"Tháng Giêng là tháng ăn chơi" là câu mở đầu một bài ca dao kể việc nhà nông theo từng tháng. Chữ "ăn chơi" ở đây không mang nghĩa hưởng lạc như cách nói ngày nay, mà chỉ quãng nghỉ ngơi, thăm hỏi, đi lễ, đi hội sau Tết, trước khi vào mùa vụ mới. Câu ca dao vì thế là một mẩu nông lịch, ghi lại nhịp sống của làng lúa nước Bắc Bộ.
Rằm tháng Giêng nằm ngay giữa quãng nghỉ ấy, như một điểm cao của tháng: cả làng đi chùa, đình đám dồn dập, rồi sau rằm, nhịp làm ăn dần trở lại. Bài này đọc câu ca dao theo nghĩa gốc, đặt nó cạnh lịch thời vụ, giải thích vì sao tháng Giêng dày lễ hội, và vì sao câu nói này ngày nay hay bị dùng sai.
Câu ca dao và bài ca dao gốc
Câu quen thuộc nhất được chép trong nhiều sách sưu tầm ca dao là: "Tháng Giêng là tháng ăn chơi / Tháng Hai trồng đậu, trồng khoai, trồng cà". Hai câu này mở đầu cho một bài ca dao dài hơn, lần lượt kể việc từng tháng trong năm: tháng nào gieo trồng, tháng nào thu hái, tháng nào làm gì cho nhà nông.
Như nhiều bài ca dao truyền miệng khác, bài này có nhiều dị bản. Phần các tháng phía sau mỗi vùng chép một kiểu, thứ tự cây trồng cũng có khác. Điều giống nhau là cấu trúc: tháng Giêng để nghỉ, các tháng sau bận rộn dần. Chính cấu trúc ấy cho thấy bài ca dao không khuyên lười, mà ghi lại một sự thật của nghề nông: có lúc nghỉ thì mới có sức cho lúc làm.
Khi trích câu này trong bài viết hay bài văn, bạn chỉ nên dẫn hai câu đầu và ghi "ca dao". Các câu phía sau có nhiều dị bản, dẫn dài dễ gặp người đọc ở vùng khác cho là chép sai.
"Ăn chơi" xưa không giống "ăn chơi" nay
Ăn là ăn Tết, ăn cỗ. Trong tháng Giêng, các gia đình còn bánh chưng, giò, dưa hành; họ hàng mời nhau những bữa cỗ đầu năm, làng có cỗ đình. "Ăn" là thưởng thức thành quả của một năm làm lụng.
Chơi là đi lễ, đi hội, thăm nhau. Đi chùa, xem hội làng bên, chơi đu, xem kéo co, nghe hát quan họ, thăm thầy, thăm họ hàng xa. "Chơi" là sinh hoạt cộng đồng, cũng là cách nối lại các mối quan hệ sau một năm mỗi người một việc.
Nghỉ để chuẩn bị. Quãng nghỉ không phải bỏ không. Người ta sửa lại nông cụ, chuẩn bị giống, bàn chuyện mùa màng với nhau trong những lần gặp ở đình. Nhìn kỹ, tháng Giêng là tháng chuẩn bị nhiều hơn là tháng không làm gì.
Nghĩa trượt dần trong tiếng Việt hiện đại. Ngày nay "ăn chơi" thường mang nghĩa tiêu xài, hưởng lạc, đôi khi chê bai. Đọc câu ca dao bằng nghĩa mới dễ hiểu lầm rằng người xưa coi tháng Giêng là tháng phóng túng. Thực ra đó là tháng của nghỉ ngơi có nếp, có lễ, có hội.
Nhịp đầu năm của một làng lúa nước Bắc Bộ xưa
Bảng dưới đây phác lại nhịp sống quanh tháng Giêng theo những gì sách dân tộc học và ký ức làng quê thường ghi. Lịch thời vụ khác nhau theo vùng và đã thay đổi nhiều theo thời gian, nên chỉ nên đọc như một bức tranh khái quát.
| Quãng thời gian | Việc ngoài đồng | Việc trong làng, trong nhà |
|---|---|---|
| Từ mồng Một đến mồng Ba | gần như nghỉ hẳn | Tết gia đình, chúc Tết họ hàng, thầy học |
| Từ mồng Bốn đến trước rằm | thăm đồng, chuẩn bị mạ, sửa nông cụ | nhiều làng mở hội, lễ khai hạ, đi lễ chùa đền |
| Rằm tháng Giêng | nghỉ | đi chùa, cúng gia tiên, một số nơi có hội đèn, đêm thơ |
| Sau rằm đến cuối tháng | bắt đầu cấy, chăm mạ khi thời tiết cho phép | hội làng còn rải rác, việc nhà dần trở lại |
| Tháng Hai | trồng màu: đậu, khoai, cà như câu ca dao kể | ít hội hơn, nhịp làm ăn đều |
Ở Nam Bộ và miền Trung, lịch thời vụ khác hẳn vì khí hậu và các vụ lúa khác, nên câu ca dao này mang đậm dấu ấn Bắc Bộ. Người miền Nam đọc nó chủ yếu như một câu nói về không khí sau Tết hơn là về việc đồng áng.
Vì sao tháng Giêng dày lễ hội
Đặt cạnh nhịp nông lịch, bạn sẽ thấy lý do lễ hội dồn vào tháng Giêng, tháng Hai, tháng Ba. Đây là quãng người làng có thời gian, thời tiết chưa vào mùa mưa bão, và tâm thế đầu năm muốn cầu cho một mùa thuận. Lễ hội làng là dịp tạ ơn vị thần được thờ ở đình, đồng thời là dịp cả làng tụ họp, phân công việc chung.
Một ví dụ thường được nhắc là lễ tịch điền, nghi lễ cày ruộng đầu xuân. Sử cũ chép vua Lê Đại Hành cày ruộng tịch điền ở núi Đọi năm 987; lễ hội tịch điền Đọi Sơn ngày nay (vùng đất trước thuộc Hà Nam, nay thuộc tỉnh Ninh Bình) được tổ chức đầu tháng Giêng để tái hiện nghi lễ ấy. Nghi lễ cho thấy rõ cái lô-gic của tháng Giêng: vừa là lễ, vừa là lời nhắc mùa vụ sắp bắt đầu.
Các lễ hội cụ thể của tháng Giêng ở Bắc Bộ, miền Trung, Nam Bộ và những trò vui, tục thi trong hội xuân có danh mục riêng trên Nguyên Tiêu. Ở đây chỉ cần nhớ rằng: lễ hội dày tháng Giêng không phải ngẫu nhiên, mà là hệ quả trực tiếp của nhịp nông lịch câu ca dao mô tả.
Rằm Giêng và chữ "ra Giêng"
Trong tiếng Việt có cách nói "ra Giêng": "ra Giêng rồi tính", "ra Giêng hẵng làm". Nó chỉ quãng sau tháng Giêng, khi mọi người đã hết Tết, hết hội, quay lại việc đều đặn. Cách nói ấy cho thấy trong cảm nhận chung, cả tháng Giêng vẫn là "trong Tết", chưa hẳn là ngày thường.
Rằm tháng Giêng là điểm giữa của quãng đó, cũng là cái mốc lớn cuối cùng. Sau rằm, nhiều nhà cất bớt đồ Tết, dọn lại bàn thờ, con cháu đi làm ăn xa đã đi hết. Vì thế có người coi rằm Giêng như lễ khép Tết, dù về lịch không có quy định nào như vậy.
Với người sống ở đô thị, chữ "ra Giêng" vẫn còn nguyên giá trị thực dụng. Nhiều việc như sửa nhà, chuyển chỗ làm, khởi động dự án lớn vẫn được nhiều người hẹn "ra Giêng". Đó là dư âm của nhịp nông lịch cũ trong đời sống công nghiệp hôm nay.
Tháng Giêng ở những vùng khí hậu khác
Câu ca dao sinh ra ở đồng bằng sông Hồng, nơi đầu năm còn rét và mưa phùn, ruộng chưa thể cấy ngay. Đi vào phía Nam, nhịp ấy thay đổi rõ. Ở đồng bằng sông Cửu Long, Tết thường rơi vào mùa khô, nhiều nơi lúa đông xuân đang chín hoặc sắp gặt, nên sau Tết người làm ruộng lại bước vào những ngày bận rộn nhất. Với họ, tháng Giêng khó gọi là tháng ăn chơi theo đúng nghĩa câu ca dao.
Ở miền Trung, mỗi tỉnh lại một kiểu: vùng đồng bằng ven biển có vụ lúa riêng, làng biển có những chuyến ra khơi đầu năm, vùng cao có lịch nương rẫy khác. Các dân tộc thiểu số còn có Tết và mùa lễ hội riêng không trùng với Tết Nguyên Đán của người Kinh.
Vì thế, khi đọc câu "tháng Giêng là tháng ăn chơi", nên nhớ nó là tiếng nói của một vùng, một thời. Câu ca dao vẫn đẹp, nhưng không phải bức tranh chung cho cả nước. Nhận ra điều đó giúp bài viết về tháng Giêng tránh được lối khái quát quá đà.
Những câu ca dao, tục ngữ khác về tháng Giêng
Đọc câu "tháng Giêng là tháng ăn chơi" cạnh vài câu khác cùng nói về đầu năm sẽ thấy bức tranh đầy đặn hơn:
- "Mồng Một Tết cha, mồng Hai Tết mẹ, mồng Ba Tết thầy": thứ tự thăm hỏi ba ngày đầu năm, cho thấy tháng Giêng bắt đầu bằng việc nhớ ơn.
- "Tháng Giêng rét đài, tháng Hai rét lộc, tháng Ba rét nàng Bân": câu nói về thời tiết đầu năm ở miền Bắc, các đợt rét muộn nối nhau. Nó giải thích vì sao việc đồng tháng Giêng còn chậm.
- "Lễ Phật quanh năm không bằng rằm tháng Giêng": câu nói về vị trí của rằm Giêng trong lịch đi lễ, có bài riêng trong danh mục này.
- "Ra Giêng": không phải ca dao, nhưng là cách nói đời thường cho thấy tháng Giêng được tính như phần nối dài của Tết.
- Các câu ca dao về hội làng thì nhiều vô kể, mỗi vùng một kiểu, và thường gắn với một hội cụ thể; chúng được nhắc trong từng bài về lễ hội.
Gom các câu này lại, bạn có một dàn ý tốt cho bài viết hoặc bài thuyết trình về tháng Giêng: thăm hỏi, thời tiết, đi lễ, nghỉ ngơi và hội hè.
Dùng câu ca dao cho đúng hôm nay
Mỗi năm, câu "tháng Giêng là tháng ăn chơi" lại được nhắc trên báo chí, nhưng thường theo nghĩa phê phán: người đi làm muộn, đi lễ hội trong giờ hành chính, kéo dài không khí nghỉ Tết. Các cơ quan quản lý cũng hay có văn bản nhắc nhở cán bộ không đi lễ hội trong giờ làm việc vào dịp đầu năm.
Ở đây cần tách hai chuyện. Câu ca dao không có lỗi; nó mô tả nhịp sống của một xã hội nông nghiệp, nơi tháng Giêng thực sự là tháng nông nhàn. Cái sai là mang nhịp ấy nguyên xi vào một công việc có lịch làm việc khác. Dùng câu ca dao để biện hộ cho việc bỏ bê công việc là đọc sai cả nghĩa lẫn hoàn cảnh.
Cách dùng đẹp hơn là coi câu ca dao như lời nhắc giữ một khoảng nghỉ có ý nghĩa đầu năm: dành vài ngày cuối tuần đi thăm họ hàng, đưa con về quê xem hội, đi chùa vào một buổi sáng yên tĩnh. Đó cũng là tinh thần mà người xưa gửi vào câu "ăn chơi".
Câu hỏi thường gặp
Câu "tháng Giêng là tháng ăn chơi" có phải tục ngữ không?
Câu này thuộc một bài ca dao kể việc nhà nông theo từng tháng, nên nhiều sách xếp vào ca dao. Trong đời sống, người ta hay tách riêng câu đầu dùng như một câu tục ngữ. Khi trích, ghi "ca dao" là an toàn nhất.
Vì sao câu ca dao nói tháng Hai trồng đậu, khoai, cà?
Với vùng đồng bằng Bắc Bộ xưa, sau những đợt rét đầu năm, tháng Hai âm lịch là lúc thời tiết bắt đầu ấm dần, đủ để trồng các loại hoa màu ngắn ngày. Lịch cụ thể khác nhau theo từng vùng, nên câu ca dao là bức tranh chung chứ không phải lịch gieo trồng chuẩn.
Rét nàng Bân là gì?
Rét nàng Bân là cách gọi dân gian của đợt rét muộn vào khoảng tháng Ba âm lịch ở miền Bắc, gắn với truyện kể về nàng Bân may áo cho chồng. Câu "tháng Giêng rét đài, tháng Hai rét lộc, tháng Ba rét nàng Bân" tả ba đợt rét nối nhau đầu năm.
Ở miền Nam có câu nói tương tự không?
Câu ca dao này mang đậm dấu ấn Bắc Bộ vì gắn với lịch thời vụ đồng bằng sông Hồng. Ở Nam Bộ, mùa khô đầu năm có nhịp đồng áng khác, nên người miền Nam thường dùng câu này để nói về không khí sau Tết hơn là về việc đồng ruộng.
Lễ tịch điền là gì?
Lễ tịch điền là nghi lễ cày ruộng đầu xuân do người đứng đầu thực hiện để mở đầu mùa vụ và khuyến khích nghề nông. Sử cũ chép vua Lê Đại Hành cày ruộng tịch điền ở núi Đọi năm 987. Ngày nay lễ hội tịch điền Đọi Sơn được tổ chức đầu tháng Giêng; ngày cụ thể nên xem thông báo của ban tổ chức năm đó.
Học sinh nên dùng câu này thế nào trong bài văn về Tết?
Có thể dùng câu ca dao làm câu dẫn khi viết về không khí tháng Giêng, sau đó giải thích chữ "ăn chơi" theo nghĩa nghỉ ngơi, đi lễ, đi hội của nhà nông. Thêm một câu so sánh với nhịp sống hôm nay sẽ giúp bài văn có chiều sâu hơn.