Trẻ nhỏ đi chùa ngày rằm tháng Giêng có thể là một trải nghiệm đẹp nếu cha mẹ chuẩn bị ba thứ: kể trước cho con biết chùa là nơi thế nào, chọn giờ vắng như giữa chiều, và trông con sát giữa đám đông, nhất là quanh lư hương. Thời gian ở chùa nên ngắn, có kế hoạch về khi con mệt.
Nhiều gia đình muốn đưa con đi chùa đầu năm như một cách giữ nếp nhà, cho con biết ông bà mình coi trọng điều gì. Nhưng một ngôi chùa ngày rằm, với đám đông, khói hương, tiếng chuông mõ và yêu cầu giữ yên lặng, là môi trường khó với trẻ dưới sáu tuổi. Bài này gợi ý cách biến chuyến đi thành một buổi học văn hoá nhẹ nhàng, an toàn cho con và dễ chịu cho người xung quanh.
Mấy tuổi thì hợp để đưa con đi chùa ngày rằm
Không có tuổi chuẩn, vì mỗi đứa trẻ một tính. Một cách nhìn thực tế: trẻ dưới ba tuổi khó hiểu vì sao phải giữ yên lặng, dễ khóc khi thấy đông người, và gần như không thể ngồi yên trong khoá lễ. Với lứa tuổi này, nếu đưa đi, chỉ nên đi một vòng sân chùa vào giờ vắng rồi về.
Từ khoảng bốn đến sáu tuổi, trẻ đã hiểu được những quy tắc đơn giản như đi nhẹ, nói khẽ, không chạm vào đồ trên bàn thờ, nếu được kể trước. Đây là lứa tuổi đẹp để bắt đầu: trẻ tò mò, thích hỏi, và nhớ lâu những gì được thấy tận mắt. Từ bảy tuổi trở lên, trẻ có thể ngồi một phần khoá lễ cùng cha mẹ nếu con muốn.
Điều quan trọng hơn tuổi là tâm trạng của con hôm đó. Một đứa trẻ thiếu ngủ, đói hay vừa ốm dậy sẽ khó chịu ở bất cứ đâu đông người. Nếu con không khoẻ, hoãn chuyến đi là quyết định đúng; chùa vẫn ở đó vào ngày khác.
Kể cho con về chùa trước khi đi
Trẻ hợp tác tốt hơn nhiều khi biết trước mình sẽ gặp gì. Vài điều cha mẹ có thể kể bằng lời đơn giản, vào buổi tối hôm trước:
- Chùa là nơi thế nào. "Chùa là nơi các sư thầy ở, tụng kinh và nhiều người đến để thắp hương, ngồi yên, nghĩ về điều tốt."
- Vì sao phải nói khẽ. "Ở đó có người đang tụng kinh, đang ngồi yên. Mình nói khẽ để không làm phiền họ, giống như trong thư viện."
- Có những gì con sẽ thấy. Tượng lớn, chuông, mõ, khói hương, đèn lồng, nhiều người mặc áo nâu, áo lam. Kể trước để con không giật mình.
- Những gì không được chạm vào. Đồ trên bàn thờ, lư hương, nến đang cháy, chuông lớn nếu không có người cho phép.
- Con có thể làm gì. Chắp tay, cúi đầu chào, đặt một bông hoa lên ban thờ cùng bố mẹ, ngắm cá trong hồ, nhận lộc chùa bằng hai tay.
- Nếu bị lạc thì làm gì. Đứng yên một chỗ, tìm một người mặc áo nâu hoặc một bác bảo vệ để nhờ, đọc tên bố mẹ.
Có thể dùng sách tranh về lễ hội, về Tết Nguyên tiêu, hoặc ảnh chụp ngôi chùa sắp đến để con hình dung. Không cần giảng giáo lý; với trẻ nhỏ, sự tôn trọng và tò mò là đủ.
Chọn chùa, chọn giờ
Ngôi chùa gần nhà, quen thuộc, không quá đông thường hợp hơn chùa lớn nổi tiếng. Trẻ không cần chùa đẹp nhất, mà cần một chuyến đi không quá mệt. Nếu chùa có sân rộng, có hồ cá, có cây lớn, con sẽ có chỗ để ngắm và cha mẹ có chỗ để con thả lỏng một chút mà không làm phiền ai.
Giờ đẹp nhất là giữa chiều ngày rằm, hoặc một ngày trước, sau. Năm 2027, rằm tháng Giêng rơi vào thứ Bảy 20/2/2027, chùa ở đô thị dễ đông cả ngày; một buổi chiều trong tuần trước đó có thể là lựa chọn dễ chịu hơn nhiều. Tránh tối 14 và tối 15: trời tối, đông, nhiều lửa hương nến, rất dễ lạc con.
Thời lượng nên ngắn: từ ba mươi phút đến một tiếng là vừa với trẻ mẫu giáo. Thà về sớm khi con còn vui, để lần sau con muốn đi nữa, còn hơn kéo dài đến khi con khóc và cả nhà mệt.
Những chỗ nguy hiểm cho trẻ trong chùa ngày rằm
Chùa vốn an toàn, nhưng ngày rằm đông người có những điểm cần để ý đặc biệt với trẻ nhỏ:
| Chỗ | Nguy cơ | Cách phòng |
|---|---|---|
| Lư hương lớn ngoài sân | Bỏng do tàn hương, que hương cắm dày ngang tầm mặt trẻ | Bế con hoặc để con đứng sau lưng khi thắp hương; không cho con tự cắm |
| Bàn nến, đèn dầu | Bỏng, cháy tóc, cháy áo | Giữ khoảng cách, buộc tóc dài, tránh áo có tua rua |
| Bậc thềm, tam quan cao | Vấp ngã, va đầu | Nắm tay con khi lên xuống, không để con chạy |
| Hồ nước, hồ cá | Trượt chân, đuối nước | Luôn có người lớn đứng cạnh, kể cả khi con chỉ ngắm cá |
| Cổng chùa, bãi xe | Xe cộ ra vào, đông người | Bế hoặc nắm tay chặt khi qua cổng và bãi xe |
| Khu phát lộc | Chen lấn, xô đẩy | Không cho con vào chỗ chen; nhận lộc khi đã vãn hoặc bỏ qua |
Phần lớn tai nạn với trẻ ở nơi đông người xảy ra trong vài giây người lớn lơ là, thường là lúc đang thắp hương hay chụp ảnh. Khi cần làm việc gì bằng hai tay, hãy giao con cho người lớn khác trông.
Phòng lạc con giữa đám đông
Lạc con là nỗi lo lớn nhất của cha mẹ ở chùa ngày rằm. Vài bước chuẩn bị đơn giản:
- Mặc cho con áo màu nổi, dễ nhìn thấy từ xa, và chụp một tấm ảnh con ngay trước khi vào chùa để có ảnh mới nhất nếu cần nhờ tìm.
- Ghi tên con, tên và số điện thoại bố mẹ vào mảnh giấy để trong túi áo con, hoặc dùng vòng tay ghi thông tin.
- Chỉ cho con một điểm hẹn dễ nhớ ngay khi vào chùa, như gốc cây lớn, cổng tam quan, bàn tiếp khách.
- Phân công rõ ai trông con. Câu "mình tưởng anh đang trông" là nguyên nhân phổ biến nhất khi lạc trẻ.
- Dặn con nhờ đúng người: sư thầy, sư cô, bác bảo vệ, người trong ban hộ tự, hoặc một người mẹ đang dắt con nhỏ.
- Nếu lạc thật, báo ngay cho ban hộ tự hoặc bảo vệ chùa; nhiều chùa có loa thông báo. Một người ở lại điểm hẹn, người kia đi tìm.
Những bước này nghe có vẻ nhiều, nhưng thực hiện chỉ mất vài phút và giúp cả nhà yên tâm suốt chuyến đi.
Khi con muốn ngồi dự khoá lễ cùng bố mẹ
Có những đứa trẻ thích không khí khoá lễ: tiếng chuông, tiếng mõ đều đều, hàng người ngồi ngay ngắn. Nếu con muốn ngồi cùng, hãy chọn chỗ ở hàng sau, gần lối ra, để có thể bế con ra ngoài bất cứ lúc nào mà không phải bước qua ai. Trước khi vào, thống nhất với con một ám hiệu đơn giản như bóp tay hai lần nghĩa là "con muốn ra ngoài".
Đừng kỳ vọng con ngồi trọn. Với trẻ năm, sáu tuổi, mười lăm đến hai mươi phút đã là giỏi. Khi con bắt đầu cựa quậy, đó là lúc đưa con ra sân, khen con đã ngồi được lâu, rồi để con nghỉ. Ép con ngồi thêm thường dẫn tới khóc to giữa chính điện, khiến cả bố mẹ lẫn người xung quanh khó xử.
Không nên đưa điện thoại, máy tính bảng cho con xem trong lúc khoá lễ để con ngồi yên. Ánh sáng màn hình và âm thanh rò rỉ làm phiền người khác, và con cũng mất đi chính trải nghiệm mà bố mẹ muốn con có. Một cuốn sổ nhỏ và cây bút chì để con vẽ lặng lẽ ở sân chùa là lựa chọn tốt hơn.
Con nhìn bố mẹ mà học
Trẻ học cách ứng xử ở chùa chủ yếu bằng cách quan sát người lớn đi cùng. Nếu bố mẹ chen lấn ở khu phát lộc, nói chuyện điện thoại to trong sân, cắm hương bừa vào lư, con sẽ coi đó là cách đi chùa bình thường. Ngược lại, khi bố mẹ đi chậm, nói khẽ, chào sư thầy, nhường chỗ cho người già, con sẽ bắt chước mà không cần ai dạy.
Điều này cũng đúng với cách cha mẹ nói về niềm tin. Nếu ông bà dâng sao còn bố mẹ không tin, hãy tránh bàn luận gay gắt trước mặt con. Có thể giải thích đơn giản rằng mỗi người có cách nghĩ riêng, và trong nhà mình mọi người tôn trọng nhau. Đó là bài học về văn hoá và về sự tôn trọng mà trẻ mang theo được rất lâu. Lớn lên, con sẽ tự chọn cách mình đi chùa, nhưng sự điềm tĩnh và tôn trọng thấy được từ bố mẹ hôm nay sẽ còn ở lại với con.
Biến chuyến đi thành một buổi học văn hoá nhẹ nhàng
Để con hỏi, trả lời ngắn và đúng. Trẻ hay hỏi "tượng này là ai", "sao người ta thắp hương". Trả lời theo hiểu biết của mình, không biết thì nói không biết và hẹn cùng tìm hiểu, hoặc lễ phép hỏi một vị tăng khi họ rảnh.
Cho con một việc nhỏ có ý nghĩa. Đặt bông hoa lên ban thờ, bỏ đồng tiền nhỏ vào hòm công đức, cúi chào khi gặp sư thầy. Những việc nhỏ ấy dạy con sự tôn trọng tốt hơn mọi lời giảng.
Kể về rằm tháng Giêng. Vì sao gọi là Tết Nguyên tiêu, vì sao có trăng tròn, vì sao nhà mình nấu chè, làm bánh trôi. Câu chuyện gắn với món ăn, với đèn lồng thường được trẻ nhớ lâu.
Không biến chuyến đi thành buổi răn dạy. Tránh những câu doạ như "không ngoan thì Phật phạt". Chùa nên là nơi con thấy bình yên, không phải nơi con sợ.
Về nhà, hỏi con thấy gì. Để con kể, vẽ lại ngôi chùa, đèn lồng. Đó là cách con ghi nhớ và là dịp để cha mẹ hiểu con cảm nhận ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Con khóc to trong chùa thì nên làm gì?
Bế con ra ngoài sân hoặc chỗ thoáng ngay, dỗ con bình tĩnh rồi mới quay lại nếu con muốn. Không nên quát mắng trong chùa. Hầu hết mọi người đều thông cảm với trẻ nhỏ; điều làm người xung quanh khó chịu thường là việc cha mẹ để con khóc lâu ở giữa chính điện.
Có nên cho trẻ tự thắp hương không?
Với trẻ nhỏ, không nên. Que hương đang cháy, tàn hương rơi và lư hương cắm dày là nguy cơ bỏng thật. Con có thể đứng cạnh, chắp tay theo bố mẹ, hoặc đặt bông hoa lên ban thờ thay cho thắp hương. Khi con lớn hơn, có thể hướng dẫn con cầm hương cẩn thận dưới sự trông nom.
Trẻ có cần mặc áo dài hay áo tràng khi đi chùa không?
Không cần. Quần áo gọn gàng, kín đáo, thoải mái là đủ. Tránh áo quá hở hoặc in hình ảnh phản cảm. Áo màu nổi giúp cha mẹ dễ nhìn thấy con giữa đám đông, giày dép dễ tháo vì vào chính điện phải để dép ngoài.
Con hỏi về những thứ cha mẹ không biết thì trả lời sao?
Cứ nói thật là bố mẹ chưa biết, rồi cùng con tìm hiểu sau, qua sách hoặc hỏi người trong chùa khi họ rảnh. Trẻ học được nhiều từ thái độ ham tìm hiểu của cha mẹ hơn là từ một câu trả lời đoán mò.
Có nên cho trẻ đi xin lộc chùa không?
Nhận lộc khi chùa phát, xếp hàng và nhận bằng hai tay là một bài học đẹp về lễ phép. Nhưng nếu khu phát lộc chen lấn, hãy bỏ qua. An toàn của con quan trọng hơn một gói lộc, và việc chen lấn cũng không phải điều nên dạy con.
Gia đình không theo đạo Phật có nên cho con đi chùa không?
Nhiều gia đình đưa con đi chùa như đi thăm một di tích văn hoá, để con biết về phong tục và lịch sử. Điều cần là dạy con tôn trọng nơi mình đến, giữ yên lặng và lịch sự, dù gia đình có niềm tin thế nào.