Cướp phết, đánh phết và vật cầu là những tục thi trong hội làng đầu xuân, trong đó hai phe hay nhiều người tranh nhau một quả tròn bằng gỗ hoặc gốc tre để đưa về đích theo lệ làng. Quả ấy được làm lễ trước khi tung ra, nên người làng coi đó là “quả hội” chứ không phải một quả bóng thường.
Vùng giữ nhiều tục này nhất là trung du và đồng bằng Bắc Bộ, quanh Phú Thọ, Vĩnh Phúc cũ (nay cũng thuộc Phú Thọ) và Hà Nội. Những cái tên hay được nhắc là hội phết Hiền Quan và hội phết Bàn Giản. Bài này giải thích các lối giành quả, gốc tích theo cách người làng kể, vì sao những năm gần đây nhiều nơi phải đổi lệ để bớt chen lấn, và cách đi xem sao cho an toàn.
Quả phết, quả cầu là gì và vì sao được coi trọng
Quả phết thường là một khối tròn làm từ gốc tre hoặc gỗ, đẽo gọt nhẵn, sơn đỏ hay sơn son. Kích thước vừa tầm hai bàn tay, đủ nặng để không bị ném đi quá xa. Quả cầu trong tục vật cầu cũng tương tự, có nơi to và nặng hơn. Trước ngày hội, quả được đặt trong đình hay đền, được làm lễ cùng các lễ vật khác, rồi mới rước ra sân.
Sự coi trọng ấy đến từ chỗ quả được xem như vật của thần, của làng. Theo quan niệm của nhiều nơi, phe hay xóm giành được quả và đưa về đích là được coi như nhận phần may đầu năm cho cả cộng đồng mình. Cần hiểu đây là niềm tin và cách làng tạo sự hứng khởi cho ngày hội. Nó không phải lời bảo đảm gì cho người cầm được quả, và chính các cụ trong làng cũng thường nhắc rằng cái quý là được dự hội cùng làng.
Vì quả được coi trọng nên lệ giành quả cũng chặt. Ai được vào sân, mặc gì, được dùng tay hay gậy, đích ở đâu, khi nào kết thúc, đều do làng định từ trước. Người ngoài nhìn vào thấy hỗn loạn, nhưng người trong cuộc biết rõ mình được làm gì và không được làm gì.
Các lối giành quả trong hội xuân
Tên gọi và cách làm khác nhau giữa các làng. Bảng dưới gom những nét chung để bạn phân biệt khi đọc tin hay khi đến xem.
| Tên gọi | Cách giành | Đích | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cướp phết | Quả phết được tung ra, người tham gia dùng tay tranh, chuyền, ôm | Một hố hay điểm đích của phe hoặc xóm | Dễ chen lấn nhất vì nhiều người cùng xô vào một chỗ |
| Đánh phết | Dùng gậy tre đánh quả đi trên mặt đất | Lỗ hay khung đích ở hai đầu sân | Gần với hình thức đánh gậy, cần sân rộng và người giữ trật tự |
| Vật cầu | Hai phe dùng tay và sức người để đẩy, giữ, mang quả cầu | Hố cầu của phe mình | Có nơi vật trên sân đất, có nơi vật dưới ao hay ruộng nước |
| Cướp cầu, tranh cầu ở các hội khác | Biến thể theo lệ từng làng | Theo lệ làng | Chi tiết nên hỏi người làng, tài liệu ghi chép không thống nhất |
Điểm chung của tất cả là một vật thiêng đi qua tay nhiều người trong tiếng trống hội. Điểm khác là mức độ va chạm: lối dùng gậy và vật cầu có luật rõ hơn, còn lối cướp bằng tay giữa đám đông là lối khó giữ an toàn nhất.
Gốc tích theo lời kể của người làng
Phần lớn các hội phết, hội cầu gắn với thần tích của làng: tích luyện quân của một vị tướng thời xa xưa, tích thần dạy dân đánh giặc, hay chuyện mừng thắng trận. Những câu chuyện này được lưu trong thần phả, trong lời kể của người cao tuổi, và có nhiều dị bản. Khi đọc hay nghe, bạn nên giữ cách nói “theo thần tích” hoặc “theo lời kể trong làng”, không coi đó là sự kiện lịch sử đã được xác minh.
Các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian thường đọc tục giành quả theo hai lớp nghĩa. Lớp thứ nhất là thượng võ: trai làng thể hiện sức, sự nhanh nhẹn và tinh thần đồng đội trước cả cộng đồng. Lớp thứ hai là cầu mùa: quả tròn đỏ được đưa xuống hố có thể được hiểu như hình ảnh gieo hạt, cầu sinh sôi. Hai lớp nghĩa này không loại trừ nhau, và mỗi làng nhấn vào một phía khác nhau.
Còn với người làng hôm nay, tục giành quả là dịp các xóm gặp nhau, là cớ để con cháu đi xa về quê đúng ngày hội. Cái tên của làng gắn với hội phết hay hội cầu trở thành niềm tự hào, và vì vậy người làng cũng là những người lo nhất khi hội trở nên quá đông, vượt khỏi khả năng giữ trật tự.
Vì sao nhiều nơi đã đổi lệ những năm gần đây
Người dự hội đông hơn sân đình chứa được. Ngày xưa người tham gia chủ yếu là trai làng. Khi đường sá thuận tiện và tin tức lan nhanh, khách thập phương kéo đến rất đông, nhiều người xông vào sân tranh quả dù không thuộc lệ. Sức chứa của bãi hội không đổi, nên nguy cơ ngã, giẫm đạp tăng lên.
Có tai nạn và xô xát. Báo chí địa phương nhiều năm ghi nhận cảnh chen lấn, người bị thương nhẹ ở các hội giành quả. Ban tổ chức nhiều nơi vì thế phải tính lại cách làm, thay vì để mặc tục cũ tự diễn ra.
Giới hạn người tham gia. Một hướng điều chỉnh phổ biến là chỉ cho đội đã đăng ký của các xóm vào sân, có trang phục phân biệt, người xem đứng ngoài dây chắn.
Chia lượt, chia vòng. Thay vì tung một quả cho cả đám đông, có nơi chia nhiều lượt ngắn, mỗi lượt ít người, có trọng tài thổi dừng khi thấy nguy hiểm.
Bố trí y tế và lực lượng giữ trật tự. Hội lớn thường có tổ y tế trực tại chỗ và người giữ lối thoát. Đây là thay đổi ít ai để ý nhưng rất cần.
Giữ nghi lễ, giảm phần va chạm. Một số làng giữ trọn phần lễ rước và tung quả, nhưng phần tranh giành được làm nhẹ đi. Nhiều cụ cho rằng như vậy vẫn đúng tinh thần của tục, vì phần lễ mới là gốc.
Diễn trình thường gặp của một hội phết
Lệ cụ thể mỗi làng một khác, nhưng nhìn chung một hội phết hay hội cầu thường đi theo các bước dưới đây. Ngày tổ chức theo âm lịch tháng Giêng và có thể đổi theo năm, nên bạn hãy xem thông báo của ban tổ chức năm đó.
- Làng làm lễ ở đình hay đền, quả phết hay quả cầu được đặt trên hương án cùng lễ vật.
- Đoàn rước đưa quả từ đình ra sân hội, có cờ, trống, chiêng, các cụ cao niên đi đầu.
- Người chủ trì đọc lời mở hội, nhắc lệ: ai được tham gia, đích ở đâu, khi nào dừng.
- Quả được tung ra hay đặt giữa sân theo nghi thức của làng. Trống thúc liên hồi.
- Các phe tranh quả trong khoảng thời gian hay số lượt định sẵn. Trọng tài hay các cụ có quyền dừng lại bất cứ lúc nào.
- Phe đưa được quả về đích được làng ghi nhận; quả được rước về đình, làm lễ tạ.
- Phần hội tiếp tục với các trò vui khác, người làng mời khách uống nước, nói chuyện.
Nếu bạn đến xem lần đầu, hãy tới sớm để thấy phần lễ và phần rước, vì đó là lúc dễ hiểu tục nhất và cũng là lúc đám đông còn thưa.
Đi xem cướp phết, vật cầu cho an toàn
Hội giành quả là loại hội cần cẩn trọng nhất trong mùa xuân. Một vài nguyên tắc giúp bạn xem được mà không đặt mình và người đi cùng vào nguy cơ:
- Không vào sân tranh quả nếu bạn không thuộc đội được làng cho phép, dù có người rủ.
- Đứng ở chỗ cao, thoáng, có lối thoát phía sau; tránh đứng sát dây chắn ở góc sân, nơi đám đông dễ dồn tới.
- Không mang trẻ nhỏ, người già, người đi lại khó khăn vào gần khu vực tranh quả; nếu đi cùng gia đình, chọn chỗ xem xa và về sớm.
- Cất ví, điện thoại kỹ, vì hội đông là chỗ kẻ gian dễ lợi dụng.
- Nghe theo loa của ban tổ chức; khi được yêu cầu lùi ra, hãy lùi ngay.
- Nếu bị đẩy trong đám đông, giữ hai tay trước ngực, đứng vững, đi theo hướng chéo ra rìa thay vì ngược dòng.
- Không cá cược, không cổ vũ bằng lời lẽ khích động xô xát giữa các phe.
Hiểu tục giành quả như một bài học về cộng đồng
Nhìn từ xa, cướp phết hay vật cầu dễ bị hiểu là cảnh tranh giành. Nhìn gần hơn, đó là một luật chơi chung được cả làng giữ qua nhiều đời: ai cũng biết phe mình là ai, đích ở đâu, khi nào phải dừng. Khi lệ được tôn trọng, sự va chạm nằm trong giới hạn và cuối buổi các phe vẫn ngồi chung một mâm.
Chính vì vậy, những điều chỉnh gần đây không nên bị xem là “làm mất tục”. Một tục sống được là tục biết đổi để phù hợp với số người, với không gian và với hiểu biết về an toàn của thời mình. Nhiều làng đã làm được điều đó: giữ phần lễ, giữ quả hội, giữ tiếng trống, nhưng không để ai phải về nhà với vết thương.
Khi kể lại cho con cháu hay viết về hội, bạn có thể chọn kể phần ấy: cách làng chọn người, cách làng rước quả, cách làng giữ lệ. Đó là phần làm nên giá trị của tục, nhiều hơn khoảnh khắc ai giành được quả.
Với người làm nội dung hay chụp ảnh lễ hội, cũng nên cẩn trọng với cách đặt tiêu đề. Những chữ như “cướp”, “giẫm đạp”, “hỗn chiến” dễ kéo người xem nhưng làm méo hình ảnh của cả một cộng đồng. Tả đúng điều diễn ra, ghi rõ ban tổ chức đã làm gì để giữ an toàn, nêu tên tục theo cách người làng gọi, là cách đưa tin công bằng với những người đã giữ hội qua nhiều thế hệ.
Câu hỏi thường gặp
Cướp phết diễn ra vào ngày nào?
Các hội phết thường diễn ra trong tháng Giêng âm lịch, mỗi làng một ngày theo lệ riêng. Ngày cụ thể có thể điều chỉnh theo năm, nên bạn nên xem thông báo của ban tổ chức hay chính quyền địa phương trước khi đi, không dựa vào ngày ghi trong bài cũ.
Quả phết làm bằng gì?
Quả phết thường làm từ gốc tre hoặc gỗ, đẽo tròn, sơn đỏ hay sơn son, cầm vừa tay. Trước ngày hội quả được đặt trong đình hay đền và làm lễ. Kích thước, trọng lượng cụ thể tuỳ từng làng.
Giành được quả phết có được may mắn không?
Theo quan niệm của nhiều làng, phe giành được quả được coi là nhận phần may đầu năm cho cộng đồng mình. Đó là niềm tin dân gian và cách tạo không khí hội, không phải lời hứa cho cá nhân nào. Không nên vì niềm tin ấy mà lao vào chen lấn.
Khách du lịch có được vào tranh quả không?
Phần lớn các hội hiện nay chỉ cho đội đã đăng ký của các xóm, các phe vào sân. Khách nên đứng xem ngoài khu vực quy định. Một số nơi có phần giao lưu riêng; khi đó làm theo hướng dẫn của ban tổ chức.
Vật cầu khác cướp phết ở điểm nào?
Vật cầu thường có hai phe rõ ràng, dùng sức người để đẩy, giữ và đưa quả cầu về hố của phe mình, có nơi vật dưới ao hay ruộng nước. Cướp phết thường đông người hơn, quả được tung ra và chuyền tay. Tên gọi và luật cụ thể khác nhau giữa các làng.
Có nên đưa trẻ em đi xem hội phết không?
Bạn có thể đưa trẻ đi xem phần lễ và phần rước, nhưng nên giữ trẻ ở xa khu vực tranh quả và về trước khi đám đông lên cao điểm. Trẻ nhỏ dễ bị lạc và bị xô ngã trong đám đông, kể cả khi người lớn đứng sát bên.