Chọi trâu, chọi gà và một số tục hiến sinh như chém lợn, đâm trâu là những tập quán có thật trong lễ hội Việt Nam, gắn với lời cầu mùa và tinh thần thượng võ của cộng đồng nông nghiệp xưa. Ngày nay những tục này được nhìn lại từ nhiều phía: an toàn cho người, phúc lợi cho con vật, và tác động lên trẻ em xem hội.
Bài này không cổ suý cũng không bêu riếu làng nào. Mục đích là giúp bạn hiểu vì sao các tục ấy từng có, những rủi ro thật đã xảy ra, các địa phương đã điều chỉnh ra sao, và một người đi hội có thể chọn cách ứng xử thế nào. Phần lớn các hội chọi trâu lớn không rơi vào mùa xuân, nhưng một số hội làng đầu năm vẫn có tục dùng con vật, nên câu chuyện này thuộc về mùa hội xuân.
Vì sao hội làng xưa có tục dùng con vật
Trong xã hội nông nghiệp, con trâu là sức kéo, là tài sản lớn của gia đình; con gà, con lợn là vật nuôi gần gũi. Khi làng muốn dâng lên thần những gì quý nhất, con vật khoẻ đẹp nhất được chọn. Một số làng tổ chức cho trâu chọi nhau để chọn ra con khoẻ nhất, rồi theo lệ, con trâu ấy được hiến tế. Ở một số nơi khác, tục chém lợn hay đâm trâu là phần nghi lễ chính, gắn với thần tích về luyện quân hay lời cầu mùa của cộng đồng.
Lớp nghĩa thượng võ cũng rõ. Chọi trâu, chọi gà là những cuộc đọ sức mà người làng gửi gắm tinh thần mạnh mẽ, dũng cảm. Người nuôi trâu chọi, gà chọi coi việc chăm con vật là một nghề có kỹ thuật riêng, có niềm tự hào riêng.
Hiểu những lý do này giúp ta không nhìn các tục ấy bằng con mắt chế giễu. Nhưng hiểu không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ. Các nhà nghiên cứu văn hoá thường phân biệt giá trị cốt lõi của một tục, như lời cầu mùa, tinh thần cộng đồng, với hình thức thể hiện, vốn có thể thay đổi theo hiểu biết của từng thời.
Một số tục dùng con vật trong lễ hội và cách nhìn hôm nay
Bảng dưới gom những tục thường được nhắc đến. Thời điểm và cách làm cụ thể của từng nơi có thể đã thay đổi; bạn nên tìm thông tin mới nhất của địa phương trước khi đi.
| Tục | Gắn với | Điều đáng lo ngại | Hướng điều chỉnh thường thấy |
|---|---|---|---|
| Chọi trâu | Một số hội làng ở Bắc Bộ và trung du, có hội vào tháng Giêng, có hội nổi tiếng vào mùa thu như Đồ Sơn | Trâu bị thương, trâu húc người, đám đông dồn vào sân | Rào chắn kiên cố, giới hạn số hội, không cấp phép hội mới, quy định chặt về an toàn |
| Chọi gà | Phần hội ở một số làng | Gà bị thương, dễ kéo theo cá cược trái phép | Giảm hoặc bỏ khỏi chương trình hội, chuyển sang trưng bày gà đẹp |
| Chém lợn | Nghi lễ ở một số làng Bắc Bộ, gắn với thần tích luyện quân | Cảnh đổ máu công khai trước đám đông, có trẻ em | Thực hiện trong khu vực che chắn, không công khai trước đám đông |
| Đâm trâu | Lễ hội của một số dân tộc Tây Nguyên | Con vật chịu đau lâu, cảnh tượng gây sốc với người ngoài cộng đồng | Nhiều cộng đồng đã thay đổi hoặc chỉ tái hiện mang tính biểu diễn |
Những điều chỉnh trên đến từ nhiều phía: cơ quan quản lý văn hoá, chính cộng đồng làng bản, và các tổ chức bảo vệ động vật. Ở nhiều nơi, chính người làng là người đề nghị đổi cách làm sau khi thấy tác động lên con cháu mình.
Những rủi ro thật đã được ghi nhận
Rủi ro cho người. Báo chí đã nhiều lần đưa tin trâu chọi mất kiểm soát, húc người điều khiển hay lao về phía khán giả, trong đó có những tai nạn nghiêm trọng. Một con trâu nặng hàng trăm cân bị kích động thì không rào chắn tạm nào chắc chắn giữ được.
Rủi ro cho con vật. Trâu chọi, gà chọi có thể bị thương nặng trong lúc đấu. Ở những hội có lệ hiến sinh sau khi chọi, con vật còn chịu căng thẳng kéo dài trước đó. Đây là điều mà những người quan tâm phúc lợi động vật lo ngại nhất.
Rủi ro cho trẻ em. Trẻ nhỏ chứng kiến cảnh con vật bị thương hay bị giết công khai có thể sợ hãi, ám ảnh, hoặc coi bạo lực là chuyện bình thường. Nhiều nhà giáo dục khuyên không đưa trẻ đến gần những phần hội này.
Rủi ro cá cược. Chọi gà, chọi trâu dễ kéo theo cá cược trái phép quanh sân hội. Việc này làm méo ý nghĩa của tục và kéo theo xô xát, vi phạm pháp luật.
Rủi ro “mọc” hội mới. Có giai đoạn nhiều nơi tự đứng ra mở hội chọi trâu mới không có gốc tích, chủ yếu vì mục đích thu hút khách. Cơ quan quản lý văn hoá đã nhiều lần nhắc các địa phương không tổ chức tràn lan và kiểm soát chặt các hội có yếu tố bạo lực.
Phúc lợi động vật: góc nhìn cần thêm vào câu chuyện lễ hội
Phúc lợi động vật là cách nhìn hỏi một câu đơn giản: con vật có bị đau đớn, sợ hãi, căng thẳng không cần thiết không. Áp vào lễ hội, câu hỏi ấy không đòi xoá bỏ mọi tục có con vật, mà đòi xem xét từng khâu: con vật được nuôi, vận chuyển, giữ trước hội ra sao, có bị kích động bằng cách gây đau không, kết thúc thế nào.
Nhiều làng đã tìm được cách trả lời hợp lý. Có nơi giữ lễ rước trâu đẹp, trâu khoẻ như một cuộc trình diễn thay cho cuộc chọi. Có nơi thay lễ vật sống bằng lễ vật đã chế biến theo cách thông thường. Có nơi giữ nghi lễ nhưng đưa vào không gian kín, chỉ những người có trách nhiệm tham dự. Những cách làm này giữ được lời cầu của làng mà không biến nỗi đau của con vật thành cảnh để xem.
Một tục được giữ lại không phải vì nó cũ, mà vì nó còn ý nghĩa với cộng đồng hôm nay. Khi cộng đồng hiểu thêm về con vật, về trẻ em, về an toàn, việc tục đổi theo là chuyện tự nhiên, như bao nhiêu tục khác đã đổi qua các thời.
Bạn có thể ứng xử thế nào khi đi hội có tục dùng con vật
Mỗi người có quyền chọn cách tham gia. Dưới đây là vài gợi ý để xem hội có trách nhiệm, tôn trọng cộng đồng mà vẫn giữ được quan điểm của mình:
- Tìm hiểu trước chương trình hội; nếu không muốn chứng kiến cảnh con vật bị thương, bạn có thể chỉ dự phần lễ, phần rước và các phần hội khác.
- Không đưa trẻ nhỏ đến gần sân chọi hay khu vực nghi lễ có hiến sinh; giải thích cho trẻ bằng lời phù hợp lứa tuổi nếu trẻ hỏi.
- Nếu xem chọi trâu, đứng ở khán đài, sau rào chắn kiên cố, không đứng ở lối trâu ra vào.
- Không tham gia cá cược dưới bất kỳ hình thức nào.
- Không quay, đăng tải cảnh con vật bị thương hay bị giết kèm lời lẽ cổ vũ hay chế giễu.
- Khi muốn góp ý về cách tổ chức, gửi qua kênh của ban tổ chức hay chính quyền địa phương, bằng lời lẽ tôn trọng, thay vì bêu riếu cả làng trên mạng.
- Nếu thấy dấu hiệu nguy hiểm, như trâu mất kiểm soát hay đám đông dồn vào sân, rời đi theo hướng ra xa, không đứng lại quay phim.
Nói chuyện với trẻ về tục dùng con vật trong lễ hội
Trẻ có thể thấy hình ảnh chọi trâu, chọi gà trên tivi, mạng xã hội hay nghe người lớn kể, rồi hỏi lại. Đây là dịp tốt để nói chuyện về văn hoá và về lòng tốt với con vật. Vài bước gợi ý:
- Hỏi trẻ đã thấy gì và nghĩ gì. Lắng nghe trước khi giải thích; nhiều khi trẻ chỉ tò mò, có khi trẻ đang sợ.
- Giải thích vì sao người xưa có tục ấy. Nói đơn giản: ngày xưa con trâu rất quý, làng muốn chọn con khoẻ nhất để dâng lên thần, mong được mùa.
- Nói thật về con vật. Con vật cũng biết đau, biết sợ. Vì thế ngày nay nhiều nơi đã đổi cách làm để con vật bớt đau, người xem bớt nguy hiểm.
- Tránh chế giễu người làng. Giúp trẻ hiểu rằng người giữ tục không phải người xấu; họ đang tìm cách giữ lời cầu của làng theo cách hợp với hôm nay.
- Gợi ý những phần hội khác. Kể cho trẻ nghe về kéo co, đánh đu, ném còn, thổi cơm thi, những tục vui mà trẻ có thể tham gia.
- Để trẻ tự nghĩ. Hỏi trẻ nếu em là người trong làng, em sẽ giữ phần nào, đổi phần nào. Câu hỏi ấy giúp trẻ tập nhìn văn hoá bằng cả sự tôn trọng lẫn suy nghĩ riêng.
Với trẻ nhỏ, không cần cho xem hình ảnh con vật bị thương để giải thích. Lời kể nhẹ nhàng đủ để trẻ hiểu.
Kể về tục dùng con vật cho đúng mực
Người viết, người làm nội dung khi nhắc tới chọi trâu, chém lợn hay đâm trâu thường rơi vào một trong hai cực: hoặc tô vẽ thành “nét đẹp thượng võ” bỏ qua mọi rủi ro, hoặc mô tả như “hủ tục man rợ” không cần hiểu gốc. Cả hai đều không công bằng với cộng đồng giữ tục.
Cách kể đúng mực là nêu tục như một tập quán có thật, giải thích lời cầu và tinh thần phía sau, nêu rõ các rủi ro đã được ghi nhận, và ghi lại những điều chỉnh mà địa phương đã làm. Không nên dùng hình ảnh máu me để thu hút người xem, không đưa tên người điều khiển trâu bị nạn, không dựng chuyện. Khi không chắc ngày tổ chức hay quy định hiện hành, hãy dặn người đọc xem thông báo chính thức của năm đó.
Kể như vậy, bạn giúp người đọc hiểu một mảng khó của văn hoá lễ hội, và giúp chính các tục ấy tìm được hình thức phù hợp để sống tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Hội chọi trâu Đồ Sơn có phải hội xuân không?
Không. Hội chọi trâu Đồ Sơn ở Hải Phòng diễn ra vào khoảng tháng Tám âm lịch, tức mùa thu. Một số hội chọi trâu khác ở trung du và đồng bằng Bắc Bộ diễn ra vào tháng Giêng. Ngày cụ thể nên xem thông báo của địa phương năm đó.
Vì sao nhiều nơi hạn chế hội chọi trâu?
Vì đã có những tai nạn trâu húc người, vì con vật bị thương, vì nguy cơ cá cược và vì có giai đoạn nhiều hội mới được mở tràn lan không có gốc tích. Cơ quan quản lý văn hoá đã nhắc các địa phương kiểm soát chặt và không tổ chức tràn lan các hội có yếu tố bạo lực.
Tục chém lợn hiện nay còn không?
Một số làng vẫn giữ nghi lễ này vì gắn với thần tích của làng, nhưng cách làm đã được điều chỉnh, thực hiện trong khu vực che chắn, không công khai trước đám đông như trước. Cụ thể từng nơi có thể khác nhau theo năm.
Có nên cho trẻ em xem chọi trâu, chọi gà không?
Nhiều nhà giáo dục khuyên không cho trẻ nhỏ xem cảnh con vật bị thương hay bị giết. Nếu gia đình đi hội, có thể cho trẻ xem phần lễ, phần rước, các tục thi khác và giải thích cho trẻ bằng lời phù hợp lứa tuổi.
Phúc lợi động vật trong lễ hội nghĩa là gì?
Là xem xét để con vật không phải chịu đau đớn, sợ hãi, căng thẳng không cần thiết trong suốt quá trình nuôi, vận chuyển, tham gia hội và kết thúc. Nó không nhất thiết đòi bỏ mọi tục có con vật, mà đòi điều chỉnh cách làm cho nhân đạo hơn.
Góp ý về một lễ hội có tục dùng con vật thế nào cho đúng?
Gửi góp ý qua ban tổ chức hay chính quyền địa phương, nêu cụ thể điều bạn lo ngại và đề xuất cách điều chỉnh, bằng lời lẽ tôn trọng. Tránh bêu riếu cả làng trên mạng xã hội, vì điều đó thường khiến cộng đồng phòng thủ thay vì lắng nghe.