Leo cột mỡ là tục thi trong đó người dự thi phải leo lên một cây tre hay thân cây đã bôi trơn để lấy phần thưởng treo trên ngọn; bắt vịt dưới ao là tục thả vịt xuống ao rồi để người dự thi lội, bơi theo bắt. Cả hai đều là những phần thi gây cười nhiều nhất trong hội làng ngày Tết, từ đồng bằng Bắc Bộ đến miền Tây Nam Bộ.
Đi cùng hai tục này thường có đi cầu khỉ, đi cầu tre lắc trên mặt ao, nhảy bao bố và những phần thi nhỏ khác. Bài này kể cách các làng tổ chức leo cột mỡ, bắt vịt, đi cầu khỉ, vì sao người xem mê những phần thi “thua nhiều hơn thắng” này, những rủi ro cần tính trước và cách giữ tục cho vui mà an toàn, cả với người lẫn với con vật.
Vì sao những phần thi “thua nhiều hơn thắng” lại đông người xem
Điểm chung của leo cột mỡ, bắt vịt hay đi cầu khỉ là người dự thi thất bại nhiều lần trước khi có ai thành công. Người leo trượt xuống giữa chừng, người bơi chụp hụt con vịt, người đi cầu rơi tõm xuống ao. Mỗi lần như vậy, bờ ao lại vang tiếng cười. Cái vui nằm ở chính những lần trượt ngã ấy, vì ai cũng thấy mình trong đó: ngày thường cũng nhiều lần cố mà chưa tới.
Những phần thi này cũng rất dễ hiểu. Không cần biết luật, chỉ cần nhìn là thấy ai đang gần thắng. Trẻ con, người già, khách lạ đều xem được. Chúng không cần dụng cụ đắt tiền: một cây tre, một ít mỡ, mấy con vịt, một cây cầu tre bắc qua ao làng là đủ cho cả buổi chiều.
Ở nhiều làng Nam Bộ, các phần thi này gắn với ngày Tết hơn là với hội đình. Mùng Hai, mùng Ba Tết, xóm dựng cột mỡ, căng dây quanh ao, gọi loa rủ thanh niên ra thi. Ở Bắc Bộ, chúng thường xen giữa các phần hội trang trọng hơn như rước, tế, kéo co, như những phút nghỉ để người xem cười thoải mái. Theo cách hiểu của người làng, tiếng cười đầu năm cũng là một lời chúc cho năm mới nhẹ nhàng hơn.
Leo cột mỡ: cột, mỡ và cách người làng làm khó nhau
Cột leo. Thường là một cây tre già, thẳng, hay một thân cau đã bóc vỏ, chôn chắc xuống đất bên bờ ao hay giữa sân. Có nơi dựng cột nghiêng ra mặt ao để người trượt rơi xuống nước thay vì xuống đất cứng.
Chất bôi trơn. Ngày trước người ta dùng mỡ động vật, chuối nhớt hay bùn. Một số nơi từng dùng dầu nhớt, nhưng đây là lựa chọn không nên: dầu khó rửa, gây kích ứng da và làm bẩn ao. Mỡ ăn hay xà phòng pha loãng an toàn hơn và dễ làm sạch.
Phần thưởng trên ngọn. Treo một túi quà nhỏ, một lá cờ hiệu, bánh kẹo hay phong bao lì xì. Giá trị phần thưởng thường nhỏ, cái đáng giá là được cả xóm reo lên khi người leo chạm tới.
Luật làm khó. Có nơi giới hạn thời gian mỗi lượt, có nơi cấm dùng dây buộc chân, có nơi cho phép leo theo đội, người dưới làm bệ cho người trên. Lối leo đội thường vui hơn và an toàn hơn vì người leo không lên quá cao một mình.
Mẹo người leo hay dùng. Chà cát, đất khô vào tay chân, leo kiểu ôm cả thân người, nghỉ ở chỗ bôi ít mỡ. Ban tổ chức thường bôi lại mỡ sau vài lượt để giữ độ khó.
Các tục thi vui nhộn thường gặp quanh ao làng ngày Tết
Ngoài leo cột mỡ và bắt vịt, nhiều làng còn có những phần thi khác dùng ngay ao, sân, đường làng. Bảng dưới gom vài phần thi phổ biến và điều cần lưu ý cho từng phần.
| Phần thi | Cách thi | Điều cần lưu ý |
|---|---|---|
| Bắt vịt dưới ao | Thả vài con vịt xuống ao, người dự thi lội, bơi bắt; ai bắt được thì được mang vịt về | Chỉ cho người biết bơi; ao không sâu quá đầu người; có người trực trên bờ |
| Đi cầu khỉ | Đi qua một cây cầu tre nhỏ, một thân tre bắc qua ao, có khi có tay vịn hay không | Mặt nước dưới cầu phải đủ sâu để rơi không chạm đáy cứng, nhưng không quá sâu |
| Cầu tre lắc | Cầu tre được làm cho rung lắc khi bước lên, người dự thi phải giữ thăng bằng qua cầu | Chiều cao thấp, có người đứng dưới nước hỗ trợ |
| Nhảy bao bố | Đứng trong bao, nhảy về đích | Mặt sân phẳng, không có đá; hợp với trẻ em |
| Đập niêu, bịt mắt bắt dê | Bịt mắt, đi tìm và đập niêu treo hay bắt người | Phần thi quen thuộc, đã có nhiều hướng dẫn chi tiết; giữ khoảng cách người xem |
Các phần thi quanh ao có điểm chung là liên quan tới nước. Vì vậy phần chuẩn bị an toàn nước quan trọng không kém phần chuẩn bị phần thưởng.
Bắt vịt dưới ao: vui nhưng nghĩ thêm cho con vịt
Bắt vịt là phần thi đặc biệt vì có con vật sống tham gia. Người xem cười khi con vịt lặn mất rồi trồi lên chỗ khác, khi người bắt chụp hụt và ngã nhào. Với nhiều làng, đó là cái vui hồn nhiên của ngày Tết quê.
Tuy vậy, cũng nên nghĩ thêm về con vịt. Bị nhiều người đuổi bắt trong thời gian dài, bị túm cổ, túm cánh mạnh tay, con vật có thể bị thương hay kiệt sức. Ban tổ chức có thể giữ phần thi mà giảm căng thẳng cho con vật bằng vài cách: giới hạn thời gian mỗi lượt, giới hạn số người trong ao cùng lúc, nhắc người dự thi bắt nhẹ tay bằng cách ôm cả thân vịt, không túm cổ hay một bên cánh, và cho vịt nghỉ giữa các lượt.
Một số nơi đã thay vịt thật bằng quả bóng, chai nhựa có buộc dải màu thả nổi trên ao để thi vớt. Cách này hợp với hội ở trường học hay khu phố, nơi không có ao tự nhiên mà dùng bể bơi hay hồ nhân tạo. Tiếng cười vẫn còn nguyên, mà không con vật nào phải chịu đuổi bắt.
Chuẩn bị an toàn cho các phần thi trên cao và dưới nước
Leo cột mỡ và các phần thi quanh ao trông đơn giản nhưng có hai rủi ro lớn: ngã từ trên cao và đuối nước. Các bước chuẩn bị dưới đây nên được làm trước ngày hội:
- Khảo sát ao. Đo độ sâu ở nhiều điểm, dọn cọc, đá, mảnh chai dưới đáy; xem ao có bùn sâu không. Ao quá sâu hay đáy nguy hiểm thì không dùng.
- Chọn chỗ dựng cột. Cột leo đặt ở nơi người rơi xuống chạm nước đủ sâu hay đất mềm có rơm, đệm; không dựng cột trên nền xi măng.
- Giới hạn chiều cao. Phần thưởng treo ở độ cao vừa phải; với thiếu niên thì hạ thấp hơn nữa.
- Bố trí người trực. Ít nhất một người biết bơi, biết cứu người đứng ở mép ao, có phao, sào tre trong tầm tay.
- Đăng ký người dự thi. Hỏi người dự thi có biết bơi không, có đang uống rượu bia không; người say không được dự các phần thi trên cao và dưới nước.
- Chuẩn bị chỗ thay đồ, khăn khô. Tháng Giêng ở miền Bắc còn lạnh; người vừa lên khỏi ao cần được lau khô, mặc ấm ngay.
- Dọn dẹp sau hội. Rửa sạch mỡ trên cột, vớt rác dưới ao, trả lại ao làng sạch như trước.
Với ao ở miền Nam, nước ấm hơn nhưng nắng gắt giữa trưa. Nên tổ chức buổi sáng sớm hay chiều muộn, có nước uống cho người dự thi.
Cách xem và cổ vũ cho đúng tinh thần
Người xem cũng góp phần làm nên không khí của các phần thi này. Một bờ ao đông người reo hò có thể khiến người dự thi hăng hái hơn, nhưng cũng có thể đẩy họ cố quá sức, hay khiến ai đó ngượng ngùng vì bị trêu quá đà. Ở hội làng xưa, các cụ thường đứng ra nhắc khi tiếng cười bắt đầu thành chế giễu. Vài điều giúp buổi hội vui mà không ai phật lòng:
- Cười cùng người dự thi, không cười nhạo; người trượt ngã là người đã dám thử.
- Không xô đẩy ra sát mép ao để xem gần, bờ ao đất mềm dễ sụt.
- Giữ trẻ nhỏ ở xa mép nước, kể cả khi có người lớn khác đứng gần.
- Không ném đồ xuống ao để trêu người đang bơi hay con vịt.
- Không cá cược trên kết quả, dù chỉ cho vui.
- Khi quay phim, chụp ảnh người vừa ngã xuống ao, hãy nghĩ trước khi đăng; nhiều người không muốn khoảnh khắc ướt nhẹp của mình bị lan đi.
- Cuối buổi, nếu được mời, góp tay dọn dẹp cùng ban tổ chức.
Giữ tiếng cười của hội làng ngày Tết
Ở nhiều làng, các phần thi vui nhộn này từng thưa dần khi ao làng bị lấp, khi thanh niên đi làm xa và khi ngày Tết bị điện thoại chiếm mất. Những năm gần đây, nhiều xóm, nhiều câu lạc bộ thanh niên tự đứng ra dựng lại cột mỡ, bắc lại cầu khỉ, coi đó là cách kéo mọi người ra khỏi nhà trong những ngày đầu năm.
Điều đáng giữ không phải phần thưởng hay việc ai thắng, mà là cảnh cả xóm đứng quanh ao cùng cười. Một cây cột mỡ có thể làm được điều mà nhiều buổi họp tổ dân phố không làm được: để những người hàng xóm ít nói chuyện với nhau đứng cạnh nhau, cổ vũ cho một người con của xóm.
Nếu bạn định tổ chức ở khu phố mình, hãy bắt đầu nhỏ: một cây cột thấp, một phần thi nhảy bao bố cho trẻ, một ao nông có người trực. Năm sau, khi mọi người đã quen, có thể thêm phần thi mới. Tục vui sống được nhờ được làm lại đều đặn, chứ không nhờ được làm thật lớn một lần. Và đừng quên mời các cụ trong xóm ra ngồi xem; nhiều cụ sẽ kể về cây cột mỡ của làng mình thời trẻ, và đó là phần quà mà không phần thưởng nào trên ngọn cột sánh được.
Câu hỏi thường gặp
Leo cột mỡ nên dùng loại mỡ gì?
Nên dùng mỡ ăn, chuối nhớt hay xà phòng pha loãng vì dễ rửa và ít gây kích ứng da. Không nên dùng dầu nhớt máy vì khó làm sạch, có thể gây kích ứng và làm bẩn ao, đất xung quanh.
Cột mỡ nên cao bao nhiêu?
Không có chuẩn chung. Điều quan trọng là người rơi xuống chạm nước đủ sâu hay nền mềm có đệm, và độ cao phù hợp với lứa tuổi người dự thi. Với thiếu niên nên hạ thấp phần thưởng; với người lớn cũng nên giới hạn để giữ an toàn.
Bắt vịt dưới ao có làm con vịt bị thương không?
Có thể, nếu người bắt túm cổ, túm cánh mạnh tay hay vịt bị đuổi quá lâu. Ban tổ chức nên giới hạn thời gian, số người mỗi lượt, nhắc bắt nhẹ tay và cho vịt nghỉ. Ở trường học có thể thay vịt bằng bóng hay chai nhựa thả nổi.
Ai không nên tham gia các phần thi dưới nước?
Người không biết bơi, người đang say rượu bia, người có bệnh tim mạch hay đang mệt không nên tham gia. Trẻ em chỉ nên tham gia ở ao nông, có người lớn đứng sát và có người trực cứu hộ trên bờ.
Đi cầu khỉ trong hội làng thi thế nào?
Người dự thi đi qua một cây cầu tre nhỏ hay thân tre bắc qua ao, có nơi treo phần thưởng ở cuối cầu. Ai qua được không rơi xuống nước là thắng. Mặt nước dưới cầu cần đủ sâu và đáy được dọn sạch vật cứng.
Có thể tổ chức leo cột mỡ ở khu phố không có ao không?
Có thể, nhưng phải đặt cột trên nền đất mềm, trải rơm, đệm dày quanh chân cột và hạ thấp phần thưởng. Không dựng cột trên nền xi măng. Có người đứng đỡ quanh cột khi người leo lên cao.