếng Ngọc, am Bà Chúa, sẽ thú vị hơn nhiều.
Cổ Loa có liên quan gì đến hội Gióng không?
Hai hội khác nhau, thờ những nhân vật khác nhau, ở những nơi khác nhau. Điểm chung là cùng nằm trong dịp đầu tháng Giêng ở Hà Nội và cùng gắn với những truyền thuyết thời dựng nước. Hội Gióng có bài riêng ở các trang về lễ hội.