Lễ hội Quán Thế Âm ở Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng, diễn ra quanh ngày 19 tháng Hai âm lịch, là ngày vía Bồ Tát Quán Thế Âm theo truyền thống Phật giáo Bắc tông. Lễ hội do chùa Quán Thế Âm dưới chân cụm núi đá Ngũ Hành Sơn cùng Phật tử và chính quyền địa phương tổ chức, gồm phần lễ như rước tượng, lễ cầu an, thả hoa đăng và phần hội như văn nghệ, cờ người, hội trại, trưng bày đá mỹ nghệ.
Đây là một trong những lễ hội Phật giáo lớn nhất miền Trung vào mùa xuân, rơi đúng quãng giữa rằm tháng Giêng và các lễ hội tháng Ba. Bài này giải thích vì sao lễ hội chọn ngày 19 tháng Hai, những gì thường diễn ra, cách kết hợp xem hội với thăm các hang động Ngũ Hành Sơn, và các lưu ý để đi hội cho an toàn, giữ được sự trang nghiêm của chốn chùa.
Ngày vía Quán Thế Âm và vì sao Ngũ Hành Sơn mở hội
Trong Phật giáo Bắc tông ở Việt Nam, Quán Thế Âm Bồ Tát là biểu tượng của lòng từ bi, người lắng nghe tiếng kêu của chúng sinh. Theo truyền thống phổ biến, mỗi năm có ba ngày vía Quán Thế Âm: 19 tháng Hai, 19 tháng Sáu và 19 tháng Chín âm lịch, trong đó ngày 19 tháng Hai thường được gọi là ngày vía đản sanh. Các chùa thờ Quán Thế Âm thường có lễ vào cả ba dịp, nhưng dịp tháng Hai là đông nhất, vì còn trong mùa xuân.
Ngũ Hành Sơn là cụm núi đá vôi nằm giữa đồng bằng ven biển phía nam Đà Nẵng, gồm năm ngọn mang tên Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ. Từ lâu đây đã là nơi có nhiều chùa, hang động thờ Phật, được các triều đại quan tâm. Chùa Quán Thế Âm ở chân núi là nơi tổ chức lễ vía tháng Hai, và theo thời gian lễ vía ấy phát triển thành một lễ hội có quy mô lớn, thu hút người từ nhiều tỉnh.
Muốn hiểu sâu về Bồ Tát Quán Thế Âm và giáo lý liên quan, bạn nên hỏi chư tăng hoặc đọc tài liệu chính thống của Phật giáo. Bài này chỉ nói về lễ hội như một sinh hoạt văn hoá – tôn giáo của cộng đồng, không giảng giáo lý.
Hình tượng Quán Thế Âm trong văn hoá miền biển
Ở miền Trung, hình tượng Quán Thế Âm gắn bó đặc biệt với biển. Dọc bờ biển từ Đà Nẵng trở vào, nhiều chùa dựng tượng Quan Âm đứng nhìn ra biển, thường được gọi là Quan Âm Nam Hải. Với cư dân làng chài, hình ảnh ấy mang ý nghĩa gần gũi: một biểu tượng của lòng từ bi hướng về những người đang ở ngoài khơi. Cách gọi và cách thờ có khác nhau giữa các chùa, nhưng sự gắn bó giữa Quan Âm và biển là nét dễ nhận ra ở dải đất này.
Trong văn hoá dân gian Việt, Quán Thế Âm còn hiện diện qua truyện Quan Âm Thị Kính, một tích chèo quen thuộc kể về người phụ nữ chịu oan mà vẫn nhẫn nhục, sau được hoá thân thành Phật Bà. Truyện này lưu truyền rộng ở miền Bắc, nhưng tên gọi "Phật Bà Quan Âm" thì quen thuộc khắp ba miền. Nhiều gia đình không theo Phật giáo một cách chính thức vẫn đặt tượng hoặc tranh Quan Âm trong nhà như một hình ảnh của sự hiền từ.
Hiểu bối cảnh ấy giúp bạn thấy vì sao lễ hội Quán Thế Âm ở Ngũ Hành Sơn thu hút cả Phật tử lẫn người chỉ đến vì mến cảnh, mến hội. Mỗi người mang theo một cách hiểu riêng; điều chung là sự tôn trọng dành cho một biểu tượng lâu đời của lòng từ.
Diễn trình thường gặp của lễ hội
Lễ hội kéo dài vài ngày, cao điểm là ngày 19 tháng Hai âm lịch. Khung dưới đây là nếp phổ biến; nội dung cụ thể từng năm do ban tổ chức thông báo.
| Thời điểm (âm lịch) | Phần lễ | Phần hội | Người đi hội nên biết |
|---|---|---|---|
| Khoảng ngày 15–17 | Lễ khai mạc, tụng kinh, lễ cầu an | Mở hội trại, gian trưng bày, chương trình văn nghệ | Thưa người hơn, hợp để đi một vòng các gian |
| Ngày 18 | Lễ rước tượng hoặc rước kiệu quanh khu vực chùa, lễ thả hoa đăng buổi tối | Thi đấu, cờ người, văn nghệ | Đông dần, tối thả hoa đăng rất đông |
| Ngày 19 | Lễ vía chính, tụng kinh, dâng hương | Các hoạt động bế mạc | Đông nhất, nên đến sớm |
| Sau ngày 19 | Chùa trở lại sinh hoạt thường | Dọn dẹp | Yên tĩnh, hợp thăm hang động |
Thời gian cụ thể của lễ rước và thả hoa đăng có thể thay đổi giữa các năm. Muốn xem phần nào, hãy kiểm tra lịch của ban tổ chức trước khi đi.
Những hoạt động đáng xem
Lễ hội Quán Thế Âm kết hợp nghi lễ Phật giáo với các hoạt động văn hoá dân gian và đặc sản của vùng. Dưới đây là những phần thường được nhắc đến:
- Lễ rước. Đoàn rước gồm chư tăng, Phật tử mặc áo tràng, đội cờ, đội nhạc lễ, kiệu hoặc xe hoa mang tượng Quán Thế Âm đi quanh khu vực chùa. Đây là phần trang nghiêm nhất, người xem đứng hai bên đường.
- Thả hoa đăng. Buổi tối, hoa đăng được thả trên hồ hoặc sông gần khu vực lễ hội. Không gian đèn nến trong đêm là cảnh nhiều người chờ đợi.
- Cờ người và các cuộc thi dân gian. Một số năm có cờ người, đua thuyền, kéo co hoặc các cuộc thi khác. Đây là phần hội mang tính giải trí cộng đồng.
- Hội trại và văn nghệ. Các đơn vị, trường học, đoàn thể dựng trại, biểu diễn văn nghệ, tạo không khí đông vui.
- Trưng bày đá mỹ nghệ. Dưới chân Ngũ Hành Sơn có làng đá mỹ nghệ Non Nước lâu đời. Mùa lễ hội thường có trưng bày, trình diễn chạm khắc đá, giúp khách hiểu thêm về nghề.
- Ẩm thực chay. Nhiều gian hàng chay quanh khu vực chùa, hợp với tinh thần ngày vía.
Danh sách hoạt động thay đổi theo năm. Nếu chỉ có thời gian ngắn, hãy ưu tiên lễ rước và đêm hoa đăng, hai phần thể hiện rõ nhất tinh thần lễ hội.
Kết hợp đi hội với thăm Ngũ Hành Sơn
Một lợi thế lớn của lễ hội này là nằm ngay dưới chân một danh thắng. Ngọn núi lớn nhất trong cụm có nhiều hang động đẹp như động Huyền Không, động Tàng Chơn, động Âm Phủ, cùng các chùa như chùa Tam Thai, chùa Linh Ứng. Người đi hội thường kết hợp leo núi, thăm hang trước hoặc sau phần lễ.
Nếu có ý định này, hãy lưu ý rằng mùa lễ hội các bậc đá lên núi đông hơn ngày thường, có thang máy hoặc lối lên mới ở một số đoạn, nhưng phần lớn vẫn phải đi bộ. Bậc đá có chỗ trơn, hang có chỗ tối và thấp. Nên đi giày đế bám, mang đèn pin nhỏ hoặc dùng đèn điện thoại, và đi chậm.
Một gợi ý thời gian: buổi sáng leo núi và thăm hang khi trời còn mát, buổi trưa nghỉ, chiều và tối dành cho phần lễ hội dưới chân núi. Như vậy bạn vừa tránh nắng, vừa không phải leo núi khi đã mệt sau một buổi đứng xem lễ rước. Với người lớn tuổi, chỉ nên chọn một trong hai: hoặc thăm hang, hoặc xem lễ, không cố làm cả hai trong một ngày.
Giữ sự trang nghiêm của chốn chùa
Trang phục. Đây là lễ hội Phật giáo, nhiều phần diễn ra trong khuôn viên chùa. Ăn mặc kín vai, kín gối, tránh đồ quá ngắn, quá hở.
Âm lượng. Trong chánh điện và khi có lễ, giữ im lặng, tắt chuông điện thoại, không gọi nhau to tiếng. Phần hội bên ngoài thì thoải mái hơn.
Chụp ảnh. Không chụp sát mặt chư tăng, Phật tử đang tụng kinh. Trong chánh điện có thể có quy định không chụp; nếu có biển hay nhắc nhở, hãy làm theo.
Dâng hương. Một nén hương thành tâm là đủ, cắm vào lư hương chung. Không đốt vàng mã ở khu vực không cho phép, không cài tiền lên tượng.
Công đức. Nếu muốn, làm tại hòm công đức chính thức hoặc văn phòng chùa. Cẩn trọng với người lạ mời làm lễ riêng, bán vật phẩm kèm hứa hẹn.
Hoa đăng. Thả theo hướng dẫn của ban tổ chức, ở nơi quy định. Không thả hoa đăng nhựa, không ném rác xuống nước.
Ăn uống. Ngày vía, nhiều người giữ ăn chay. Trong khuôn viên chùa, không mang đồ mặn, rượu bia vào; ăn ở khu vực hàng quán bên ngoài và dọn sạch chỗ ngồi. Nếu được chùa mời cơm chay, ăn vừa đủ, tự dọn bát đũa về đúng chỗ.
Lễ hội Quán Thế Âm trong lịch hội xuân miền Trung
Lễ hội Quán Thế Âm rơi vào giữa tháng Hai âm lịch, sau rằm tháng Giêng ở Hội An, Huế và trước lễ hội Tháp Bà Pô Nagar cuối tháng Ba. Nhờ vậy, ai đi hội miền Trung có thể nối các điểm theo lịch: rằm Giêng ở phố cổ, tháng Hai ở Ngũ Hành Sơn, tháng Ba ở Nha Trang. Ba lễ hội ba sắc thái: hội phố của cộng đồng người Hoa và người Việt, hội chùa của Phật giáo Bắc tông, và hội tháp của tín ngưỡng thờ Mẫu Chăm – Việt.
Với người Đà Nẵng, lễ hội Quán Thế Âm còn là dịp gặp gỡ đầu năm sau Tết. Nhiều gia đình đi cùng nhau, ăn bữa cơm chay, dạo quanh làng đá. Chính nếp sinh hoạt ấy làm lễ hội có sức sống, không chỉ là một sự kiện tổ chức cho khách du lịch.
Nếu không đi được vào tháng Hai, bạn có thể chọn dịp vía tháng Sáu hoặc tháng Chín âm lịch, khi chùa cũng có lễ nhưng không đông bằng. Ngày thường thì Ngũ Hành Sơn yên tĩnh, hợp cho ai muốn thăm hang động và chùa mà không bị đám đông làm phân tâm. Sáng sớm ngày thường, đứng trên một mỏm đá nhìn ra biển, bạn sẽ thấy rõ vì sao nơi này được chọn để dựng chùa từ nhiều thế kỷ trước.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn diễn ra khi nào?
Lễ hội diễn ra quanh ngày 19 tháng Hai âm lịch, là ngày vía Quán Thế Âm theo truyền thống Bắc tông, thường kéo dài vài ngày trước đó. Ngày dương lịch thay đổi theo năm. Lịch chi tiết và các hoạt động theo thông báo của ban tổ chức năm đó.
Vì sao lễ hội lại vào ngày 19 tháng Hai?
Theo truyền thống phổ biến của Phật giáo Bắc tông, mỗi năm có ba ngày vía Quán Thế Âm: 19 tháng Hai, 19 tháng Sáu và 19 tháng Chín âm lịch. Ngày 19 tháng Hai thường được coi là ngày vía đản sanh và là dịp đông nhất, nên chùa Quán Thế Âm ở Ngũ Hành Sơn tổ chức lễ hội vào dịp này.
Đi lễ hội có cần mua vé không?
Phần lễ hội trong khuôn viên chùa thường không bán vé. Một số điểm tham quan trên núi, thang máy hoặc khu vực danh thắng có thể có phí theo quy định của đơn vị quản lý. Bạn nên kiểm tra thông báo chính thức vì quy định có thể thay đổi.
Có nên vừa leo núi vừa xem lễ trong một ngày?
Được, nếu sức khoẻ cho phép và sắp xếp hợp lý: sáng leo núi thăm hang khi trời mát, trưa nghỉ, chiều tối xem lễ. Với người lớn tuổi hoặc trẻ nhỏ, nên chọn một trong hai để tránh quá sức. Mang giày đế bám và đèn nhỏ khi vào hang.
Thả hoa đăng ở lễ hội cần lưu ý gì?
Thả ở nơi ban tổ chức chỉ định, theo hướng dẫn, chọn hoa đăng bằng giấy hoặc vật liệu dễ phân huỷ. Đứng xa mép nước khi đông người, giữ chặt trẻ nhỏ. Không thả vật dụng bằng nhựa hay ném rác xuống nước.
Làng đá Non Nước có liên quan gì đến lễ hội?
Làng đá mỹ nghệ Non Nước nằm dưới chân Ngũ Hành Sơn, có nghề chạm khắc đá lâu đời. Trong mùa lễ hội thường có trưng bày, trình diễn chạm đá. Đây là dịp tìm hiểu nghề thủ công, nhưng việc mua hay không hoàn toàn tuỳ bạn.