Ở phần lớn chùa Bắc tông tại Việt Nam, rằm tháng Giêng là một trong vài ngày đông nhất năm, và hoạt động thường trải từ tối 14 đến hết tối 15 âm lịch: khoá lễ cầu an, lễ dâng sao ở những chùa còn giữ tục này, buổi tụng kinh chung, phát lộc, và dòng người đi lễ cá nhân gần như không ngớt. Mỗi chùa có lịch riêng, nên cách chắc nhất vẫn là xem thông báo dán ở cổng chùa hoặc hỏi ban hộ tự vài ngày trước.
Năm 2027, rằm tháng Giêng rơi vào thứ Bảy 20/2/2027 dương lịch, tức hai tuần sau mùng Một Tết (6/2/2027). Ngày rằm trùng cuối tuần thì lượng người lên chùa thường dồn hơn hẳn những năm rằm rơi giữa tuần. Bài này kể theo trình tự thời gian những gì bạn sẽ gặp ở một ngôi chùa dịp này, để bạn chọn được lúc đi hợp với mình, dù mục đích là dự khoá lễ, đưa ông bà đi, hay chỉ thắp nén hương rồi về.
Vì sao chùa đông nhất vào dịp rằm Giêng
Có ba lớp lý do chồng lên nhau. Lớp thứ nhất là lịch: rằm tháng Giêng là ngày trăng tròn đầu tiên của năm âm lịch, người xưa gọi là Thượng nguyên, và trong nếp sống dân gian, cái gì "đầu năm" cũng được coi trọng. Lớp thứ hai là nếp nhà chùa: rằm và mùng Một hằng tháng vốn là ngày Phật tử về chùa nghe kinh, nên rằm đầu năm tự nhiên thành dịp gặp mặt lớn của cả đạo tràng sau kỳ nghỉ Tết.
Lớp thứ ba là các lễ dân gian gửi vào chùa. Nhiều chùa ở miền Bắc tổ chức lễ cầu an đầu năm, và một số nơi còn giữ lễ dâng sao, hai việc này kéo theo hàng trăm, có khi hàng nghìn gia đình đăng ký. Thêm vào đó là người đi lễ cá nhân: nhiều người cả năm ít đến chùa nhưng rằm Giêng vẫn muốn ghé một lần. Câu tục ngữ quen thuộc về việc lễ Phật đầu năm phản ánh đúng thói quen ấy; nó là một quan niệm dân gian, không phải một yêu cầu của nhà chùa.
Hiểu ba lớp này giúp bạn đoán được lúc nào đông. Khoá lễ chung có giờ cố định, người đăng ký sẽ đến trước giờ đó. Người đi lễ cá nhân thì dồn vào buổi tối 14, sáng sớm 15 và tối 15, nhất là khi rơi vào cuối tuần. Những quãng còn lại trong ngày thường thưa hơn, dù không bao giờ vắng hẳn ở các chùa lớn trong đô thị.
Lịch hoạt động thường gặp, theo từng quãng thời gian
Bảng dưới là khung phổ biến ở nhiều chùa Bắc tông ở đô thị và ven đô. Chùa làng nhỏ có thể gọn hơn nhiều; chùa lớn có thể tổ chức nhiều đợt trong cả tuần quanh ngày rằm. Giờ cụ thể luôn theo thông báo của từng chùa.
| Quãng thời gian | Hoạt động thường có | Độ đông thường gặp | Phù hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Mấy ngày trước rằm | Nhận đăng ký cầu an, dâng sao; dọn chùa, treo đèn | Thưa | Người muốn ghi tên, hỏi lịch, đi lễ yên tĩnh |
| Tối 14 âm lịch | Một số chùa tụng kinh đêm, lễ dâng sao đợt đầu; người đi lễ đêm trăng | Đông dần về khuya | Người trẻ, người đi làm ban ngày |
| Sáng sớm 15 | Thời khoá sáng của chư tăng; người đi lễ trước giờ làm | Đông | Người quen dậy sớm, muốn tránh trưa |
| Giữa buổi sáng 15 | Khoá lễ cầu an chung theo giờ đã báo | Rất đông quanh chính điện | Gia đình đã đăng ký cầu an |
| Trưa và đầu chiều 15 | Cơm chay tại chùa (nơi có tổ chức), nghỉ trưa | Vừa phải | Người già, gia đình có trẻ nhỏ |
| Tối 15 âm lịch | Lễ dâng sao đợt chính ở chùa còn giữ tục, tụng kinh tối, thắp đèn | Đông nhất ở nhiều nơi | Người đã đăng ký, người đi lễ sau giờ làm |
Nếu mục đích của bạn chỉ là thắp hương và ngồi tĩnh một lúc, quãng giữa chiều 15 hoặc một ngày trong tuần trước rằm thường dễ chịu hơn nhiều so với tối 14 và tối 15.
Đêm 14: chùa đón người từ khi trăng lên
Ở nhiều chùa trong thành phố, tối 14 âm lịch là lúc dòng người bắt đầu đổ về. Một phần là người đi làm ban ngày, tranh thủ ghé sau giờ tan ca; một phần là người trẻ thích không khí đêm trăng, đèn lồng treo dọc lối vào. Chùa có thể mở cửa muộn hơn ngày thường, có nơi tổ chức buổi tụng kinh tối kéo dài, có nơi bắt đầu đợt dâng sao đầu tiên cho những người đã ghi tên.
Đêm 14 cũng là lúc dễ phát sinh lộn xộn nhất ở các chùa có sân nhỏ: xe máy dồn kín ngõ, người bán hàng rong đứng chặn lối vào, hương cắm dày đến mức khói làm cay mắt. Nếu đi đêm 14, bạn nên gửi xe xa một chút rồi đi bộ vào, mang theo ít đồ, và để ý lối ra trước khi vào sâu trong sân. Với người già, đêm 14 thường không phải lựa chọn tốt: trời lạnh, đèn tối, bậc thềm chùa cổ không đều.
Một điểm hay bị hiểu nhầm: nhiều người nghĩ phải đến đúng đêm 14 hay đúng giao thừa của ngày rằm mới "kịp". Nhà chùa không đặt ra mốc như vậy. Khoá lễ cầu an có giờ riêng, người không đăng ký vẫn có thể đến chùa bất cứ lúc nào trong ngày rằm, hoặc mấy ngày trước, sau, mà không thiếu sót gì về mặt nghi thức chung.
Sáng ngày rằm: thời khoá của chư tăng và khoá lễ cầu an
Sáng sớm ngày rằm, chư tăng ni trong chùa vẫn giữ thời khoá như mọi ngày, thường bắt đầu từ trước bình minh. Người đi lễ đến lúc này sẽ thấy chùa yên hơn tối hôm trước; đây cũng là lúc nhiều người lớn tuổi quen đi, vì trời còn mát và chưa phải chen.
Giữa buổi sáng, ở những chùa có tổ chức, là khoá lễ cầu an chung. Khoá lễ do chư tăng chủ trì, có tụng kinh, có xướng danh sách các gia đình đã đăng ký, kéo dài từ khoảng một đến vài tiếng tuỳ số người và tuỳ nếp của chùa. Người đã ghi tên thường được mời vào chính điện hoặc ngồi ở sân, hiên, nhà Tổ nếu chính điện không đủ chỗ. Người không đăng ký vẫn có thể đứng hoặc ngồi lặng lẽ ở phía sau, miễn là không đi lại, nói chuyện làm gián đoạn.
Trong lúc khoá lễ diễn ra, khu vực chính điện thường bị hạn chế đi lễ cá nhân. Đây là chỗ nhiều người bực bội vì phải đợi; hiểu trước thì bạn có thể đi lễ ở các ban thờ khác, hoặc đến sớm hơn, muộn hơn. Thứ tự lễ cụ thể ở từng ban thờ mỗi chùa một nếp, khi cần bạn nên hỏi người trong ban hộ tự, những người thường đứng ở bàn tiếp khách ngay gần lối vào.
Trưa và chiều: cơm chay, phát lộc và quãng nghỉ
Sau khoá lễ buổi sáng, nhịp ở chùa chậm lại. Một số việc thường gặp trong quãng này:
- Cơm chay tại chùa. Nhiều chùa nấu cơm chay mời người dự khoá lễ và khách thập phương, do Phật tử trong đạo tràng nấu từ tối hôm trước. Không phải chùa nào cũng có, và nơi có thì thường ưu tiên người đã đăng ký hoặc người lớn tuổi. Ăn xong, bạn tự dọn bát đũa về đúng chỗ là cách cảm ơn thiết thực nhất.
- Phát lộc. Chùa có thể phát cho người đi lễ một ít hoa quả, bánh, gói muối gạo nhỏ hoặc phong bao đỏ có ít tiền mới. Lộc chùa mang nghĩa chia sẻ, nhận bằng hai tay, xếp hàng theo hướng dẫn, mỗi người một phần.
- Quãng nghỉ trưa. Chư tăng cần nghỉ sau buổi sáng dài. Một số chùa đóng cửa chính điện vài tiếng buổi trưa; bạn nên tôn trọng giờ đó thay vì gõ cửa xin vào.
- Buổi chiều thưa người. Từ giữa chiều đến trước hoàng hôn thường là quãng ít người nhất trong ngày rằm, hợp với gia đình có trẻ nhỏ, người cần đi chậm, hoặc ai muốn ngồi một mình trong sân chùa.
- Chuẩn bị cho buổi tối. Ở chùa có dâng sao, Phật tử trong ban hộ tự bắt đầu sắp xếp bàn lễ, đèn nến, danh sách. Đây không phải lúc tiện để hỏi han dài, trừ khi bạn có việc cần thật.
Nếu gia đình bạn ở xa và chỉ ghé được một quãng ngắn, buổi chiều ngày rằm là lựa chọn ít căng thẳng nhất.
Tối 15: dâng sao, tụng kinh tối và đèn đêm rằm
Ở những chùa còn tổ chức lễ dâng sao đầu năm, tối rằm thường là đợt chính. Lễ do chư tăng chủ trì, theo danh sách đã đăng ký từ trước; người có tên được mời đến dự, người khác chỉ nên đứng xa quan sát hoặc đi lễ ở khu khác. Cần nói rõ: không phải chùa nào cũng giữ lễ này, và nhiều chùa đã chuyển hẳn sang gọi chung là lễ cầu an. Nguồn gốc và quan điểm quanh tục dâng sao được kể riêng trong một bài khác của chuyên mục.
Tối 15 cũng là lúc chùa đẹp nhất về mặt cảnh quan: đèn lồng thắp sáng, trăng tròn lên từ phía mái, khói hương lẫn sương. Nhiều người đến chỉ để đi một vòng sân, ngắm cảnh, ngồi lặng. Đó là một cách đón rằm Giêng hoàn toàn trọn vẹn, không cần mâm lễ hay danh sách nào.
Mặt trái là mật độ. Ở các chùa lớn trong nội đô, tối rằm có thể đông đến mức phải phân luồng, đóng bớt cổng phụ. Nếu đi tối rằm, hãy hẹn trước một điểm gặp lại với người đi cùng, giữ điện thoại có pin, và với trẻ nhỏ thì ghi tên người lớn cùng cách liên lạc vào một mảnh giấy để trong túi áo của trẻ.
Chọn lúc đi hợp với mục đích của bạn
Muốn dự khoá lễ cầu an: đăng ký trước vài ngày, hỏi rõ giờ khoá lễ và đến sớm khoảng nửa tiếng để có chỗ ngồi. Hỏi luôn chùa có cần mang gì không; đa số chùa không yêu cầu gì ngoài việc có mặt đúng giờ.
Chỉ muốn thắp nén hương: chọn chiều 15, hoặc một ngày trong tuần trước rằm. Lễ trước hay sau ngày rằm vài hôm không làm thiếu gì; chính nhiều nhà chùa cũng khuyên vậy để giảm chen lấn.
Đưa ông bà đi: sáng sớm hoặc giữa chiều, tránh trưa nắng và tránh tối 14, tối 15. Gọi trước hỏi chùa có lối đi không bậc thềm, có chỗ ngồi nghỉ hay không.
Đi cùng trẻ nhỏ: giữa chiều là dễ nhất. Thời gian ở chùa nên ngắn, có kế hoạch rời đi khi trẻ mệt.
Muốn ngắm chùa đêm trăng: tối 15 sau giờ lễ chính, hoặc tối 16 khi trăng vẫn tròn mà người đã vãn.
Ở xa, không về được: nhiều chùa nhận đăng ký cầu an qua người nhà hoặc qua ban hộ tự. Hãy liên hệ trực tiếp với chùa quen; cảnh giác với những trang lạ trên mạng nhận "giải hạn hộ" rồi đòi chuyển tiền.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Giêng năm 2027 là ngày nào dương lịch?
Rằm tháng Giêng năm Đinh Mùi rơi vào thứ Bảy, ngày 20/2/2027 dương lịch. Tối 14 âm lịch là tối thứ Sáu 19/2/2027. Vì trùng cuối tuần, nhiều chùa ở đô thị có thể đông hơn bình thường; nếu bạn linh hoạt được thì đi lễ vào một ngày trong tuần trước đó sẽ đỡ chen hơn.
Không đăng ký cầu an thì đi chùa ngày rằm có được không?
Hoàn toàn được. Khoá lễ cầu an là một hoạt động tập thể của chùa dành cho những ai muốn ghi tên, còn việc đến chùa thắp hương, ngồi tĩnh, nghe kinh là quyền của mọi người. Bạn chỉ cần tránh làm gián đoạn khi khoá lễ đang diễn ra trong chính điện.
Đi chùa trước hoặc sau ngày rằm vài hôm có sao không?
Không có quy định nào của nhà chùa buộc phải đến đúng ngày rằm. Nhiều vị tăng còn khuyên Phật tử giãn ra trước, sau để chùa đỡ quá tải và người đi lễ có thời gian tĩnh tâm. Ngày đi là lựa chọn của gia đình bạn, tuỳ sức khoẻ và công việc.
Chùa có bán vé hay thu phí vào cửa dịp rằm không?
Chùa thông thường không thu phí vào cửa. Một số điểm chùa nằm trong khu du lịch có thể có vé tham quan, phí gửi xe, đò hoặc cáp treo do đơn vị quản lý khu thu. Đó là chuyện của khu, không phải lễ phí đi chùa; bạn nên hỏi trước để chuẩn bị.
Cơm chay ở chùa ngày rằm có phải trả tiền không?
Phần lớn chùa mời cơm chay miễn phí và người ăn có thể tuỳ tâm góp vào hòm công đức nếu muốn. Có nơi chỉ nấu đủ cho người dự khoá lễ. Nếu thấy chùa đông, bạn có thể nhường phần cho người già, người ở xa, và ăn ở ngoài.
Chùa Nam tông và chùa Khất sĩ có tổ chức giống vậy không?
Không hẳn. Mỗi hệ phái có nếp sinh hoạt riêng, nhiều chùa Nam tông và Khất sĩ không có lễ dâng sao, còn hoạt động ngày rằm thường xoay quanh tụng kinh, nghe pháp và cúng dường. Muốn biết chính xác, bạn nên hỏi trực tiếp ngôi chùa định đến.