Lễ hội Tháp Bà Pô Nagar diễn ra vào khoảng từ 20 đến 23 tháng Ba âm lịch tại cụm tháp Chăm trên đồi bên cửa sông Cái, Nha Trang, là dịp tưởng nhớ nữ thần mà người Chăm gọi là Pô Inư Nưgar và người Việt tôn là Thiên Y A Na Thánh Mẫu. Phần lễ có lễ thay y (tắm tượng, thay áo cho Bà), lễ tế, múa dâng của người Chăm và múa bóng dâng lễ của người Việt; phần hội có hát bả trạo, văn nghệ dân gian và dòng người hành hương từ nhiều tỉnh miền Trung, Tây Nguyên, Nam Bộ.
Đây là lễ hội khép lại mùa xuân miền Trung, và cũng là một trong số ít lễ hội cho thấy hai cộng đồng Chăm và Việt cùng thờ một vị nữ thần qua nhiều thế kỷ. Kiến trúc tháp đã có bài riêng ở một trang khác của hệ; bài này nói về lễ hội: vị thần được thờ, diễn trình, những gì đáng xem và cách đi hội sao cho tôn trọng một di tích còn đang có người thờ phụng.
Pô Inư Nưgar và Thiên Y A Na: một vị nữ thần, hai cộng đồng
Với người Chăm, Pô Inư Nưgar là nữ thần Mẹ Xứ Sở, vị thần tạo dựng đất đai, dạy dân trồng lúa, dệt vải. Cụm tháp ở Nha Trang được người Chăm dựng qua nhiều thế kỷ, theo các nhà nghiên cứu là khoảng từ thế kỷ VIII đến thế kỷ XIII, để thờ bà. Bia ký ở tháp là nguồn tư liệu quan trọng về lịch sử vương quốc Chăm vùng này.
Khi người Việt đến sinh sống ở vùng đất Khánh Hoà, họ tiếp nhận tục thờ nữ thần của người bản địa. Theo truyền thuyết của người Việt được ghi trong một số văn bia và thần tích, Thiên Y A Na là một vị nữ thần gắn với núi Đại An và vùng biển Nha Trang, có nhiều dị bản về gốc tích. Người Việt tôn bà là Thánh Mẫu, đưa bà vào hệ thống thờ Mẫu miền Trung. Ở Huế, Điện Hòn Chén cũng thờ Thiên Y A Na.
Cách hai cộng đồng cùng thờ một vị thần không phải là sự sáp nhập gọn gàng, mà là sự chồng lớp: người Chăm vẫn giữ nghi lễ của mình, người Việt có nghi lễ riêng, và trong ngày hội cả hai cùng có mặt trên đồi tháp. Đây là lý do lễ hội Tháp Bà được giới nghiên cứu quan tâm như một ví dụ về giao lưu văn hoá Chăm – Việt.
Diễn trình thường gặp của lễ hội
Lễ hội kéo dài vài ngày cuối tháng Ba âm lịch. Bảng dưới là khung phổ biến; lịch chi tiết và giờ giấc từng năm theo thông báo của ban quản lý di tích.
| Thời điểm (âm lịch) | Phần việc | Ý nghĩa | Người xem nên biết |
|---|---|---|---|
| Khoảng ngày 20 | Lễ thay y: tắm tượng Bà bằng nước thơm, thay xiêm y mới | Chuẩn bị cho mùa lễ, thể hiện sự chăm sóc vị thần | Diễn ra trong tháp chính, thường vào ban đêm, chỉ người làm lễ vào |
| Ngày 21–22 | Lễ tế, lễ dâng hương của các đoàn, múa dâng của người Chăm | Phần lễ chính, nhiều đoàn hành hương | Đông, đứng ngoài sân tháp quan sát |
| Ngày 23 | Lễ chính, rước, múa bóng dâng lễ, hát bả trạo | Đỉnh của lễ hội | Đông nhất, chú ý bậc thang lên đồi |
| Sau ngày 23 | Lễ tạ, dọn dẹp | Khép mùa lễ | Thưa người, hợp để thăm tháp yên tĩnh |
Lễ thay y là nghi thức kín, người ngoài không vào được bên trong tháp chính lúc làm lễ. Đó là điều nên tôn trọng, đừng cố chen vào cửa tháp.
Những phần đáng xem trong lễ hội
Lễ hội Tháp Bà có nhiều lớp biểu diễn và nghi lễ. Những phần dưới đây thường được nhắc đến nhiều nhất:
- Múa dâng của người Chăm. Các vũ công Chăm múa trước tháp, động tác tay mềm, nhịp trống Ghi năng và kèn Saranai. Đây là phần cho thấy rõ nhất sự hiện diện của cộng đồng Chăm trong ngày hội.
- Múa bóng dâng lễ. Đây là lối múa của người Việt miền Trung trong các lễ thờ Mẫu, người múa đội mâm hoa, mâm quả, mâm đèn trên đầu, bước theo nhạc lễ. Múa bóng được trình diễn như nghệ thuật dâng lễ, không phải nghi thức nhập đồng.
- Hát bả trạo. Lối hát chèo đưa linh của ngư dân miền Trung, một người cầm lái, nhiều người chèo, vừa hát vừa diễn động tác chèo thuyền. Có mặt ở lễ hội Tháp Bà vì vùng Nha Trang là vùng biển.
- Các đoàn hành hương. Nhiều đoàn từ các tỉnh khác đến, có đoàn mang lễ vật, có đoàn mặc trang phục đồng màu. Nhìn các đoàn cũng giúp bạn hình dung phạm vi ảnh hưởng của tục thờ Thiên Y A Na.
- Kiến trúc tháp trong ngày hội. Khói hương, hoa và vải màu làm cụm tháp gạch nung có sắc thái khác hẳn ngày thường.
Chương trình biểu diễn cụ thể thay đổi theo năm. Nếu muốn xem đúng phần múa Chăm hay hát bả trạo, bạn nên hỏi lịch ở ban quản lý di tích khi đến.
Một ngày đi lễ hội Tháp Bà gợi ý
Nếu chỉ có một ngày ở Nha Trang trong mùa lễ, bạn có thể sắp xếp theo nhịp dưới đây để vừa xem được phần chính, vừa tránh nắng và đám đông lúc cao điểm:
- Sáng sớm, đến cụm tháp khi trời còn mát. Đây là lúc các đoàn hành hương bắt đầu dâng lễ, ánh sáng đẹp, sân tháp chưa quá đông. Đi một vòng quanh các tháp, đứng ngoài sân quan sát.
- Giữa buổi sáng, hỏi ban quản lý lịch biểu diễn trong ngày: giờ múa Chăm, giờ múa bóng, giờ hát bả trạo. Chọn một hai phần muốn xem nhất thay vì cố xem hết.
- Buổi trưa, rời đồi tháp nghỉ ở chỗ có bóng mát. Sân gạch và bậc đá giữa trưa rất nóng, đứng lâu dễ mệt.
- Chiều muộn, quay lại khi nắng dịu để xem các phần biểu diễn buổi chiều hoặc ngắm tháp lúc hoàng hôn từ phía sông.
- Nếu muốn vào tháp chính dâng hương, chọn lúc không có đoàn lớn đang làm lễ, vào nhanh, ra nhanh để nhường chỗ.
- Trước khi về, nhìn lại chỗ mình đã đứng, mang theo rác và lễ vật dư nếu không có chỗ để đúng quy định.
Ngày 23 âm lịch là ngày đông nhất; nếu không bắt buộc phải xem lễ chính, ngày 21 hoặc 22 thường dễ chịu hơn mà vẫn có không khí lễ hội.
Đi lễ hội Tháp Bà cho tôn trọng
Tháp Bà không chỉ là di tích để tham quan, mà là nơi thờ phụng đang hoạt động, đặc biệt trong mùa lễ. Khi vào tháp chính, bạn nên ăn mặc kín vai, kín gối, cởi giày dép nếu được yêu cầu, nói nhỏ và không chen lên trước người đang khấn. Bên trong tháp thường tối và hẹp, khói hương dày; người có vấn đề hô hấp nên đứng ngoài hoặc vào thật nhanh.
Chụp ảnh là chuyện cần tự giác. Bên trong tháp chính, nhiều lúc ban quản lý không cho chụp, nhất là khi có lễ. Ngoài sân, bạn có thể chụp toàn cảnh tháp, nhưng không nên giơ máy sát mặt vũ công, người làm lễ hay người lớn tuổi đang khấn. Với các vũ công Chăm, đó là nghi lễ của cộng đồng họ chứ không phải tiết mục để chụp lấy ảnh đẹp.
Không leo lên thân tháp, không chạm vào các phù điêu, bia ký. Gạch tháp đã nhiều thế kỷ, mỗi lần chạm, cào, tì người lên đều để lại dấu. Đừng viết, khắc lên tường. Rác và lễ vật dư thì mang theo hoặc bỏ đúng nơi quy định.
An toàn trong ngày đông
Bậc thang lên đồi. Đường lên cụm tháp có bậc thang đá dốc, ngày lễ người lên xuống liên tục. Đi chậm, bám tay vịn nếu có, nhường người già đi phía trong.
Nắng cuối tháng Ba. Cuối tháng Ba âm lịch thường rơi vào tháng Tư, tháng Năm dương lịch, Nha Trang nắng và nóng. Mang mũ, nước, tránh đứng lâu giữa trưa trên sân gạch.
Khói hương trong tháp. Không gian kín, khói đặc, dễ ngộp với trẻ nhỏ và người già. Vào ngắn, ra ngoài nếu thấy khó thở.
Đám đông quanh lễ chính. Ngày 23 âm lịch đông nhất. Chọn chỗ đứng có lối ra, không đứng sát mép bậc hoặc tường rào thấp.
Giao thông. Cụm tháp nằm cạnh cầu và đường lớn, ngày lễ dễ kẹt xe. Đi taxi hoặc gửi xe xa một chút rồi đi bộ.
Đồ cá nhân. Giữ ví, điện thoại trước người. Chỗ đông và chật luôn là chỗ dễ mất đồ.
Lời mời kèm hứa hẹn. Quanh khu di tích mùa lễ có thể có người mời mua vật phẩm, xin quẻ, làm lễ riêng kèm lời hứa may mắn. Những việc này không thuộc nghi lễ của di tích. Bạn không cần mua gì để được dâng hương; công đức nếu muốn thì làm tại hòm công đức chính thức.
Lễ hội Tháp Bà khép lại mùa xuân miền Trung
Nhìn theo lịch, lễ hội Tháp Bà rơi vào cuối tháng Ba âm lịch, khi các hội xuân ở miền Trung đã gần hết: rằm tháng Giêng ở Hội An và Huế, lễ hội Quán Thế Âm ở Ngũ Hành Sơn tháng Hai, các lễ cầu ngư rải rác từ tháng Giêng đến tháng Ba. Vì vậy nhiều người coi lễ hội Tháp Bà như điểm khép lại một mùa lễ dài, trước khi vào mùa nắng và mùa biển.
Với người muốn tìm hiểu văn hoá Chăm, đây cũng là dịp hiếm để thấy nghi lễ Chăm được thực hành ở một di tích lớn, bên cạnh các lễ hội riêng của người Chăm ở Ninh Thuận cũ như Katê. Lễ Katê thuộc một chuyên đề khác của hệ, ở đây chỉ cần biết hai dịp này khác nhau: Katê là lễ của cộng đồng Chăm ở các đền tháp vùng Phan Rang, còn lễ hội Tháp Bà Nha Trang là lễ chung của người Chăm và người Việt.
Nếu không đi được vào mùa lễ, bạn vẫn có thể thăm tháp vào ngày thường, sáng sớm hoặc chiều muộn, khi ánh nắng xiên làm gạch đỏ lên và sân tháp yên tĩnh. Nhiều người thấy đó là lúc hiểu tháp nhất.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội Tháp Bà Pô Nagar diễn ra ngày nào?
Theo nếp phổ biến, lễ hội diễn ra khoảng từ 20 đến 23 tháng Ba âm lịch, ngày 23 là ngày lễ chính. Ngày dương lịch thay đổi theo năm, thường rơi vào khoảng tháng Tư hoặc tháng Năm. Lịch chi tiết từng năm theo thông báo của ban quản lý di tích.
Lễ thay y là gì?
Là nghi thức tắm tượng Bà bằng nước thơm và thay xiêm y mới trước mùa lễ, thường làm vào ban đêm trong tháp chính. Nghi thức này do người làm lễ thực hiện, người ngoài không vào được bên trong. Khách chỉ nên đứng ở sân và giữ yên lặng.
Thiên Y A Na và Pô Nagar có phải là một không?
Theo cách hiểu phổ biến, người Việt tiếp nhận tục thờ nữ thần Pô Inư Nưgar của người Chăm và tôn bà là Thiên Y A Na Thánh Mẫu. Hai cộng đồng có truyền thuyết và nghi lễ riêng, nhưng cùng thờ ở cụm tháp Nha Trang. Có nhiều dị bản về gốc tích, nên hiểu như lớp văn hoá giao thoa.
Múa bóng ở lễ hội Tháp Bà có phải là lên đồng không?
Múa bóng là lối múa dâng lễ của người Việt miền Trung, người múa đội mâm hoa, mâm đèn trên đầu, bước theo nhạc. Ở lễ hội Tháp Bà, múa bóng được trình diễn như nghệ thuật dâng lễ. Đây là phần biểu diễn, không phải nghi thức nhập đồng.
Đi lễ hội Tháp Bà nên mặc gì?
Trang phục kín vai, kín gối, giày dép dễ tháo nếu phải cởi khi vào tháp, mũ và áo mỏng vì trời nắng nóng. Tránh đồ quá sặc sỡ hoặc hở khi vào khu thờ. Mang thêm nước và khăn nhỏ.
Có được chụp ảnh trong tháp chính không?
Tuỳ quy định của ban quản lý tại thời điểm đó; trong mùa lễ nhiều lúc không cho chụp bên trong. Ngoài sân, bạn có thể chụp toàn cảnh, nhưng không nên chụp sát mặt người đang làm lễ, vũ công hay người lớn tuổi đang khấn mà không hỏi.