Lễ cầu an đầu năm là khoá lễ tập thể do nhà chùa tổ chức, thường quanh rằm tháng Giêng, trong đó chư tăng tụng kinh và xướng tên các gia đình đã ghi danh, với ý nguyện mọi người trong năm mới được bình an, thân tâm an ổn. Người tham dự ghi tên gia đình mình, đến chùa đúng giờ, ngồi dự khoá lễ và cùng tụng niệm theo khả năng.
Theo cách nhiều vị tăng giải thích, trọng tâm của cầu an nằm ở việc người dự lắng lòng, nhìn lại mình, khởi ý nguyện tốt cho bản thân và người thân, chứ không phải một giao kèo đổi lễ lấy may. Bài này kể những điều thực tế một người lần đầu tham gia hay thắc mắc: ghi tên ai, đăng ký thế nào, khoá lễ diễn ra ra sao, cần chuẩn bị gì. Nghi thức cụ thể mỗi chùa có khác, và với câu hỏi giáo lý, người trả lời đúng nhất vẫn là chư tăng ở ngôi chùa bạn đến.
Cầu an là gì, hiểu theo cách nhà chùa thường giải thích
Chữ "an" trong cầu an chỉ sự yên ổn: thân không đau ốm nặng, nhà không xáo trộn lớn, lòng không bất an. Trong sinh hoạt chùa Việt, cầu an là một loại khoá lễ có từ lâu, có thể tổ chức vào nhiều dịp: đầu năm, khi trong nhà có người ốm, trước một chuyến đi xa. Khoá lễ đầu năm là dịp lớn nhất, vì nhiều gia đình cùng muốn mở năm bằng một việc lành.
Nhiều vị tăng khi giảng cho Phật tử thường nhấn mạnh rằng sự bình an không đến từ việc ghi tên vào danh sách, mà đến từ cách sống: bớt tham giận, sống tử tế, chăm lo sức khoẻ và gia đình. Khoá lễ là dịp để người dự nhắc mình về điều đó, trong không khí trang nghiêm của chùa, cùng với cả cộng đồng. Hiểu như vậy, cầu an không phải là mua một lời hứa hẹn, và cũng không ai có thể hứa với bạn điều gì chắc chắn từ khoá lễ.
Ở góc nhìn văn hoá, cầu an đầu năm còn là dịp gắn kết. Cả đạo tràng gặp lại nhau sau Tết, các gia đình trong xóm cùng ngồi dưới một mái chùa, người già dẫn con cháu đi. Với nhiều làng quê, khoá lễ ấy là một mốc trong lịch năm, giống như mâm cơm tất niên hay buổi họp họ đầu xuân.
Lễ cầu an thường tổ chức khi nào và ở đâu
Phổ biến nhất là trong khoảng từ sau Tết đến rằm tháng Giêng. Có chùa làm đúng ngày rằm, có chùa làm vào mùng Tám, mùng Chín, có chùa chia nhiều đợt trong cả tháng Giêng để giãn người. Một số chùa lớn tổ chức khoá lễ kéo dài nhiều ngày, mỗi ngày dành cho một nhóm danh sách. Lịch cụ thể thường được dán ở bảng tin của chùa từ cuối tháng Chạp hoặc ngay sau Tết.
Khoá lễ diễn ra chủ yếu trong chính điện. Khi số người đăng ký vượt sức chứa, chùa bố trí thêm chỗ ngồi ở hiên, ở sân có mái che, ở nhà Tổ hoặc giảng đường, đôi khi có loa để người ngồi ngoài nghe rõ. Ở chùa làng, khoá lễ có thể gọn trong một buổi sáng với vài chục gia đình; ở chùa lớn trong đô thị, có thể lên tới hàng nghìn tên.
Cầu an đầu năm ở chùa khác với lễ cầu an của xóm, tổ dân phố, vốn do người dân tự góp lễ và tổ chức ở đình, miếu hoặc nhà văn hoá. Hai việc có thể cùng tồn tại trong một làng mà không trùng nhau; một bên là sinh hoạt của nhà chùa, một bên là tục cộng đồng.
Cách đăng ký cầu an, từng bước
Mỗi chùa một cách làm, nhưng trình tự dưới đây đúng với phần đông chùa Bắc tông ở thành phố và ven đô:
- Hỏi lịch trước. Đến chùa hoặc nhờ người quen trong đạo tràng hỏi ngày giờ khoá lễ, hạn chót nhận đăng ký, và chùa có nhận đăng ký qua người nhà không.
- Tìm bàn ghi danh. Thường đặt ở nhà khách, phòng ban hộ tự hoặc một bàn gần cổng. Người ghi là Phật tử trong chùa hoặc chư tăng phụ trách.
- Ghi thông tin gia đình. Thường gồm họ tên các thành viên, có nơi ghi thêm năm sinh, và địa chỉ nơi ở. Ghi chữ rõ ràng; nếu chùa có mẫu in sẵn, cứ điền theo mẫu.
- Tuỳ tâm cúng dường. Nhiều chùa để một hòm công đức cạnh bàn ghi danh, người đăng ký tuỳ tâm góp. Chùa nghiêm túc không ép mức tiền; nếu có ai đó nói "phải đóng bao nhiêu mới được ghi", bạn có quyền hỏi lại ban hộ tự.
- Ghi nhớ giờ và chỗ ngồi. Hỏi rõ khoá lễ bắt đầu lúc mấy giờ, ngồi ở đâu, có cần mang theo gì không, kết thúc khoảng bao lâu.
- Đến sớm trong ngày lễ. Khoảng ba mươi phút trước giờ bắt đầu là vừa để gửi xe, rửa tay, chỉnh trang và tìm chỗ.
Nếu ở xa, bạn có thể nhờ người thân ở gần đăng ký hộ, hoặc liên hệ trực tiếp với ngôi chùa quen. Nên dè chừng những tài khoản lạ trên mạng nhận "cầu an online", "giải hạn hộ" kèm số tài khoản cá nhân: chùa thật luôn có người để bạn hỏi lại.
Ghi tên ai và ghi những gì
Một gia đình thường ghi tên tất cả những người đang sống cùng nhà, có khi ghi cả con cháu ở xa. Không có giới hạn theo tuổi: trẻ nhỏ mới sinh hay ông bà ngoài chín mươi đều ghi được. Nhiều nhà ghi gọn một dòng "gia đình ông bà…" kèm tên từng người; có chùa chỉ cần tên người đại diện. Bạn cứ theo hướng dẫn tại bàn ghi danh, không cần lo "ghi thiếu" sẽ thành chuyện gì.
Có người băn khoăn có nên ghi tên người không cùng tôn giáo, chẳng hạn con dâu theo Công giáo. Đây là câu hỏi tế nhị: ý nguyện bình an cho người thân là thiện ý, nhưng tốt nhất nên hỏi ý người đó trước, tôn trọng niềm tin riêng của họ. Một số gia đình chọn ghi tên chung cả nhà mà không liệt kê từng người, như một cách giữ hoà khí.
Lưu ý, danh sách cầu an dành cho người đang sống. Với người đã khuất, nhà chùa có các khoá lễ khác, gọi là cầu siêu, thường tổ chức vào những dịp riêng. Ghi nhầm hai loại danh sách là chuyện hay gặp ở người lần đầu, bàn ghi danh sẽ hướng dẫn lại.
Trong khoá lễ diễn ra những gì
Trình tự khoá lễ cầu an do mỗi chùa tự định, thường theo nghi thức tụng niệm phổ biến của hệ phái. Bảng dưới chỉ là khung chung để người lần đầu hình dung, không phải hướng dẫn hành lễ:
| Phần | Diễn ra thế nào | Người dự làm gì |
|---|---|---|
| Mở đầu | Chư tăng vào chính điện, chuông mõ bắt đầu, có thể có lời giới thiệu ngắn | Ổn định chỗ ngồi, tắt chuông điện thoại, giữ im lặng |
| Tụng kinh | Chư tăng dẫn tụng một bộ kinh do chùa chọn; nhiều nơi dùng kinh Dược Sư hoặc phẩm Phổ Môn, tuỳ nếp | Tụng theo nếu biết hoặc có sách, không biết thì ngồi lắng nghe |
| Xướng danh sách | Đọc tên các gia đình đã đăng ký, có khi theo từng nhóm | Lắng nghe, không cần đứng lên khi nghe tên mình |
| Hồi hướng | Lời nguyện chung cho mọi người, không riêng ai | Chắp tay, cúi đầu theo đại chúng |
| Kết thúc | Có thể có lời dặn của vị chủ lễ, phát lộc | Đứng dậy chậm, nhường người già ra trước |
Khoá lễ có thể dài từ khoảng một tiếng đến hơn hai tiếng, tuỳ số tên và nếp của chùa. Người có sức khoẻ yếu có thể ngồi ghế ở phía sau hoặc ra ngoài nghỉ giữa chừng; nhà chùa thường thông cảm với người già và người bệnh.
Chuẩn bị gì trước khi dự khoá lễ
Trang phục kín đáo, gọn gàng. Áo có tay, quần hoặc váy dài, màu nhã. Nhiều Phật tử mặc áo tràng; người chưa quen thì không bắt buộc. Tránh giày dép khó tháo vì vào chính điện phải để dép ngoài.
Không cần sắm lễ cầu kỳ. Phần lớn chùa không yêu cầu người dự cầu an mang lễ. Nếu muốn, bạn có thể dâng một bó hoa, ít hoa quả lên ban Phật; lễ chay, gọn là đủ.
Mang theo nước và đồ cá nhân tối thiểu. Ngồi lâu dễ khát, nhất là người già. Một chai nước nhỏ, khăn giấy, áo khoác mỏng vì chính điện có thể lạnh vào buổi sáng tháng Giêng.
Ăn nhẹ trước khi đến. Ngồi hai tiếng với bụng đói dễ chóng mặt, nhất là với người có bệnh huyết áp hay tiểu đường.
Sắp xếp việc trông trẻ. Khoá lễ dài không hợp với trẻ dưới năm, sáu tuổi. Nếu buộc phải mang theo, hãy ngồi ở rìa để có thể ra ngoài khi trẻ quấy.
Đặt điện thoại ở chế độ im lặng. Chụp một tấm ảnh kỷ niệm trước hoặc sau khoá lễ là chuyện bình thường; quay phim, livestream trong lúc tụng kinh thì không nên.
Những hiểu lầm hay gặp quanh lễ cầu an
"Ghi tên càng nhiều chùa càng tốt." Không có giáo lý nào nói vậy. Ghi tên ở nhiều nơi chỉ làm tăng chi phí và công sức đi lại của gia đình. Nhiều người chọn gắn bó với một ngôi chùa gần nhà, nơi họ có thể đến nghe giảng, làm công quả quanh năm.
"Tên đọc lên trước thì được ưu tiên hơn." Thứ tự xướng danh chỉ là thứ tự ghi sổ hoặc sắp xếp của ban hộ tự. Ý nguyện trong phần hồi hướng là dành chung cho mọi người, kể cả những ai không có tên trong danh sách.
"Cầu an xong thì cả năm không lo ốm đau." Không ai, kể cả nhà chùa, có thể hứa điều đó. Người cao tuổi vẫn cần khám sức khoẻ định kỳ, người bệnh vẫn cần theo lời bác sĩ. Khoá lễ là chỗ dựa tinh thần, không thay cho việc chăm lo thân thể.
"Phải có mặt mới tính." Nhiều gia đình có người già yếu, người đi làm xa vẫn được ghi tên. Có mặt thì tốt cho chính người dự, vì được ngồi tĩnh lặng giữa đại chúng, nhưng vắng mặt không làm danh sách bị loại.
Câu hỏi thường gặp
Đăng ký cầu an có phải đóng tiền không?
Ở phần lớn chùa, việc đăng ký đi kèm cúng dường tuỳ tâm, không có mức bắt buộc. Nếu gặp nơi đặt giá cố định hoặc gợi ý con số theo kiểu "càng nhiều càng tốt", bạn có thể hỏi lại ban hộ tự hoặc chọn một ngôi chùa khác. Một khoá lễ không vì số tiền mà có giá trị hơn.
Không biết tụng kinh thì đi dự cầu an có ổn không?
Hoàn toàn ổn. Nhiều người dự cầu an lần đầu không thuộc kinh. Bạn có thể mượn sách kinh của chùa để dò theo, hoặc đơn giản là ngồi yên lắng nghe. Điều nhà chùa mong ở người dự là sự trang nghiêm và tôn trọng, không phải việc thuộc lòng.
Người đang có tang có đi dự lễ cầu an được không?
Tục kiêng ở mỗi vùng mỗi khác, và nhà chùa thường không cấm người có tang đến chùa. Nhiều gia đình trong năm có tang chọn dự khoá lễ cầu siêu cho người đã khuất thay vì cầu an. Cách tốt nhất là hỏi thẳng vị trụ trì hoặc ban hộ tự của chùa bạn định đến.
Cầu an rồi có cần dâng sao nữa không?
Đây là hai việc khác nhau. Cầu an là khoá lễ có trong sinh hoạt nhà chùa; dâng sao là một tục có gốc ngoài Phật giáo, được một số chùa tổ chức. Nhiều vị tăng khuyên Phật tử chú trọng cầu an và tu sửa bản thân hơn là dâng sao. Làm hay không là lựa chọn của gia đình bạn.
Có thể đăng ký cầu an cho người ở nước ngoài không?
Được. Nhiều gia đình ghi tên con cháu đang học, làm việc ở xa. Người ở nước ngoài cũng có thể tự liên hệ với chùa Việt nơi họ sống, nhiều chùa ở các cộng đồng người Việt cũng tổ chức khoá lễ đầu năm quanh rằm tháng Giêng.
Sau khoá lễ có phải mang lộc về nhà không?
Không bắt buộc. Nếu chùa phát lộc, bạn nhận và mang về chia cho người trong nhà như một niềm vui đầu năm. Không có lộc cũng không sao, và không nên chen lấn để xin thêm phần, vì điều đó đi ngược với tinh thần của chính khoá lễ.