Rằm tháng Giêng, nhiều gia đình Việt kiêng sát sinh, kiêng cãi vã, kiêng để bàn thờ bụi bặm và kiêng cúng sau ngày rằm; khi đi chùa thì kiêng ăn mặc hở hang, nói to, bẻ cành hái lộc. Những điều kiêng này là nếp sống truyền qua nhiều thế hệ, không phải luật lệ, và mỗi nhà, mỗi vùng giữ một kiểu.
Đằng sau phần lớn các điều kiêng là những lý do rất đời thường: giữ không khí hoà thuận đầu năm, tôn trọng không gian thờ tự, giữ gìn của cải chung. Cũng có những tục từng phổ biến nay đã nhạt hoặc được chính các chùa, các nhà nghiên cứu văn hoá khuyên điều chỉnh. Bài này gom các điều kiêng theo nhóm, kèm lý do và cách nhiều nhà xử lý ngày nay, để bạn tự chọn nếp hợp với gia đình mình.
Vì sao rằm Giêng có nhiều điều kiêng
Người Việt có nếp nghĩ "đầu xuôi đuôi lọt": mọi việc làm lần đầu trong năm đều được chú ý hơn. Rằm Giêng là ngày lễ lớn đầu tiên sau Tết, lại là đêm trăng tròn đầu năm, nên nhiều điều kiêng của ngày Tết được kéo dài tới đây, cộng thêm những điều kiêng riêng của ngày rằm theo nếp nhà Phật.
Một phần điều kiêng mang tính biểu tượng: kiêng làm vỡ đồ, kiêng nói lời không hay, vì sợ điều không vui mở đầu cho cả năm. Một phần khác rất thực tế: kiêng cãi nhau vì nhà đông người dễ va chạm, kiêng ăn mặc hở khi đi chùa vì đó là không gian trang nghiêm của người khác.
Không điều kiêng nào ở đây đi kèm hậu quả được chứng minh. Bạn giữ chúng vì muốn sống cùng nếp nhà, vì tôn trọng người lớn tuổi, hay vì thấy hợp lý, chứ không cần giữ vì sợ. Ngược lại, bỏ một điều kiêng cũng không có nghĩa là bất kính, miễn là bạn hiểu vì sao nó có mặt.
Một điều đáng để ý là danh sách điều kiêng mỗi vùng mỗi khác. Nhà ở đồng bằng Bắc Bộ có thể giữ nhiều điều mà gia đình ở Nam Bộ chưa từng nghe tới, và ngược lại. Ngay trong một làng, nhà giữ đạo Phật kỹ sẽ có thêm những điều kiêng về ăn uống mà nhà bên cạnh không giữ. Vì vậy khi đọc bất cứ danh sách nào, kể cả bài này, bạn nên coi đó là tham khảo, còn nếp chính vẫn là nếp mà người lớn trong nhà truyền lại.
Những điều kiêng trong nhà
Các điều kiêng dưới đây gặp ở nhiều gia đình, nhất là ở miền Bắc và miền Trung. Cột cuối ghi cách nhiều nhà xử lý ngày nay, chỉ để tham khảo.
| Điều kiêng | Lý do theo quan niệm dân gian | Nhiều nhà xử lý ngày nay |
|---|---|---|
| Để bàn thờ bụi, hoa héo, quả hỏng | thiếu chu đáo với tổ tiên, thần linh | lau dọn từ hôm trước, thay hoa tươi, bỏ quả dập |
| Cúng sau ngày rằm | nếp "cúng trước, không cúng sau" | bận thì cúng ngày mười bốn, hoặc làm mâm nhỏ đúng ngày |
| Đặt đồ mặn lên ban thờ Phật | ban Phật dành cho lễ chay | mâm mặn chỉ đặt ban gia tiên; nhà ít chỗ thì mâm chay chung |
| Cãi vã, mắng con trẻ | sợ bất hoà kéo dài cả năm | nhắc nhau giữ hoà khí, chuyện cần nói để sau |
| Làm vỡ bát đĩa, gương | điềm không lành theo dân gian | nhẹ nhàng dọn dẹp, không cần lo lắng |
| Cho vay, đòi nợ đúng ngày rằm | sợ hao hụt cả năm | tránh nói chuyện tiền nong căng thẳng trong ngày lễ |
Các điều kiêng trong nhà phần lớn xoay quanh hai chữ: sạch sẽ và hoà thuận. Giữ được hai điều ấy là giữ được cái lõi của nếp nhà, dù không làm đủ từng chi tiết.
Những điều kiêng khi đi chùa, đi đền
Ăn mặc hở hang, quần áo quá ngắn. Chùa, đền là nơi thờ tự và là nơi tu hành của người khác. Ăn mặc kín đáo là phép lịch sự tối thiểu; nhiều nơi có biển nhắc hoặc cho mượn áo choàng.
Nói to, gọi nhau í ới, chụp ảnh tràn lan. Rằm Giêng chùa đông, tiếng ồn dễ phá không khí tĩnh lặng. Nhiều chùa khuyên không chụp ảnh trong chính điện hoặc khi đang có khoá lễ.
Bẻ cành, gài tiền lên tượng. Hai tục này từng phổ biến và nay được nhiều chùa, ban quản lý di tích khuyên bỏ: bẻ cành làm hỏng cây, tiền gài lên tượng làm bẩn tượng. Nhiều nơi đã phát lộc chuẩn bị sẵn và đặt hòm công đức. Chuyện công đức đúng nơi và giữ yên tĩnh ở chùa có bài riêng trong danh mục rằm Giêng ở chùa.
Đi lễ khi đang say, hút thuốc trong khuôn viên. Đầu năm nhiều cuộc gặp có rượu bia, nên chuyện này không hiếm. Nhiều người giữ nếp không đi lễ sau khi đã uống, và chùa nào cũng không muốn khói thuốc trong sân. Đây là điều kiêng vì tôn trọng nơi chốn, không vì sợ điều gì.
Đặt lễ mặn lên ban Phật. Ban Phật trong chùa thường chỉ nhận lễ chay. Nếu muốn lễ ở ban Mẫu, ban Đức Ông hay các ban khác, nên hỏi người trông chùa vì mỗi nơi có quy định riêng.
Kiêng sát sinh và ăn mặn ngày rằm
Theo nếp của nhiều gia đình có người theo đạo Phật, ngày rằm và mồng Một là ngày ăn chay, kiêng sát sinh. Rằm tháng Giêng là rằm lớn nên việc giữ chay càng được chú ý. Có nhà ăn chay cả ngày, có nhà ăn chay một bữa, có nhà chỉ kiêng giết mổ trong ngày chứ vẫn dùng đồ mặn đã chuẩn bị từ trước.
Đây là lựa chọn cá nhân và gia đình, không phải điều bắt buộc với mọi người. Người không theo đạo Phật, người đang cần chế độ ăn đặc biệt vì sức khoẻ, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người già yếu đều có thể giữ bữa ăn quen thuộc. Một số gia đình chọn cách dung hoà: mâm cúng chay, còn bữa ăn của từng người tuỳ nhu cầu.
Ăn chay ngày rằm Giêng như thế nào cho đủ chất, nhà có người ăn chay và người ăn mặn thì sắp xếp ra sao có bài riêng trong danh mục này. Ở đây chỉ nhấn một điều: kiêng sát sinh là một nếp hướng thiện, giữ được thì tốt, không giữ được thì không nên tự trách hay trách người khác.
Kiêng trong lời nói và chuyện tiền nong
Kiêng nói lời không hay. Đầu năm, nhiều người tránh nhắc chuyện ốm đau, mất mát, thất bại trong bữa cơm rằm. Lý do dễ hiểu: ai cũng muốn ngày lễ là lúc vui. Nếu trong nhà thật sự có chuyện buồn cần bàn, không ai bắt bạn giấu; chỉ cần chọn lúc và chọn lời.
Kiêng than thở, kể khổ trước mặt người lớn. Ông bà thường mong con cháu về đầu năm với tâm thế nhẹ nhõm. Điều kiêng này thực chất là một cách quan tâm tới người già, hơn là chuyện điềm báo.
Kiêng đòi nợ, cho vay trong ngày rằm. Theo quan niệm dân gian, tiền đi ra đầu năm là dấu hiệu hao hụt. Lý do thực tế hơn là chuyện tiền nong dễ gây căng thẳng, không hợp không khí ngày lễ. Nhiều người vẫn giữ thói quen hẹn sau rằm mới nói chuyện tiền bạc.
Kiêng hứa hẹn xin xỏ quá đà khi đi lễ. Nhiều vị tăng nhắc rằng đi chùa không phải để mặc cả với thần Phật. Đây không hẳn là điều kiêng dân gian, nhưng ngày càng được nhắc nhiều trong các buổi giảng đầu năm.
Những tục nên điều chỉnh hoặc đã nhạt dần
Không phải tục nào của rằm Giêng cũng nên giữ nguyên. Một số đã được chính các chùa, ban quản lý di tích hoặc các nhà nghiên cứu văn hoá khuyên điều chỉnh, vì lý do an toàn, môi trường hoặc vì không còn hợp với đời sống hôm nay:
- Đốt nhiều vàng mã: nhiều chùa đã không nhận vàng mã, khuyến khích Phật tử bỏ tục này. Đốt nhiều trong nhà phố, chung cư còn gây nguy cơ cháy và khói bụi.
- Thắp nhiều hương một lúc: khói dày ảnh hưởng tới người già, trẻ nhỏ. Nhiều nơi khuyên thắp một nén hoặc số ít theo nếp nhà.
- Chen lấn "cướp lộc": ở một số lễ hội, tục tranh cướp lộc từng gây xô xát; các ban tổ chức đã chuyển sang phát lộc có trật tự.
- Kiêng cho người ngoài vào nhà đúng ngày rằm: tục này còn ở vài nơi nhưng nhiều nhà đã bỏ, vì rằm Giêng cũng là dịp thăm hỏi.
- Kiêng đủ thứ theo các bài lan truyền trên mạng: nhiều danh sách "mười điều cấm kỵ" được tự soạn, không có nguồn. Gặp điều kiêng lạ, hỏi người lớn trong nhà hoặc nhà chùa trước khi tin.
Điều chỉnh một tục không phải là bỏ phong tục. Giữ cái lõi, như lòng thành, sự sạch sẽ, hoà khí, và bỏ phần gây hại là cách phong tục vẫn sống được qua nhiều thế hệ.
Giữ kiêng cho vừa phải trong nhà nhiều thế hệ
Trong một gia đình có ông bà, bố mẹ và con cái, mỗi thế hệ có thể có cách nhìn khác về các điều kiêng. Vài bước giúp cả nhà đón rằm Giêng êm thấm:
- Trước rằm vài ngày, hỏi ông bà hoặc người giữ việc thờ cúng xem nhà mình giữ những điều kiêng nào. Ghi lại, vì nhiều nếp chỉ có trong trí nhớ người lớn.
- Phân biệt điều kiêng có lý do thực tế, như dọn bàn thờ, giữ hoà khí, với điều kiêng chỉ mang tính biểu tượng. Nhóm đầu nên giữ; nhóm sau có thể thảo luận.
- Với những điều kiêng có hại, như đốt nhiều vàng mã trong chung cư, nói chuyện nhẹ nhàng với người lớn, đưa ra phương án thay thế thay vì bác bỏ thẳng.
- Giải thích cho trẻ nhỏ lý do của từng điều kiêng bằng lời đơn giản, không doạ. Trẻ hiểu "để ông bà vui" dễ hơn hiểu "kẻo gặp xui".
- Sau rằm, cả nhà có thể cùng nhìn lại: điều gì thấy hợp, điều gì nên bỏ năm sau. Nếp nhà vì thế được giữ mà vẫn sống động.
Mục đích cuối cùng của những điều kiêng là một ngày rằm ấm áp, chứ không phải một ngày căng thẳng vì sợ sai.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Giêng có kiêng cắt tóc, cắt móng tay không?
Một số nơi có quan niệm kiêng cắt tóc trong những ngày đầu năm, nhưng đây không phải điều kiêng phổ biến riêng của rằm Giêng. Nếu nhà bạn không có nếp này, bạn không cần lo. Nếu ông bà giữ, có thể sắp xếp cắt tóc trước hoặc sau ngày rằm cho mọi người cùng thoải mái.
Rằm tháng Giêng có kiêng đi đám ma, đám cưới không?
Không có điều kiêng chung nào như vậy. Việc hiếu, việc hỷ là việc của người thân, bạn bè; nhiều người vẫn đi bình thường. Một số gia đình có nếp riêng về việc này, bạn có thể hỏi người lớn trong nhà để hiểu nếp nhà mình.
Rằm Giêng có nên quét nhà không?
Kiêng quét nhà chủ yếu gắn với những ngày đầu Tết theo quan niệm dân gian, không phải rằm Giêng. Ngày rằm, việc dọn dẹp nhà cửa sạch sẽ trước khi cúng còn được khuyến khích. Bạn cứ dọn như bình thường.
Có nên đốt vàng mã ngày rằm tháng Giêng không?
Đây là lựa chọn của từng gia đình. Nhiều chùa đã không nhận và khuyên không đốt vàng mã, đồng thời việc đốt trong nhà phố, chung cư gây nguy cơ cháy và khói. Nếu nhà vẫn giữ tục, đốt ít, ở nơi thoáng, có vật chứa an toàn và người trông.
Đi chùa rằm Giêng mặc đồ màu đen có bị kiêng không?
Không có quy định chung về màu sắc. Điều được nhắc nhiều là ăn mặc kín đáo, gọn gàng. Một số người tránh đồ quá sặc sỡ hoặc đồ màu tang trong ngày lễ đầu năm theo nếp riêng, nhưng đó không phải điều bắt buộc.
Ở nhà thuê có cần giữ các điều kiêng không?
Bạn có thể giữ những điều có ý nghĩa với mình, như dọn dẹp, giữ hoà khí, thắp nén hương nếu có bàn thờ nhỏ. Những tục cần không gian riêng, như đốt vàng mã, nên cân nhắc kỹ vì an toàn cháy nổ và quy định của khu nhà.