Lễ hội Phủ Dầy (còn viết Phủ Giầy) diễn ra tại quần thể di tích Phủ Dầy ở vùng Vụ Bản, Nam Định cũ (nay thuộc tỉnh Ninh Bình), theo lệ vào đầu tháng Ba âm lịch, trong đó ngày mùng 3 tháng Ba được coi là ngày chính. Đây là lễ hội lớn nhất gắn với tục thờ Mẫu Liễu Hạnh, một trong Tứ bất tử của tín ngưỡng dân gian Việt.
Câu ca dao "Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ" được nhiều người miền Bắc nhắc, với "Cha" là Đức Thánh Trần và "Mẹ" là Mẫu Liễu Hạnh. Lễ hội Phủ Dầy là nơi vế "tháng Ba giỗ Mẹ" hiện ra rõ nhất. Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Bài này viết về lễ hội như một di sản: các phủ, diễn trình, những phần nên xem, và cách đi hội tôn trọng người đang hành lễ. Bài không bàn chuyện linh ứng, không hướng dẫn hầu đồng.
Mẫu Liễu Hạnh và đất Phủ Dầy: một đoạn thần tích
Theo truyền thuyết được ghi trong nhiều sách về tín ngưỡng, Mẫu Liễu Hạnh là một tiên nữ giáng trần, gắn với vùng Vân Cát, Thiên Bản xưa, nay thuộc khu vực Vụ Bản. Câu chuyện về bà có nhiều dị bản: lần giáng sinh, những cuộc gặp gỡ với các nhà nho, việc bà được sắc phong qua các triều. Những chi tiết này thuộc về thần tích, khác nhau tuỳ nguồn, và người muốn tìm hiểu sâu nên đọc sách chuyên khảo về tín ngưỡng thờ Mẫu.
Điều chắc chắn hơn là Phủ Dầy từ lâu được coi là trung tâm quan trọng nhất của tục thờ Mẫu Liễu Hạnh ở miền Bắc, cùng với một số nơi khác như Phủ Tây Hồ ở Hà Nội, đền Sòng ở Thanh Hoá. Tục thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ là hệ thống tín ngưỡng có các cõi trời, đất, nước, rừng núi, với Mẫu Liễu Hạnh ở vị trí trung tâm trong nhiều điện thờ.
Vì là một hệ thống tín ngưỡng, Phủ Dầy không chỉ có lễ hội tháng Ba. Quanh năm có người đến lễ, và trong tháng Giêng cũng đông người đi lễ đầu năm. Nhưng lễ hội tháng Ba là dịp duy nhất trong năm có rước lớn, có các nghi thức cộng đồng, có sự tham gia của nhiều làng quanh vùng.
Các phủ, đền chính trong quần thể Phủ Dầy
Quần thể Phủ Dầy gồm nhiều công trình rải trong vùng, người lần đầu thường không biết bắt đầu từ đâu. Dưới đây là những điểm được nhắc nhiều nhất.
- Phủ Tiên Hương: công trình lớn, thường được coi là phủ chính, nơi đông người đến lễ nhất trong mùa hội.
- Phủ Vân Cát: phủ lớn thứ hai, gắn với làng Vân Cát trong truyền thuyết giáng sinh của Mẫu.
- Lăng Mẫu: công trình bằng đá trong quần thể, được nhiều người ghé thăm như một điểm tưởng niệm.
- Các đền, chùa nhỏ trong vùng: nhiều di tích liên quan khác rải rác quanh khu vực, mỗi nơi có đối tượng thờ riêng.
- Không gian sân, hồ, đường rước: nơi diễn ra phần lớn hoạt động cộng đồng trong mùa hội.
Khoảng cách giữa các phủ có thể đi bộ hoặc đi xe ngắn. Người đi lần đầu nên bắt đầu từ Phủ Tiên Hương, rồi sang Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu. Kiến trúc mỗi nơi có nhiều lớp trùng tu; bảng giới thiệu tại chỗ thường ghi rõ.
Ngoài tháng Ba, vùng Vụ Bản đầu xuân còn có chợ Viềng họp đêm mùng 7 rạng mùng 8 tháng Giêng, một phiên chợ nhiều người biết. Chợ Viềng là chuyện riêng của người buôn bán và đi chợ cầu may, không thuộc lễ hội Phủ Dầy.
Diễn trình lễ hội tháng Ba theo khung thường gặp
Chương trình chi tiết mỗi năm do ban tổ chức công bố. Bảng dưới gom các phần được mô tả nhiều năm để bạn biết nên có mặt khi nào.
| Thời điểm | Hoạt động thường có | Ghi chú cho người xem |
|---|---|---|
| Những ngày đầu tháng Ba | Lễ mộc dục (lau rửa đồ thờ, tượng), chuẩn bị đồ lễ, đường rước | Nghi thức nội bộ, khách thường không vào được |
| Ngày khai hội | Lễ khai mạc, dâng hương | Đông người, nhiều đoàn từ các tỉnh |
| Quanh ngày mùng 3 | Rước kiệu giữa các phủ, tế lễ, các đội rước trong lễ phục | Phần đáng xem nhất, nên đứng hai bên đường, không chen vào đoàn |
| Trong mùa hội | Kéo chữ, hát văn, các trò vui dân gian tuỳ năm | Kéo chữ là nét riêng của Phủ Dầy |
| Cuối mùa hội | Lễ tạ, khách thưa dần | Hợp với người muốn đi lễ yên tĩnh |
Giờ rước và thứ tự nghi lễ có thể thay đổi. Nếu bạn định đi chủ yếu để xem rước, hãy đọc kỹ kế hoạch năm đó và đến sớm, vì đường rước thường bị đông người đứng kín từ trước.
Những phần nên xem trong hội
Rước kiệu. Đoàn rước gồm kiệu, cờ, trống, các đội nam nữ trong lễ phục truyền thống, đi qua những con đường làng giữa các phủ. Đây là phần mang tính cộng đồng nhất, cho thấy cả vùng cùng tham gia vào lễ hội.
Kéo chữ. Đây là tục nhiều người nhắc khi nói về Phủ Dầy: hàng người cầm cờ di chuyển theo nhịp để xếp thành những chữ Hán mang ý chúc tụng. Người xem đứng từ chỗ cao nhìn xuống mới thấy rõ hình chữ. Nội dung chữ có thể đổi theo năm.
Hát văn. Hát văn, hay hát chầu văn, là lối hát gắn với tục thờ Mẫu, với tiếng đàn nguyệt, trống, phách. Trong mùa hội, bạn có thể nghe hát văn ở nhiều nơi. Nghe như một loại hình âm nhạc truyền thống là cách tiếp cận dễ nhất cho người ngoài.
Trò vui dân gian. Tuỳ năm, mùa hội có thêm các cuộc thi như vật, cờ, múa lân, biểu diễn nghệ thuật truyền thống ở sân khấu chung. Đây là phần nhẹ nhàng, hợp với gia đình có trẻ nhỏ sau khi đã xem rước. Lịch các phần này thường dán ở khu vực ban tổ chức.
Kiến trúc và đồ thờ. Các phủ có nhiều mảng chạm khắc, đồ thờ, màu sắc đặc trưng của điện Mẫu: đỏ, vàng, xanh, trắng tương ứng các phủ. Đi chậm, nhìn kỹ, không chạm tay vào đồ thờ.
Hầu đồng trong mùa hội: nhìn như di sản, giữ khoảng cách tôn trọng
Hầu đồng là nghi lễ trung tâm của tục thờ Mẫu, và trong mùa hội Phủ Dầy, nhiều canh hầu diễn ra ở các điện. Với người ngoài, đây là một nghi lễ có trang phục, âm nhạc, múa rất đặc sắc, cũng là lý do tục thờ Mẫu được ghi danh di sản. Nhưng hầu đồng trước hết là nghi lễ của người thực hành tín ngưỡng, không phải buổi biểu diễn.
Nếu bạn được phép đứng xem, hãy đứng ở vị trí không cản trở, không chen lên chụp ảnh cận mặt người đang hầu, không bình phẩm lớn tiếng. Một số điện có quy định riêng về chụp ảnh, quay phim; hỏi người trông coi trước. Không nhận hay đòi lộc phát ra nếu không được mời.
Bài này không giải thích chi tiết các giá đồng, cũng không bàn chuyện hầu đồng chữa bệnh hay cầu tài. Những chuyện đó thuộc niềm tin riêng, và nhiều nhà nghiên cứu cũng đã cảnh báo chuyện biến tướng, chi tiêu quá mức. Người muốn tìm hiểu sâu nên tìm đến sách nghiên cứu về tín ngưỡng thờ Mẫu hoặc các buổi giới thiệu của bảo tàng, viện nghiên cứu văn hoá.
Phủ Dầy trong tháng Giêng: đi lễ đầu năm trước mùa hội
Nhiều người miền Bắc có nếp về Phủ Dầy ngay từ tháng Giêng, trước mùa hội tháng Ba. Lý do khá giản dị: đầu năm là lúc gia đình đi lễ nhiều nơi, và Phủ Dầy nằm trên đường nối các điểm quen thuộc của vùng đồng bằng sông Hồng phía nam. Không khí tháng Giêng khác hẳn tháng Ba: không có rước lớn, không có kéo chữ, nhưng vẫn đông người dâng hương, nhất là quanh rằm tháng Giêng.
Với người chỉ muốn đi lễ yên tĩnh và nhìn kỹ kiến trúc, tháng Giêng ngày thường có khi còn hợp hơn mùa hội. Bạn có thể đi chậm qua Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát, dừng lâu ở các mảng chạm khắc, hỏi chuyện người trông coi về lịch sử từng phủ. Những điều này gần như không làm được vào ngày mùng 3 tháng Ba, khi cả vùng chật kín người.
Nếu bạn định đi cả hai dịp, hãy coi tháng Giêng là chuyến làm quen: biết đường, biết phủ nào ở đâu, biết chỗ đỗ xe. Đến tháng Ba quay lại, bạn sẽ đứng đúng chỗ để xem rước, không mất thời gian tìm đường giữa đám đông. Cách đi hai lần như vậy cũng giúp bạn thấy Phủ Dầy không chỉ là một ngày hội, mà là một nơi thờ tự sống quanh năm.
Đi lễ hội Phủ Dầy cho văn minh
Phủ Dầy mùa hội rất đông, nhiều đoàn từ xa đến bằng xe khách. Những bước sau giúp chuyến đi nhẹ hơn cho bạn và cho người dân trong vùng.
- Xem kế hoạch lễ hội năm đó, đặc biệt giờ rước, đường cấm xe, khu đỗ xe.
- Chọn ngày: muốn xem rước thì đi đúng dịp mùng 3; muốn lễ yên tĩnh thì chọn ngày cuối mùa hội hoặc ngày thường trong tháng.
- Sắm lễ vừa phải. Nhiều nơi đã khuyến khích bớt vàng mã, không đặt tiền lên tượng, bỏ công đức vào hòm chính thức.
- Ăn mặc lịch sự, kín đáo khi vào điện thờ; để ý những khu vực ghi chỉ dành cho người làm lễ.
- Giữ đồ cá nhân trong túi phía trước, chỉ mang ít tiền mặt. Mùa hội đông là lúc kẻ gian lợi dụng.
- Không mua các dịch vụ "làm lễ hộ", "giải hạn" do người lạ mời chào; nếu muốn hỏi về nghi lễ, hãy hỏi ban quản lý di tích.
- Mang rác của mình ra khỏi khu di tích; không xả hương, vàng mã cháy dở ra đường làng.
Nếu đi theo đoàn xe khách, hãy thống nhất trước giờ tập trung và chỗ xe đón, vì mùa hội xe phải đỗ xa khu phủ. Người già trong đoàn nên được sắp đi chậm, nghỉ ở khu sân có bóng mát, không cố theo hết lượt lễ của cả đoàn.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội Phủ Dầy năm 2027 diễn ra khi nào?
Theo lệ, lễ hội diễn ra đầu tháng Ba âm lịch, ngày chính là mùng 3 tháng Ba. Bài không ghi ngày dương lịch vì chưa có lịch đổi đã kiểm chứng; bạn nên xem lịch âm năm 2027 và thông báo của ban tổ chức để biết ngày cụ thể.
Phủ Dầy và Phủ Giầy là một hay hai nơi?
Là một. Hai cách viết đều gặp trong sách báo và biển chỉ dẫn. Tên gọi chỉ cả quần thể di tích ở vùng Vụ Bản, gồm Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát, Lăng Mẫu và nhiều công trình khác.
Phủ Dầy hiện thuộc tỉnh nào?
Phủ Dầy ở vùng Vụ Bản, trước đây thuộc tỉnh Nam Định. Từ tháng 7/2025, tỉnh Nam Định hợp nhất vào tỉnh Ninh Bình, nên các tài liệu mới ghi Phủ Dầy thuộc tỉnh Ninh Bình. Hãy kiểm tra địa chỉ trên bản đồ trước khi đi.
Không theo tín ngưỡng thờ Mẫu có nên đi lễ hội Phủ Dầy không?
Có thể đi như một người tìm hiểu di sản văn hoá. Bạn không bắt buộc phải sắm lễ hay làm theo nghi thức. Chỉ cần ăn mặc lịch sự, giữ trật tự và tôn trọng những người đang hành lễ là đủ.
Có được chụp ảnh hầu đồng ở Phủ Dầy không?
Tuỳ quy định của từng điện và sự đồng ý của người thực hành nghi lễ. Nên hỏi người trông coi trước, không dùng đèn chớp, không chụp cận mặt và không làm gián đoạn nghi lễ.
Lễ hội Phủ Dầy khác lễ hội đền Sòng hay Phủ Tây Hồ thế nào?
Cả ba đều gắn với tục thờ Mẫu Liễu Hạnh. Phủ Dầy được coi là trung tâm ở quê gốc trong truyền thuyết, nên lễ hội tháng Ba có quy mô cộng đồng lớn với rước giữa các phủ. Mỗi nơi có lịch hội và nghi thức riêng của địa phương.