Rằm tháng Giêng, nhiều gia đình Việt dọn bàn thờ và cúng gia tiên, đi chùa hoặc đi đền, sum họp bữa cơm, thăm ông bà, ngắm trăng và dành một việc tử tế cho người khác. Không có danh sách bắt buộc; mỗi nhà chọn những việc hợp với nếp nhà và thời gian của mình.
Để dễ sắp xếp, bài này chia các việc thành bốn nhóm: việc cho tổ tiên, việc cho gia đình, việc cho cộng đồng và việc cho chính mình. Kèm theo là lịch gợi ý trước, trong và sau ngày rằm, cùng một phương án gọn cho người đi làm xa, ở trọ hay lịch quá kín. Các mảng sâu như bày mâm cúng, đi chùa cầu an, đèn lồng hay đêm thơ có danh mục riêng; ở đây là bức tranh tổng thể để bạn lên kế hoạch.
Lịch gợi ý trước, trong và sau ngày rằm
Bảng dưới đây xếp các việc theo thời điểm. Bạn có thể bỏ bớt, dời ngày hoặc thêm việc riêng của nhà mình.
| Thời điểm | Việc thường làm | Gợi ý cho gọn |
|---|---|---|
| Ba đến năm ngày trước | hỏi người lớn về nếp cúng, hẹn lịch về quê, hỏi lịch khoá lễ ở chùa quen | nhắn trong nhóm gia đình để cả nhà cùng biết |
| Một đến hai ngày trước | lau dọn bàn thờ, thay nước, thay hoa, mua đồ cúng | mua đồ khô trước, hoa quả mua sát ngày cho tươi |
| Ngày mười bốn | nhiều nhà cúng gia tiên từ hôm nay | hợp với người phải đi làm ngày rằm |
| Ngày rằm | cúng hoặc thắp hương, đi chùa, bữa cơm sum họp, tối ngắm trăng | chọn hai, ba việc chính, đừng ôm hết |
| Sau rằm | hạ lễ, chia đồ cúng, cất đồ Tết, dọn lại nhà | đồ cúng dùng ngay trong ngày để không phí |
Năm 2027, rằm tháng Giêng là thứ Bảy 20/2/2027 dương lịch, ngày mười bốn là thứ Sáu 19/2/2027. Năm khác bạn tra lịch rồi điền vào bảng trên cho nhà mình.
Việc cho tổ tiên
Dọn bàn thờ cho sạch. Lau bụi, lau bát hương bên ngoài, thay nước, thay hoa đã héo. Việc rút chân hương hay di chuyển bát hương là chuyện nhiều nhà rất cẩn trọng, thường chỉ làm vào dịp cuối năm theo nếp riêng; nếu không chắc, hỏi người lớn trước khi động vào.
Làm mâm cúng hoặc thắp nén hương. Nhiều nhà làm mâm cúng rằm Giêng chu đáo hơn những rằm khác. Mâm chay hay mặn, bày thế nào, có danh mục riêng về mâm cúng rằm tháng Giêng trên Nguyên Tiêu. Nếu không làm mâm được, một nén hương, đĩa hoa quả và lòng thành vẫn trọn ý.
Đọc lời khấn theo bản của gia đình. Mỗi nhà, mỗi vùng có bản khấn quen. Bạn không cần tìm bài "chuẩn"; nói gọn ngày tháng, tên người khấn và điều muốn thưa với tổ tiên là đủ, theo nếp nhà mình.
Thăm mộ nếu gần. Một số gia đình ra thăm mộ dịp đầu năm, nhất là những nhà chưa kịp đi trước Tết. Đây không phải việc riêng của rằm Giêng, nhưng nhiều người tranh thủ khi con cháu còn tụ họp.
Việc cho gia đình
Với nhiều người, phần đẹp nhất của rằm Giêng không phải mâm cúng mà là bữa cơm sau đó. Sau Tết, con cháu lần lượt đi làm, đi học; rằm Giêng thường là dịp cuối cùng trong tháng mà cả nhà còn có lý do để ngồi lại cùng nhau. Một bữa cơm không cầu kỳ, có món quen của bà, của mẹ, đủ để mọi người thấy năm mới vẫn bắt đầu từ nhà.
Nếu ông bà ở xa, một cuộc gọi video lúc thắp hương hay lúc ngồi vào mâm là cách giữ nếp mà nhiều gia đình trẻ đang làm. Người già thường không cần quà to, chỉ cần biết con cháu nhớ ngày.
Tối rằm, nếu trời quang, cả nhà có thể ra sân, lên sân thượng hay ban công ngắm trăng. Đây là lúc dễ kể cho trẻ nghe vì sao gọi là Nguyên tiêu, vì sao người xưa coi trọng đêm này. Không cần chương trình gì; một ấm trà, đĩa bánh trôi và câu chuyện là đủ làm một đêm rằm đáng nhớ.
Cuối cùng, rằm Giêng cũng là dịp tốt để cả nhà nói với nhau về kế hoạch năm mới: ai định học gì, làm gì, nhà định sửa chỗ nào. Những câu chuyện ấy, nói lúc mọi người còn thong thả, thường suôn sẻ hơn khi để tới lúc bận rộn.
Việc cho cộng đồng
Đầu năm là lúc nhiều người muốn làm một việc tốt. Vài gợi ý thiết thực, phù hợp không khí rằm Giêng:
- Góp công, góp sức cho chùa làng, đình làng: quét sân, xếp ghế, phụ nấu cơm chay cho khoá lễ. Nhiều chùa cần người giúp hơn cần tiền.
- Thăm một người già neo đơn trong xóm, mang theo phần quà nhỏ hoặc chỉ là ngồi trò chuyện.
- Ủng hộ các bếp ăn từ thiện ở bệnh viện, qua những tổ chức minh bạch, có báo cáo thu chi rõ ràng.
- Phóng sinh: nhiều chùa và nhà nghiên cứu môi trường khuyên cân nhắc kỹ, vì thả cá không đúng loài, đúng chỗ, hay mua chim bị bẫy để thả có thể gây hại. Nếu muốn làm, hỏi nhà chùa hoặc cơ quan chuyên môn về cách phù hợp.
- Giữ vệ sinh nơi đi lễ: mang rác về, không xả túi ni lông, không đốt đồ ngoài nơi quy định.
Một việc tốt nhỏ làm thật thường có ý nghĩa hơn nhiều việc lớn làm cho có. Và không ai cần phải chứng minh lòng tốt bằng số tiền.
Việc cho chính mình
Rằm Giêng là một mốc tự nhiên để nhìn lại. Tết thường trôi qua nhanh trong những cuộc gặp gỡ, còn đến rằm, khi nhịp sống đã trở lại phần nào, bạn mới có thời gian ngồi với chính mình. Có người viết vài dòng về điều muốn thay đổi trong năm; có người chọn một cuốn sách để đọc từ hôm đó; có người tập dậy sớm, đi bộ.
Với người yêu thơ, đêm rằm tháng Giêng cũng là Ngày thơ Việt Nam. Bạn có thể đọc lại vài bài thơ về trăng, về mùa xuân, hoặc thử tự viết vài câu. Tục khai bút, xin chữ và cách viết thơ xuân có danh mục riêng trên Nguyên Tiêu.
Nếu bạn theo đạo Phật, rằm Giêng là dịp đi chùa nghe giảng, tụng kinh hoặc ngồi tĩnh lặng. Nếu không, một buổi sáng đi bộ quanh hồ, một buổi tối tắt điện thoại sớm cũng là cách cho bản thân khoảng lặng đầu năm. Điều quan trọng là bạn chủ động chọn, thay vì để ngày rằm trôi qua như mọi ngày.
Rằm Giêng ở quê và ở phố khác nhau thế nào
Cùng một ngày rằm, nhịp đón ở làng quê và ở đô thị khác nhau khá rõ. Nhìn hai bên cạnh nhau giúp người ở phố chọn những gì giữ được, và người về quê biết trước để chuẩn bị.
| Khía cạnh | Ở nhiều làng quê | Ở đô thị |
|---|---|---|
| Đi lễ | chùa làng, đình làng gần nhà, gặp người quen | chùa lớn thường quá tải, nhiều người chọn chùa nhỏ trong ngõ |
| Mâm cúng | đủ đầy, nhiều nhà cúng cả ngoài trời | gọn hơn, nhiều nhà mua sẵn một phần |
| Sum họp | con cháu còn ở nhà, họ hàng sang chơi | phụ thuộc lịch đi làm, thường dồn vào buổi tối |
| Hoạt động tối | xem hội làng, ngắm trăng ngoài sân | đêm thơ, phố đèn, hoặc ở nhà ngắm trăng ban công |
| Việc cộng đồng | góp công cho đình chùa, nấu cỗ chung | từ thiện qua tổ chức, tình nguyện ở chùa, bệnh viện |
Không bên nào "đúng hơn". Người ở phố có thể mượn từ quê sự gần gũi, chọn chùa gần nhà thay vì chùa nổi tiếng; người ở quê có thể mượn từ phố sự gọn gàng, bớt mâm cỗ để có thời gian ngồi với nhau.
Phương án gọn cho người bận
Không phải ai cũng có cả ngày rằm. Người đi làm ca, sinh viên xa nhà, người ở trọ vẫn có thể giữ rằm Giêng trong chừng một giờ:
- Tối hôm trước, lau sạch góc thờ nhỏ hoặc một chỗ trang trọng trong phòng.
- Sáng hoặc tối ngày rằm, thắp nén hương, đặt đĩa hoa quả hoặc chỉ một bình hoa tươi.
- Gọi cho bố mẹ, ông bà; hỏi nhà làm mâm gì, ai về, ai vắng.
- Ăn một bữa nhẹ, nếu muốn thì ăn chay, cùng bạn cùng phòng hoặc đồng nghiệp.
- Trước khi ngủ, ra ban công hay cửa sổ ngắm trăng vài phút.
Năm bước trên không thay được không khí ở quê, nhưng giữ được sợi dây nối với nếp nhà. Nhiều người sống xa quê nhiều năm kể rằng chính những việc nhỏ ấy giúp họ thấy mình vẫn thuộc về một nơi.
Nếu ở cùng bạn bè cũng xa nhà, cả phòng có thể góp nhau một mâm nhỏ, mỗi người một món quê mình. Bữa rằm như thế vừa giữ nếp, vừa là dịp hiểu thêm phong tục của các vùng khác nhau.
Đừng biến rằm Giêng thành danh sách phải hoàn thành
Đọc hết các mục trên, bạn có thể thấy việc rằm Giêng nhiều như việc Tết. Thực ra không ai làm đủ. Mỗi nhà chỉ cần chọn hai, ba việc thật sự có ý nghĩa với mình, làm cho chu đáo, còn lại để năm khác.
Áp lực "phải làm cho đủ" là thứ dễ làm hỏng một ngày lễ. Người mẹ thức khuya chuẩn bị mâm cỗ đến kiệt sức, người con chen chúc ở chùa đông nhất thành phố, cả nhà mệt mỏi rồi cáu nhau, đó là những cảnh không hiếm. Đặt câu hỏi "nhà mình muốn rằm Giêng năm nay để lại điều gì" trước khi lên danh sách sẽ giúp bạn chọn đúng việc.
Nếu câu trả lời là sự sum họp, hãy dồn sức cho bữa cơm và buổi tối bên nhau, mâm cúng làm gọn lại. Nếu câu trả lời là sự tĩnh tâm, hãy chọn một buổi đi chùa yên tĩnh, bỏ qua những cuộc hẹn đông người. Nếu là việc tốt cho người khác, dành thời gian cho một việc thiện cụ thể. Chọn được trọng tâm, những việc còn lại tự nhiên nhẹ đi, và rằm Giêng trở lại đúng là một ngày vui đầu năm.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Giêng có bắt buộc phải cúng không?
Không có quy định bắt buộc. Cúng rằm Giêng là phong tục của nhiều gia đình, giữ đến đâu là tuỳ nếp nhà và điều kiện. Một nén hương với lòng thành hay một bữa cơm sum họp nhớ về ông bà tổ tiên đều là cách đón rằm có ý nghĩa.
Rằm tháng Giêng có nên đi chùa không?
Nhiều người đi chùa rằm Giêng vì đây là dịp lễ lớn đầu năm, nhiều chùa có khoá lễ cầu an. Nếu chùa quá đông, bạn có thể đi ngày khác trong tháng Giêng. Không đi chùa cũng không có gì phải áy náy; tinh thần ngày rằm nằm ở việc sống tử tế.
Có nên phóng sinh vào ngày rằm tháng Giêng không?
Phóng sinh là việc nhiều người muốn làm đầu năm, nhưng làm sai cách có thể gây hại cho môi trường và cho chính con vật, như thả loài ngoại lai hay mua chim bị bẫy về thả. Nếu muốn, bạn nên hỏi nhà chùa hoặc người có chuyên môn về loài, nơi thả phù hợp.
Rằm Giêng có nên hạ cây nêu, cất đồ Tết không?
Tục hạ nêu ở nhiều nơi diễn ra từ mồng Bảy tháng Giêng, gọi là lễ khai hạ. Việc cất câu đối, đồ trang trí Tết thì mỗi nhà một khác; nhiều nhà để tới sau rằm Giêng mới dọn. Bạn có thể theo nếp nhà mình.
Người ở nước ngoài đón rằm Giêng thế nào cho gọn?
Bạn có thể thắp nén hương ở góc thờ nhỏ, gọi về cho gia đình, ăn một bữa cùng bạn bè người Việt hoặc đến chùa Việt nơi mình sống nếu có. Chuyện đổi ngày theo múi giờ và tìm đồ lễ thay thế có bài riêng trong danh mục này.
Nếu năm nay nhà có tang, rằm Giêng làm thế nào?
Nhiều gia đình có tang vẫn cúng rằm như thường, chỉ làm giản dị hơn và không tổ chức vui chơi lớn. Phong tục về tang mỗi vùng khác nhau, nên bạn nên hỏi người lớn trong họ hoặc người am hiểu nếp địa phương để sắp xếp cho phải.