Đua thuyền và bơi chải là tục thi trên mặt nước, trong đó các thuyền dài hẹp với hàng chục tay chèo đua nhau theo một lộ trình định sẵn, theo nhịp trống hay mõ của người giữ nhịp. Ở Bắc Bộ, người ta hay gọi là bơi chải, vì “bơi” là chèo và “chải” là kiểu thuyền đua thon dài. Ở miền Trung, đua thuyền gắn với các làng biển và làng ven sông, nhiều nơi tổ chức ngay trong những ngày đầu năm.
Một ví dụ được biết rộng là hội đua thuyền tứ linh ở đảo Lý Sơn, Quảng Ngãi, diễn ra dịp đầu xuân với những chiếc thuyền mang hình long, lân, quy, phụng. Bài này kể vì sao làng sông nước đua thuyền khi năm mới đến, phần lễ trước khi đua, cách một thuyền chải vận hành, và những điều người xem cần nhớ để an toàn bên bờ sông, bờ biển.
Vì sao làng sông nước đua thuyền khi năm mới đến
Với làng sống nhờ sông, nhờ biển, thuyền là công cụ làm ăn và cũng là phương tiện đi lại. Đầu năm, trước khi ra khơi hay vào vụ mới, làng làm lễ cầu cho sóng yên, nước thuận, rồi tổ chức đua thuyền như một phần của lễ. Theo quan niệm của nhiều làng, cuộc đua là cách dâng lên thần sông, thần biển sức mạnh và lòng thành của cộng đồng.
Đua thuyền cũng là dịp tập dượt. Trai làng quen chèo từ nhỏ, nhưng chèo một chiếc thuyền chải với hàng chục người cùng nhịp lại là chuyện khác. Mỗi tay chèo phải theo đúng nhịp trống, người lái phải giữ thuyền thẳng hướng, người giữ nhịp phải đọc được sức của cả đội. Những kỹ năng ấy cũng chính là kỹ năng khi làng cần chèo thuyền trong mùa lũ, khi cứu người, khi chở hàng.
Ngoài ra, đua thuyền là dịp các xóm, các giáp trong làng ganh đua lành mạnh. Mỗi xóm một thuyền, một màu áo, một tiếng trống. Người già đứng trên bờ nhớ lại những mùa đua cũ, con cháu đi làm xa về đúng dịp để ngồi vào thuyền của xóm mình. Thắng thua được nhắc lại cả năm, nhưng sau hội các xóm vẫn ngồi chung mâm. Ở nhiều làng, phần thưởng cho thuyền về nhất chỉ là một tấm vải điều, một mâm lễ hay một lời khen trước đình; giá trị của nó nằm ở chỗ cả làng chứng kiến và ghi nhớ, chứ không ở vật được trao.
Thuyền chải và những người trên thuyền
Thân thuyền. Thuyền đua thường dài và hẹp hơn thuyền đánh cá, để giảm sức cản và lướt nhanh. Có nơi thuyền được đóng riêng cho ngày hội, cất trong đình hay nhà thuyền quanh năm; có nơi dùng thuyền sẵn có rồi trang trí lại. Mũi và đuôi thuyền nhiều nơi được chạm hay vẽ hình con vật linh như rồng, lân.
Tay chèo. Số tay chèo tuỳ chiều dài thuyền và lệ làng, có thể vài chục người ngồi thành hàng đôi. Mái chèo ngắn, chèo bằng cả thân người chứ không chỉ bằng tay. Tay chèo thường mặc áo cùng màu, buộc khăn đầu.
Người giữ nhịp. Đứng hay ngồi giữa thuyền với trống, mõ hay thanh la, người giữ nhịp quyết định tốc độ. Nhịp chậm khi xuất phát, nhanh dần khi tăng tốc, dồn dập khi về đích. Ở nhiều làng, đây là vai được kính trọng nhất trên thuyền.
Người lái. Ngồi ở đuôi với mái chèo dài hơn để lái, người lái giữ hướng thuyền, ôm vòng quanh mốc và tránh va chạm với thuyền khác. Một người lái giỏi có thể bù lại phần sức yếu hơn của đội.
Người cầm cờ. Có thuyền có người đứng ở mũi cầm cờ hiệu, vừa để người trên bờ nhận ra thuyền nào, vừa phất cờ cổ vũ tay chèo.
Diễn trình thường gặp của một hội đua thuyền đầu xuân
Mỗi hội có lệ riêng, ngày tổ chức theo âm lịch và có thể thay đổi theo năm. Khung dưới đây giúp bạn hình dung khi đến xem:
- Lễ ở đình, đền hay lăng. Làng làm lễ cầu an, cầu ngư hay báo việc mở hội. Ở làng biển miền Trung, phần lễ thường gắn với các vị thần biển của làng.
- Rước thuyền xuống nước. Thuyền được rước từ nơi cất ra bến, có cờ, trống, có khi có đội múa lân đi kèm. Người làng làm lễ hạ thuỷ trước khi tay chèo xuống thuyền.
- Tập dượt, bơi ra vị trí. Các thuyền bơi chầm chậm ra vạch xuất phát, vừa khởi động vừa chào người xem hai bờ.
- Hiệu lệnh xuất phát. Ban tổ chức báo hiệu bằng trống, cờ hay súng hiệu. Từ lúc này nhịp trống trên các thuyền dồn dập.
- Vòng đua. Có hội đua thẳng, có hội đua vòng quanh một mốc trên sông hay trên biển. Lượt đua có thể chia vòng loại và vòng chung kết.
- Về đích và lễ tạ. Thuyền về nhất được làng khen thưởng; các thuyền cùng rước về bến, làng làm lễ tạ. Phần hội trên bờ tiếp tục với các tục vui khác.
Phần lễ và phần rước thường diễn ra sớm, trước khi đông người. Nếu muốn hiểu tục chứ không chỉ xem đua, bạn nên đến từ đầu buổi.
Đua thuyền đầu xuân ở các vùng: vài nét khác nhau
Tục đua thuyền có ở nhiều nơi trên cả nước, nhưng không phải nơi nào cũng đua vào đầu xuân. Bảng dưới giúp bạn phân biệt.
| Vùng | Kiểu thuyền, tên gọi | Thời điểm thường gặp | Gắn với |
|---|---|---|---|
| Đồng bằng Bắc Bộ | Bơi chải, thuyền chải dài hẹp | Hội làng đầu xuân, theo lệ từng làng | Thần làng, tích luyện quân thuỷ |
| Đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi) | Thuyền tứ linh: long, lân, quy, phụng | Dịp Tết và đầu năm âm lịch | Lễ cầu an, cầu ngư của các làng trên đảo |
| Làng biển, làng sông miền Trung | Thuyền đua của các vạn chài, các xóm | Đầu xuân, lễ cầu ngư hay hội làng | Thần biển, tục cầu mùa cá |
| Nam Bộ, cộng đồng Khmer | Ghe ngo dài, hàng chục tay bơi | Chủ yếu dịp lễ cúng trăng cuối mùa mưa, không phải đầu xuân | Lễ hội của người Khmer |
Vì vậy khi đọc tin “đua thuyền đầu năm”, bạn nên xem đó là hội của làng nào, mùa nào. Đua ghe ngo ở Nam Bộ là một lễ hội lớn nhưng thuộc mùa khác, không nằm trong lịch hội xuân. Ngược lại, bơi chải ở một làng Bắc Bộ có thể chỉ được người trong vùng biết, ít được báo chí nhắc, nhưng vẫn là hội xuân thật sự của làng ấy.
Một đội thuyền chải tập luyện ra sao: phần ít người thấy
Chọn người từ sớm. Ở nhiều làng, việc chọn tay chèo bắt đầu từ cuối năm cũ. Người được chọn phải khoẻ, biết bơi, chịu được nhiều buổi tập liền, và quan trọng nhất là chịu nghe theo nhịp chung. Một tay chèo khoẻ mà không theo nhịp làm cả thuyền chậm lại.
Tập trên cạn trước. Trước khi xuống nước, đội thường tập ngồi đúng vị trí, tập động tác chèo theo tiếng trống trên bờ, để mọi người quen nhịp. Nhiều đội đếm to theo nhịp trống trong những buổi đầu.
Tập xuất phát và ôm vòng. Phần lớn cuộc đua được quyết định ở hai thời điểm: mấy nhịp chèo đầu tiên sau hiệu lệnh, và lúc thuyền ôm vòng quanh mốc. Đội tập đi tập lại hai phần này nhiều hơn cả phần chèo thẳng.
Chăm thuyền. Thuyền đua được kiểm tra, trám lại chỗ rò, sơn sửa trước hội. Ở nhiều nơi, việc sửa thuyền do những người thợ lớn tuổi đảm nhận, và thanh niên đứng bên học việc.
Giữ sức và an toàn. Đội chèo có người theo dõi sức khoẻ của các thành viên, nhất là khi tập trong gió lạnh đầu năm. Người không biết bơi không được xuống thuyền tập, kể cả để lấp chỗ trống. Nhiều đội nay có thuyền máy theo sát khi tập ở đoạn sông rộng.
Xem đua thuyền an toàn bên bờ sông, bờ biển
Đua thuyền thu hút rất đông người xem, đứng dọc bờ hay trên thuyền nhỏ. Rủi ro lớn nhất không nằm ở tay chèo, vốn đã được làng chuẩn bị, mà ở người xem. Vài điều nên nhớ:
- Đứng ở bờ cao, có lan can hay khoảng lùi; tránh mép bờ đất lở, bờ kè trơn, bậc đá ướt.
- Không xem trên cầu tre, cầu tạm hay chỗ ban tổ chức không cho phép đứng; cầu đông người có thể quá tải.
- Không đi đò, thuyền nhỏ ra giữa sông để xem gần nếu không có áo phao và người lái được phép chở khách.
- Giữ trẻ nhỏ trong tầm tay, không để trẻ tự ra mép nước nhặt đồ hay nhìn xuống.
- Ở đảo hay làng biển, chú ý gió và sóng đầu năm; nghe theo thông báo của ban tổ chức khi thời tiết xấu.
- Không ném vật gì xuống sông, kể cả hoa, chai nước; dòng sông sau hội vẫn là nơi làng dùng hằng ngày.
- Nếu bạn được mời ngồi thử một thuyền giao lưu, mặc áo phao và làm theo người lái.
Giữ nhịp trống chèo cho mùa xuân sau
Một hội đua thuyền cần cả năm chuẩn bị: sửa thuyền, tập tay chèo, chọn người giữ nhịp. Ở nhiều làng, thanh niên đi làm ăn xa nên đội chèo khó đủ người, và người giữ nhịp lớn tuổi lo không có ai nối nghề. Những năm gần đây, một số làng mở lớp tập chèo cho thiếu niên trong hè, mời các cụ kể chuyện về hội, để lớp trẻ thấy mình là người tiếp nối chứ không chỉ là người đứng xem.
Với người đi hội, cách đóng góp giản dị nhất là xem có văn hoá: giữ trật tự, giữ sạch bờ sông, không đứng chỗ cấm. Với người viết, chụp ảnh, hãy ghi đúng tên hội, đúng nơi, đúng mùa, và nhắc rằng ngày đua mỗi năm theo thông báo của ban tổ chức. Một bài tả đúng giúp người đọc năm sau không đến nhầm ngày, nhầm bến.
Và khi nghe tiếng trống chèo dồn dập trên mặt nước, bạn có thể để ý đến người giữ nhịp. Cả chiếc thuyền dài với hàng chục con người chỉ đi được nhanh khi tất cả nghe theo một nhịp. Đó có lẽ là điều đẹp nhất của tục đua thuyền đầu xuân.
Câu hỏi thường gặp
Bơi chải là gì?
Bơi chải là cách gọi ở Bắc Bộ cho cuộc đua thuyền trong hội làng. “Bơi” ở đây nghĩa là chèo, “chải” là kiểu thuyền đua dài, hẹp, nhiều tay chèo. Bơi chải thường diễn ra trong hội làng ven sông, ven đầm vào dịp đầu xuân hay các dịp lễ khác theo lệ làng.
Đua thuyền tứ linh ở Lý Sơn diễn ra khi nào?
Hội đua thuyền tứ linh ở Lý Sơn, Quảng Ngãi, diễn ra vào dịp Tết và những ngày đầu năm âm lịch, gắn với lễ cầu an, cầu ngư của các làng trên đảo. Ngày cụ thể mỗi năm có thể khác, nên bạn hãy xem thông báo của địa phương trước khi đi.
Tứ linh trên thuyền đua là gì?
Tứ linh là bốn con vật linh trong văn hoá Á Đông gồm long, lân, quy, phụng. Ở Lý Sơn, các thuyền đua được trang trí theo hình bốn con vật này. Đây là hình thức trang trí mang ý nghĩa biểu tượng, gắn với tín ngưỡng cầu an của làng biển.
Đua ghe ngo có phải hội xuân không?
Không. Đua ghe ngo của người Khmer Nam Bộ chủ yếu gắn với lễ hội cúng trăng cuối mùa mưa, rơi vào khoảng tháng Mười âm lịch. Đây là lễ hội lớn nhưng không thuộc mùa hội xuân tháng Giêng.
Người xem đua thuyền cần lưu ý gì nhất?
Điều quan trọng nhất là chọn chỗ đứng an toàn: bờ cao, có khoảng lùi, không đứng trên cầu tạm hay mép bờ trơn. Không tự đi thuyền nhỏ ra giữa sông khi không có áo phao. Giữ trẻ nhỏ sát bên và nghe theo hướng dẫn của ban tổ chức.
Ai được ngồi vào thuyền đua của làng?
Thường là trai làng được các xóm, các giáp chọn và đã tập luyện trước hội. Có nơi có thêm thuyền nữ hay thuyền giao lưu. Khách muốn thử chèo nên hỏi ban tổ chức về các lượt giao lưu sau phần đua chính.