Nhiều người Việt ăn chay ngày rằm tháng Giêng vì theo nếp nhà Phật, ngày rằm và mồng Một là ngày giữ chay, kiêng sát sinh; rằm Giêng là rằm lớn đầu năm nên việc giữ chay được chú ý hơn. Có người ăn chay cả ngày, có người một bữa, có người chỉ kiêng giết mổ trong ngày.
Ăn chay một ngày không khó, nhưng nhiều người ăn chay rằm lại mệt hơn ngày thường: bữa chay chỉ có cơm, rau luộc và chè, thiếu đạm, hoặc toàn đồ chay chiên rán, mặn và nhiều dầu. Bài này kể gốc tục ăn chay ngày rằm, các mức giữ chay, cách sắp một ngày chay đủ chất ở mức phổ thông, và cách dung hoà trong nhà có người ăn chay, người không. Đây là kiến thức chung, người có bệnh hay chế độ ăn đặc biệt nên hỏi bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng.
Gốc của tục ăn chay ngày rằm
Trong Phật giáo, ăn chay gắn với giới không sát sinh và lòng từ bi với muôn loài. Ở Việt Nam, đa số Phật tử tại gia không ăn chay trường, mà giữ "chay kỳ": ăn chay vào một số ngày nhất định trong tháng, phổ biến nhất là ngày rằm và mồng Một. Có người giữ hai ngày, có người giữ bốn, sáu hoặc mười ngày mỗi tháng tuỳ phát nguyện.
Rằm tháng Giêng là ngày rằm đầu tiên của năm, lại là dịp lễ lớn ở chùa, nên nhiều người vốn không ăn chay cũng chọn ăn chay ngày này như một cách bắt đầu năm mới nhẹ nhàng. Không ít gia đình làm mâm cúng chay rồi cả nhà cùng ăn bữa chay sau khi hạ lễ.
Muốn hiểu sâu ý nghĩa của ăn chay trong giáo lý, bạn nên hỏi chư tăng ni hoặc đọc sách do các nhà chùa biên soạn. Ở góc độ văn hoá, có thể hiểu đơn giản: ăn chay ngày rằm là một nếp tự nguyện, không phải nghĩa vụ, và cách giữ nếp ấy rất khác nhau giữa các gia đình.
Ở nhiều làng quê, bữa chay rằm Giêng còn gắn với sinh hoạt của hội các cụ ở chùa: các bà, các cụ góp gạo, góp rau nấu cơm chay sau khoá lễ, ăn cùng nhau ngay trong sân chùa. Nếp ăn chay vì thế không chỉ là chuyện cá nhân mà còn là một hình thức sinh hoạt cộng đồng.
Các mức giữ chay ngày rằm
Không có một kiểu ăn chay duy nhất. Bảng dưới đây gom những mức phổ biến để bạn chọn mức hợp với mình.
| Mức | Cách làm | Hợp với ai |
|---|---|---|
| Kiêng sát sinh | không giết mổ trong ngày, vẫn dùng đồ mặn đã có | nhà đông người, người mới bắt đầu |
| Chay một bữa | thường là bữa trưa hoặc bữa sau khi cúng | người đi làm, người có con nhỏ |
| Chay cả ngày | không thịt, cá, trứng (tuỳ người), không mắm động vật | người quen ăn chay kỳ |
| Chay thanh tịnh | thêm kiêng hành, tỏi, hẹ theo nếp nhà Phật | người giữ giới kỹ, thường ăn ở chùa |
| Chay ba ngày quanh rằm | ăn chay ngày mười bốn, mười lăm, mười sáu | người phát nguyện riêng |
Trứng và sữa là chỗ nhiều người phân vân. Theo nếp phổ biến của Phật giáo Việt Nam, nhiều người ăn chay vẫn dùng sữa nhưng kiêng trứng; có người dùng cả hai. Bạn nên theo hướng dẫn của ngôi chùa hoặc nếp gia đình mình.
Một ngày chay cân đối ở mức phổ thông
Bữa chay đủ chất không cần cầu kỳ. Điều cần nhớ là thay phần đạm từ thịt, cá bằng đạm thực vật, và giữ đủ rau. Một vài nguyên tắc đơn giản:
- Đạm: đậu phụ, các loại đậu như đậu xanh, đậu đen, đậu đỏ, đậu nành; nấm; vừng, lạc. Mỗi bữa nên có ít nhất một món giàu đạm, thay vì chỉ cơm và rau.
- Tinh bột: cơm, bún, xôi, khoai. Ngày rằm hay có xôi, chè, bánh trôi, nên bữa chính có thể bớt cơm nếu đã ăn nhiều đồ nếp.
- Rau và quả: rau xanh luộc, xào, nấu canh; quả trên mâm cúng sau khi hạ lễ có thể dùng làm món tráng miệng.
- Chất béo: dầu thực vật vừa phải, vừng, lạc. Không cần chiên rán nhiều để món chay "đậm" hơn.
- Nước: canh rau, canh nấm, nước lọc, trà. Bữa chay ít đạm động vật thường nhạt hơn, uống đủ nước giúp cơ thể dễ chịu.
Với người khoẻ mạnh, một ngày ăn chay hợp lý không gây thiếu chất. Người có bệnh mạn tính, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người lớn tuổi muốn ăn chay thường xuyên nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Ví dụ giả định: một ngày chay rằm Giêng cho gia đình bốn người
Bảng dưới đây là ví dụ giả định, chỉ để hình dung cách phân bổ đạm, rau và tinh bột trong ngày. Món cụ thể tuỳ vùng miền và khẩu vị từng nhà; công thức nấu bạn tìm ở các trang ẩm thực.
| Bữa | Món chính | Nguồn đạm | Rau, quả |
|---|---|---|---|
| Sáng | xôi đậu xanh hoặc bánh mì chay | đậu xanh, đậu phụ | một quả chuối hoặc cam |
| Trưa (sau khi hạ lễ) | cơm, canh nấm, đậu phụ sốt cà chua | đậu phụ, nấm | rau cải luộc, quả từ mâm cúng |
| Chiều | chè hoặc bánh trôi, phần nhỏ | đậu đỏ hoặc đậu xanh trong chè | nước trà, nước lọc |
| Tối | bún hoặc cơm với rau xào, nấm kho | nấm, vừng, lạc rang | rau xào, canh rau |
Điểm chính của ví dụ là mỗi bữa đều có một nguồn đạm thực vật, rau xuất hiện ít nhất hai bữa, đồ ngọt được chia nhỏ. Nhà nào ăn chay một bữa thì chỉ cần lấy riêng bữa trưa theo nguyên tắc ấy.
Nếu trong nhà có người già răng yếu, ưu tiên đậu phụ non, canh nấm, cháo đậu; trẻ nhỏ thì có thể thêm sữa nếu nếp nhà cho phép. Những điều chỉnh nhỏ như vậy giúp bữa chay hợp với mọi người mà không cần nấu nhiều mâm.
Những bẫy hay gặp với bữa chay ngày rằm
Quá nhiều đồ ngọt, đồ nếp. Rằm Giêng có xôi, chè, bánh trôi, bánh chay. Ăn hết phần mâm cúng trong một ngày dễ khiến lượng đường và tinh bột cao, nhất là với người đang phải kiểm soát đường huyết. Chia nhỏ ra nhiều ngày hoặc biếu bớt là cách hợp lý.
Đồ chay giả mặn nhiều dầu, muối. Giò chay, chả chay, "thịt" chay làm sẵn tiện lợi nhưng nhiều loại chế biến kỹ, có khi khá mặn. Thỉnh thoảng dùng thì không sao; dùng làm món chính cả ngày thì nên đọc bảng thành phần.
Thiếu đạm. Bữa chay chỉ có cơm, rau, dưa thì nhanh đói, dễ mệt vào buổi chiều. Thêm một đĩa đậu phụ, bát canh đậu hoặc món nấm là đủ cải thiện.
Chiên rán để bù vị. Nhiều người thấy món chay nhạt nên chiên rán hết. Món luộc, hấp, kho nhạt với nấm, đậu vẫn ngon nếu nêm vừa, lại nhẹ bụng hơn sau những ngày Tết nhiều dầu mỡ.
Ăn bù quá đà hôm sau. Có người giữ chay cả ngày rằm rồi hôm sau ăn bù một bữa thật nhiều thịt, nhiều rượu bia. Nhịp ăn thất thường như vậy thường khiến người mệt hơn là chính ngày chay. Giữ bữa hôm sau như ngày thường là đủ; chay hay mặn, ăn vừa phải vẫn là nguyên tắc dễ giữ nhất.
Nhà có người ăn chay, người không
Rất nhiều gia đình Việt có ông bà ăn chay ngày rằm, còn con cháu thì không. Tình huống này dễ xử lý hơn bạn nghĩ. Cách phổ biến nhất là nấu một mâm chung có vài món chay đủ ngon cho cả nhà, cộng thêm một hai món mặn riêng cho người không ăn chay. Người ăn chay không phải ngồi nhìn, người không ăn chay không thấy thiếu.
Khi nấu, dùng dụng cụ riêng cho món chay, như dao, thớt, nồi, là cách tôn trọng người giữ chay kỹ. Với người giữ chay thanh tịnh, kiêng cả hành tỏi, nên hỏi trước để tránh cho gia vị vào món chung.
Một gợi ý nhỏ: rằm Giêng là dịp tốt để người trẻ thử nấu một hai món chay cho ông bà. Món không cần cầu kỳ, nhưng việc con cháu bỏ công nấu riêng thường khiến người lớn vui hơn một mâm cỗ đặt ngoài hàng.
Ăn chay khi phải đi làm, đi học ngày rằm
Năm nào rằm Giêng rơi vào ngày thường, người đi làm muốn giữ chay sẽ phải tự xoay xở bữa trưa. Cách đơn giản nhất là mang cơm từ nhà: một hộp cơm, đậu phụ kho, rau luộc, chuẩn bị từ tối hôm trước. Nếu ăn ở quán, nhiều quán cơm bình dân có món chay vào ngày rằm và mồng Một; quán chay cũng thường đông hơn ngày thường nên đi sớm một chút.
Ở bếp ăn tập thể của công ty, trường học, bạn có thể hỏi trước xem có suất chay không. Nhiều nơi đã quen với nhu cầu này vào ngày rằm. Nếu không có, lấy phần rau, canh, đậu và bỏ món mặn là cách xử lý nhẹ nhàng, không cần giải thích nhiều.
Với đồng nghiệp không ăn chay, không cần thuyết phục ai cùng ăn. Ăn chay là chuyện của mình; nếu có người hỏi, chỉ cần nói ngắn gọn là nhà có nếp ăn chay ngày rằm. Sự tự nhiên ấy giúp nếp chay được tôn trọng hơn mọi lời giảng giải.
Ăn chay ở chùa ngày rằm
Nhiều chùa tổ chức cơm chay sau khoá lễ rằm Giêng, mời Phật tử và khách thập phương. Vài điều nên biết để bữa cơm chay ở chùa trọn vẹn:
- Hỏi trước xem chùa có đãi cơm chay không và giờ nào. Không phải chùa nào cũng có, nhất là những chùa đông khách.
- Lấy vừa đủ, ăn hết phần mình. Nhiều chùa nhắc khách không bỏ thừa vì cơm chay do Phật tử góp công nấu.
- Nếu có thể, phụ dọn, rửa bát. Đó cũng là cách góp sức cho chùa mà không cần tiền.
- Giữ yên lặng vừa phải khi ăn; nhiều chùa có nếp ăn trong tĩnh lặng.
- Nếu muốn công đức để góp vào bếp chay, bỏ vào hòm công đức hoặc gặp người phụ trách, không đặt tiền lên bàn ăn.
Bữa cơm chay ở chùa đôi khi là trải nghiệm đáng nhớ nhất của ngày rằm, nhất là với trẻ nhỏ lần đầu được biết rằng có người nấu cơm cho cả trăm người không quen biết.
Câu hỏi thường gặp
Ăn chay ngày rằm có cần kiêng trứng, sữa không?
Tuỳ nếp. Theo cách giữ chay phổ biến ở Phật giáo Việt Nam, nhiều người kiêng trứng nhưng vẫn dùng sữa; có người dùng cả hai, có người kiêng cả hai. Bạn nên hỏi nhà chùa quen hoặc theo nếp gia đình, không có một chuẩn chung cho mọi người.
Ăn chay ngày rằm có cần kiêng nước mắm không?
Nước mắm làm từ cá nên người ăn chay thường thay bằng nước tương, xì dầu hoặc nước mắm chay. Nếu chỉ giữ chay một bữa theo cách nhẹ, nhiều người không quá khắt khe, nhưng nếu nấu cho người ăn chay kỹ thì nên dùng gia vị thuần chay.
Bánh trôi, chè ngày rằm có phải món chay không?
Bánh trôi, bánh chay, chè đậu thường làm từ bột nếp, đậu, đường nên là món chay. Tuy vậy, chúng nhiều đường và tinh bột, nên ăn vừa phải, nhất là với người cần kiểm soát đường huyết.
Trẻ nhỏ có nên ăn chay ngày rằm không?
Một bữa chay đủ đạm thực vật, rau và tinh bột thường không gây vấn đề cho trẻ khoẻ mạnh. Ăn chay thường xuyên ở trẻ cần được tính toán kỹ, nên hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Đừng ép trẻ ăn chay nếu trẻ không muốn.
Không ăn chay ngày rằm thì có bị coi là bất kính không?
Không. Ăn chay là nếp tự nguyện, gắn với đức tin và lựa chọn của từng người. Nhiều gia đình vẫn cúng chay mà mọi người ăn mặn; nhiều người không theo đạo Phật thì không giữ chay. Tôn trọng người giữ chay trong nhà là đủ.
Ăn chay ngày rằm có giúp giảm cân không?
Một ngày ăn chay không tạo khác biệt đáng kể về cân nặng, và bữa chay nhiều đồ chiên, đồ ngọt có khi còn nhiều năng lượng hơn bữa thường. Nếu bạn quan tâm cân nặng hay chế độ ăn lâu dài, nên hỏi chuyên gia dinh dưỡng thay vì dựa vào ngày chay.