Cờ người là một ván cờ tướng được chơi trên bàn cờ kẻ lớn giữa sân, trong đó mỗi quân cờ là một người thật đứng ở giao điểm và di chuyển theo nước đi của kỳ thủ. Đây là tục thi quen thuộc trong nhiều hội làng đầu xuân ở Bắc Bộ, và ngày nay còn xuất hiện ở hội xuân của các khu phố, trường học.
Cờ người hấp dẫn vì nó biến một ván cờ vốn diễn ra trên chiếc bàn nhỏ thành một màn trình diễn cả làng cùng xem: có trống, có người xướng nước đi, có những “quân cờ” mặc áo đẹp. Bài này giải thích bàn cờ và quân cờ trong hội, các vai trong một ván, vì sao cờ người gắn với mùa xuân, và cách tổ chức một ván cờ người đơn giản mà vẫn đúng tinh thần.
Vì sao cờ người gắn với hội xuân
Cờ tướng từ lâu đã là thú tiêu khiển phổ biến ở làng quê và phố phường Việt Nam, từ chiếu cờ dưới gốc đa đến bàn cờ vỉa hè. Trong xã hội trọng chữ, trọng trí, người đánh cờ giỏi được nể như người có mưu, có tầm nhìn. Ngày hội đầu năm là dịp làng phô những gì mình quý nhất, nên ngoài vật, kéo co, đánh đu, cờ người là phần dành cho trí.
Cờ người còn có một ý nghĩa cộng đồng. Một ván cần hơn ba chục người làm quân, cần người dựng bàn, người đánh trống, người xướng nước. Cả xóm cùng góp sức để hai kỳ thủ đối đầu. Ở nhiều làng, người được chọn làm quân là con cháu trong làng, thường là thanh niên, thiếu nữ, và được chọn là một niềm vui đầu năm của gia đình.
Khung cảnh sân đình mùa xuân cũng hợp với cờ người. Sân rộng, lát gạch hay đất nện phẳng, chung quanh có mái đình, cây đa, người xem đứng vòng ngoài. Ván cờ trở thành một cảnh hội, nơi người không biết đánh cờ vẫn đứng xem được vì màu áo, tiếng trống và những tiếng reo khi một quân bị bắt.
Bàn cờ và quân cờ trong một ván cờ người
Bàn cờ. Bàn cờ kẻ trên mặt sân theo đúng cấu trúc cờ tướng: chín đường dọc, mười đường ngang, có sông ở giữa và hai cung ở hai đầu. Khoảng cách giữa các giao điểm đủ rộng để người đứng không chạm nhau, thường vài bước chân. Đường kẻ bằng vôi, sơn hay dây căng, tuỳ sân.
Quân cờ. Mỗi bên mười sáu quân: tướng, hai sĩ, hai tượng, hai xe, hai pháo, hai mã và năm tốt. Người làm quân mặc áo theo màu của phe, thường đỏ và xanh, có khi đội mũ hay cầm vật biểu trưng để người xem nhận ra loại quân.
Biển quân hay vật biểu trưng. Ở nhiều hội, người làm quân cầm một tấm biển hay vật trang trí cho biết mình là quân gì. Với trẻ em và người không thuộc mặt chữ, có thể dùng màu sắc, hình vẽ để phân biệt.
Chỗ ngồi của kỳ thủ. Hai kỳ thủ thường ngồi trên ghế cao hay chòi nhỏ ở hai đầu bàn cờ để nhìn toàn cục. Có nơi kỳ thủ chơi trên một bàn cờ nhỏ đặt cạnh, người xướng đọc nước đi để quân dưới sân di chuyển theo.
Quân bị bắt. Người làm quân bị bắt rời bàn cờ, đứng hay ngồi ở khu vực riêng bên ngoài. Đây thường là khoảnh khắc người xem reo hò nhiều nhất.
Các vai trong một ván cờ người
Một ván cờ người diễn ra trôi chảy nhờ nhiều người cùng làm. Bảng dưới giúp ban tổ chức chia việc và giúp người xem hiểu ai đang làm gì.
| Vai | Việc chính | Gợi ý chọn người |
|---|---|---|
| Kỳ thủ | Quyết định nước đi | Người đánh cờ khá trong làng, trong câu lạc bộ, hay hai đội học sinh |
| Người xướng nước | Đọc to nước đi để quân dưới sân di chuyển | Người giọng to, rõ, thuộc cách gọi nước cờ |
| Người dẫn quân | Chỉ cho quân đi đúng giao điểm | Người hiểu luật, đứng ngoài bàn cờ |
| Trọng tài | Xử lý tranh cãi, giữ thời gian | Người có uy tín, không thuộc phe nào |
| Người làm quân | Đứng và di chuyển theo nước đi | Thanh niên, học sinh, người tình nguyện đứng được lâu |
| Đội trống | Đánh trống mở ván, báo nước quan trọng, mừng kết thúc | Đội trống hội của làng hay trường |
Ở quy mô xóm hay lớp học, một người có thể kiêm nhiều vai. Điều cần giữ là có người dẫn quân và trọng tài rõ ràng, để ván cờ không bị dừng vì quân đứng sai chỗ.
Tổ chức một ván cờ người cho trường học hay khu phố
Không cần sân đình, một sân trường hay bãi cỏ phẳng là đủ. Các bước dưới đây giúp bạn dựng một ván trong một buổi sáng:
- Chọn sân và đo bàn cờ. Tính khoảng cách giữa các giao điểm sao cho người đứng thoải mái; đánh dấu bằng phấn, sơn dễ rửa hay dây căng ghim cọc.
- Chuẩn bị quân. Ba mươi hai người, chia hai màu áo. Làm biển quân bằng bìa cứng hay vải, chữ to hoặc hình vẽ.
- Chọn kỳ thủ và luật thời gian. Ván cờ người dễ kéo dài; nên đặt giới hạn thời gian cho mỗi nước hay cả ván, để quân không phải đứng quá lâu dưới nắng.
- Tập dượt ngắn. Cho quân tập đi theo hiệu lệnh vài nước, nhất là quân mã, quân tượng hay đi nhầm.
- Bố trí chỗ cho người xem và quân bị bắt. Căng dây quanh bàn, đặt ghế hay bóng mát cho quân rời bàn.
- Mở ván bằng nghi thức nhỏ. Một hồi trống, lời giới thiệu ngắn về tục cờ người, hai kỳ thủ chào nhau.
- Kết thúc và cảm ơn. Sau ván, mời các quân ra chào người xem, cảm ơn cả hai phe như nhau.
Với học sinh nhỏ, bạn có thể chơi một ván rút gọn chỉ vài quân để các em hiểu cách đi, rồi mới dựng ván đủ quân. Mục tiêu là vui và hiểu tục, không phải xếp hạng ai giỏi hơn ai.
Xem cờ người cho thú vị khi chưa rành cờ tướng
Nhiều người đứng xem cờ người mà không biết quân nào đang làm gì. Thật ra chỉ cần nắm vài điều cơ bản là bạn có thể theo kịp diễn biến, thậm chí đoán được nước đi tiếp theo. Vài mẹo nhỏ dưới đây dành cho người xem lần đầu:
- Đứng ở phía có thể nhìn dọc bàn cờ, từ đầu bên này sang đầu bên kia; đứng ngang hông sẽ khó thấy thế trận của hai phe.
- Nhận ra tướng trước: quân tướng đứng giữa cung, ít di chuyển, thường được trang phục nổi bật nhất.
- Để ý xe và pháo: hai loại quân này đi xa nhất, thường là quân tạo ra những nước bắt quân gây reo hò.
- Nghe người xướng nước: cách gọi nước đi như “pháo hai bình năm” mô tả quân, cột xuất phát, hướng và cột đến; nghe vài lần sẽ quen.
- Đếm quân còn lại của mỗi bên ở khu vực quân bị bắt, để biết ai đang hơn.
- Hỏi người lớn tuổi đứng cạnh; người xem cờ ở hội thường rất sẵn lòng giải thích.
- Giữ im lặng khi kỳ thủ đang suy nghĩ ở nước khó; đó là phép lịch sự của người xem cờ.
Những lỗi hay gặp khi tổ chức cờ người và cách tránh
Bàn cờ quá chật. Kẻ giao điểm sát nhau cho vừa sân nhỏ là lỗi phổ biến nhất. Khi quân mã hay quân xe phải đi qua giữa hai người đang đứng, va chạm và nhầm lẫn xảy ra liên tục. Nếu sân hẹp, hãy chơi ván rút gọn ít quân thay vì ép đủ ba mươi hai người vào một bàn chật.
Không có người dẫn quân. Người làm quân, nhất là học sinh, không phải ai cũng thuộc cách đi của từng loại quân. Thiếu người dẫn, một quân tượng đi qua sông hay một quân mã đi sai hướng có thể làm hỏng cả ván và gây tranh cãi giữa hai phe.
Không giới hạn thời gian. Kỳ thủ trên bàn nhỏ quen suy nghĩ lâu, nhưng ở cờ người, mỗi phút suy nghĩ là ba mươi người đứng chờ. Hãy đặt luật thời gian rõ từ đầu, báo cho kỳ thủ, và để trọng tài nhắc khi gần hết giờ.
Biển quân khó đọc từ xa. Chữ nhỏ, màu nhạt khiến người xem không nhận ra quân nào. Dùng chữ to, màu tương phản, hay hình vẽ đơn giản; với ván cho trẻ em, hình vẽ dễ nhớ hơn chữ Hán.
Quên chỗ cho quân bị bắt. Quân rời bàn mà không có chỗ đứng, chỗ ngồi sẽ tụ lại ngay mép bàn cờ, che tầm nhìn của người xem và của kỳ thủ. Chuẩn bị sẵn một khu có ghế và bóng mát ở hai bên.
Giữ tinh thần cờ người: vui, đẹp và tôn trọng
Ván cờ người khác ván cờ trên bàn ở chỗ có hàng chục người tham gia và hàng trăm người xem. Vì vậy thắng thua quan trọng ít hơn không khí của ván. Một ván cờ người đẹp là ván mà quân đi đúng, kỳ thủ chơi đàng hoàng, người xem hiểu và vui.
Ở một số nơi, ván cờ người đầu xuân còn đi kèm lễ nhỏ ở đình trước khi mở ván. Nếu bạn tổ chức ở trường hay khu phố, không cần làm lễ, nhưng có thể kể cho người tham gia nghe về tục cờ người trong hội làng xưa. Câu chuyện ấy giúp các em hiểu vì sao mình đứng trên bàn cờ trong ngày đầu năm, chứ không chỉ đứng cho đủ quân.
Một lưu ý cho ban tổ chức: tránh để người làm quân đứng quá lâu dưới nắng hay trời lạnh, có nước uống, có người thay khi cần. Quân cờ là người thật, và chăm sóc họ chu đáo cũng là cách giữ tục cho đẹp.
Sau hội, nếu có thể, hãy ghi lại ván cờ: ai làm kỳ thủ, ai làm quân, những nước đi khiến người xem reo lên. Vài năm sau, những ghi chép nhỏ ấy trở thành ký ức chung của xóm, của trường, và là lý do để người ta muốn dựng lại bàn cờ vào mùa xuân năm sau.
Câu hỏi thường gặp
Cờ người cần bao nhiêu người?
Một ván cờ người đủ quân cần ba mươi hai người làm quân, mỗi bên mười sáu. Thêm hai kỳ thủ, người xướng nước, trọng tài và vài người dẫn quân, đội trống. Ở quy mô nhỏ có thể chơi ván rút gọn với ít quân hơn.
Bàn cờ người kẻ rộng bao nhiêu là vừa?
Không có kích thước cố định. Chỉ cần khoảng cách giữa các giao điểm đủ để người đứng không chạm vai nhau và đi lại dễ dàng. Hãy đo sân trước rồi chia đều chín đường dọc, mười đường ngang, để chừa lối cho người dẫn quân và vùng xem.
Ván cờ người kéo dài bao lâu?
Tuỳ trình độ kỳ thủ và luật thời gian. Nếu không giới hạn, một ván có thể kéo dài khá lâu, khiến quân mệt. Ban tổ chức nên định thời gian cho mỗi nước hay cả ván và báo trước cho kỳ thủ.
Có thể tổ chức cờ người cho học sinh tiểu học không?
Có, nếu làm gọn. Dùng bàn cờ nhỏ hơn, biển quân có hình vẽ, cho các em tập đi từng loại quân trước. Có thể chơi ván rút gọn vài quân. Mục tiêu là các em hiểu tục và vui, không chấm điểm hay xếp hạng.
Cờ người có phải chỉ có ở miền Bắc?
Cờ người được nhắc nhiều ở hội làng Bắc Bộ, nhưng ngày nay xuất hiện ở hội xuân nhiều nơi trên cả nước, kể cả ở trường học và khu phố đô thị. Cách tổ chức có thể khác nhau, nhưng đều dựa trên luật cờ tướng.