Rằm tháng Giêng ở Huế không ồn ào như các đêm hội lớn, mà diễn ra trong từng nhà vườn, từng ngôi chùa làng và từng phủ thờ: gia đình làm lễ ở bàn thờ trong nhà và bàn thờ ngoài vườn, người lớn tuổi lên chùa dự lễ cầu an, các làng quanh thành phố nối nhau mở hội đầu xuân. Đây là một rằm Giêng mang dáng của một đô thị nhiều chùa, nhiều nhà vườn, và nhiều nếp cũ được giữ trong gia đình hơn là trên phố.
Huế trở thành thành phố trực thuộc trung ương từ đầu năm 2025, nhưng nhịp đón xuân của người Huế vẫn rất riêng: chậm, kỹ, ít phô trương. Bài này kể những gì thường diễn ra quanh rằm tháng Giêng ở Huế, vì sao nếp chùa ở đây đậm, và một vài gợi ý cho người ở xa muốn đến Huế dịp này mà không làm phiền đời sống của người dân.
Một thành phố nhiều chùa và nếp sống theo tháng âm
Huế là kinh đô của chúa Nguyễn rồi triều Nguyễn trong nhiều thế kỷ, và Phật giáo có chỗ đứng sâu trong đời sống nơi đây. Thành phố và vùng ven có rất nhiều chùa, từ các chùa lớn có lịch sử dài như chùa Thiên Mụ bên sông Hương đến các chùa làng, chùa họ nhỏ chỉ đủ cho một xóm. Nhiều gia đình Huế quen đi chùa vào ngày rằm và mùng Một hằng tháng, nên rằm Giêng ở đây không phải dịp lên chùa "một năm một lần" mà là ngày rằm đầu tiên của một nếp đã đều đặn.
Cùng với đó là nếp sống theo lịch âm còn khá đậm trong các gia đình lâu đời. Ngày giỗ, ngày rằm, mùng Một, ngày vía được nhớ kỹ, nhiều nhà có lịch âm treo riêng. Người lớn tuổi coi rằm tháng Giêng là mốc khép lại mùa Tết: sau rằm, nhà cửa dọn lại nếp thường, con cháu đi làm xa trở lại công việc.
Vì vậy, nếu bạn đến Huế dịp này với hình dung về một lễ hội đường phố đông đúc, bạn có thể ngạc nhiên. Không khí rằm Giêng ở Huế nằm nhiều trong không gian riêng: sân chùa buổi sớm, nhà vườn buổi tối, đình làng ngày hội. Muốn thấy nó, bạn cần đi chậm và biết chỗ nhìn.
Rằm Giêng trong nhà vườn Huế
Hai nơi làm lễ. Nhiều nhà vườn Huế có bàn thờ gia tiên trong nhà và một bàn thờ ngoài vườn hoặc trước sân, gọi là bàn thiên hay trang thờ ngoài trời. Ngày rằm, gia đình thường làm lễ ở cả hai nơi: ngoài trời dâng hương, hoa, quả; trong nhà dâng mâm cơm hoặc mâm chay.
Mâm chay khá phổ biến. Do ảnh hưởng của nếp chùa, nhiều gia đình Huế chọn mâm chay cho ngày rằm, hoặc ít nhất ăn chay trong ngày. Món chay Huế vốn phong phú nhờ truyền thống nấu ăn của chùa và của gia đình quý tộc xưa. Chi tiết về mâm cúng rằm Giêng nằm ở chuyên mục riêng về mâm cúng của trang.
Hoa trong vườn. Nhiều nhà dùng hoa hái ngay trong vườn: hoa mai vàng còn sót sau Tết, hoa sứ, hoa ngâu, lá trầu cau. Đó là chi tiết làm mâm lễ nhà vườn khác hẳn mâm lễ ở chung cư.
Cả nhà cùng có mặt. Rằm Giêng là dịp cuối của mùa Tết mà con cháu còn ở nhà. Nhiều gia đình chọn làm lễ vào tối 14 hoặc sáng 15 để người sắp đi xa còn kịp dự. Thời điểm cụ thể theo nếp của từng nhà, không có giờ "chuẩn" chung.
Giữ yên. Nếp nhà Huế coi trọng sự trang nghiêm: lễ không kèm nhạc lớn, không đốt nhiều vàng mã, đọc khấn khẽ. Người ngoài được mời dự thì nên ăn mặc kín đáo và giữ giọng nhỏ.
Lên chùa dự lễ cầu an đầu năm
Phần lớn chùa ở Huế tổ chức lễ cầu an đầu năm trong tháng Giêng, nhiều nơi chọn đúng dịp rằm. Phật tử ghi danh gia đình từ trước, đến ngày dự khoá lễ do chư tăng chủ trì. Ở các chùa lớn, khoá lễ có thể kéo dài nhiều ngày, mỗi buổi dành cho một nhóm gia đình; ở chùa làng, khoá lễ gọn hơn, chủ yếu là bà con trong xóm.
Người Huế đi chùa có nếp ăn mặc khá chỉnh tề: nhiều bà, nhiều cô mặc áo dài, áo tràng; nam giới mặc áo sơ mi, quần dài. Sân chùa buổi sáng rằm thường có những hàng người ngồi yên lặng trên chiếu, ít tiếng nói to. Đây là cảnh đẹp nếu bạn đứng xa nhìn, nhưng cũng là chỗ khách lạ dễ làm phiền nhất nếu đi lại ồn ào hoặc giơ máy ảnh sát người đang lễ.
Một số chùa còn tổ chức lễ dâng sao đầu năm, một số khác thì không, và quan điểm của các vị tăng về lễ này không giống nhau. Phần giải thích kỹ về cầu an, dâng sao và quyền đứng ngoài nằm ở chuyên mục rằm Giêng ở chùa của trang. Ở đây chỉ cần nhớ: muốn ghi danh hay hỏi về lễ nào, bạn hỏi trực tiếp nhà chùa, không qua người trung gian, và việc công đức là tuỳ tâm.
Hội làng đầu xuân quanh thành phố
Tháng Giêng là mùa các làng quanh Huế mở hội. Mỗi làng một nếp, một ngày hội riêng theo âm lịch, phần lớn rơi vào nửa đầu tháng Giêng. Vài loại hội bạn có thể gặp:
- Hội vật làng. Một số làng ven Huế giữ tục vật đầu xuân trên sân đình, như hội vật làng Sình ở phía đông thành phố, thường tổ chức vào khoảng mùng 10 tháng Giêng. Đây là cuộc thi mang tính nghi lễ của làng, đô vật bái tổ trước khi vào sới.
- Lễ tế đình. Nhiều làng tế Thành hoàng, tế tiền hiền đầu năm, có các bô lão mặc áo thụng, nhạc lễ, đọc chúc văn. Phần lễ này trang nghiêm, người ngoài đứng xem phía sau.
- Lễ cầu ngư ở các làng ven biển, ven đầm phá. Làng chài ở vùng Thuận An, Tam Giang có lễ cầu ngư đầu năm, kèm hát bả trạo, đua thuyền tuỳ nơi.
- Hội làng nghề. Một số làng nghề như làng tranh, làng hoa giấy, làng nón có lễ cúng tổ nghề đầu năm, kèm trưng bày sản phẩm.
- Bài chòi, hò, ca Huế. Có làng tổ chức bài chòi đầu xuân; ở thành phố, các buổi ca Huế trên sông Hương vẫn diễn ra đều đặn.
Ngày mở hội của từng làng theo âm lịch phổ biến, nhưng có thể dịch theo năm và theo ban tổ chức. Muốn đi hội nào, bạn nên hỏi người địa phương hoặc xem thông báo của phường, xã năm đó.
Nhà thờ họ và lễ đầu năm của dòng họ
Một lớp sinh hoạt ít được khách để ý nhưng rất đậm ở Huế là lễ của dòng họ. Vùng ven Huế có nhiều nhà thờ họ, phái, chi, có nơi là ngôi nhà rường gỗ cũ trong vườn rộng. Tháng Giêng là lúc nhiều họ tổ chức lễ tế tổ đầu năm hoặc họp họ: con cháu ở xa về, các trưởng chi đọc lại gia phả, bàn việc tu sửa nhà thờ, khen con cháu học giỏi.
Ngày tế họ không nhất thiết trùng rằm, mỗi họ chọn một ngày theo lệ riêng, thường nằm trong tháng Giêng hoặc tháng Hai. Nhưng với nhiều gia đình, rằm Giêng là mốc để sắp xếp: lễ ở nhà xong thì về nhà thờ họ thắp hương, hỏi lịch tế, góp phần đóng góp. Không khí ở đây khác hẳn sân chùa: đông người thân, nói chuyện rôm rả hơn, có bữa cơm chung sau lễ.
Với người ở xa quê, đây là lý do thực tế để về Huế dịp rằm tháng Giêng: vừa kịp lễ ở nhà, vừa kịp gặp họ hàng. Nếu bạn là khách, chỉ nên vào nhà thờ họ khi có người trong họ dẫn, vì đó là không gian riêng của một gia đình lớn, không phải di tích mở cửa tham quan. Được mời thì thắp một nén hương, chào người lớn tuổi trước, và hỏi trước khi chụp ảnh gian thờ.
Rằm Giêng mở đầu một mùa xuân dài của Huế
Với người Huế, rằm tháng Giêng chưa phải hết xuân. Sau rằm, mùa lễ còn kéo sang tháng Hai, tháng Ba với nhiều dịp khác. Đáng nhắc nhất là lễ hội Điện Hòn Chén, nơi thờ Thánh Mẫu Thiên Y A Na bên bờ sông Hương, có lễ lớn vào tháng Ba và tháng Bảy âm lịch. Vị nữ thần này được người Việt ở miền Trung thờ phụng rộng rãi, và có mối liên hệ với tục thờ Pô Nagar của người Chăm ở Nha Trang.
Ngoài ra, các chương trình lễ hội lớn của thành phố như Festival Huế có những năm tổ chức các hoạt động mùa xuân, phục dựng một số nghi lễ cung đình. Những chương trình này thay đổi theo kế hoạch từng năm, nên bạn cần xem thông báo chính thức nếu định đi.
Hiểu rằm Giêng như điểm mở đầu thay vì điểm cao nhất giúp bạn lên lịch đi Huế dễ hơn. Nếu muốn thấy không khí đời thường của người Huế, hãy đến quanh rằm. Nếu muốn xem các lễ hội có quy mô lớn hơn, hãy theo dõi lịch tháng Ba.
Đến Huế dịp rằm tháng Giêng: vài gợi ý
Huế dịp rằm thường không đông nghẹt như các điểm hội lớn, nhưng có vài điều đáng lưu ý để chuyến đi trọn vẹn và tôn trọng người địa phương:
- Xác định ngày rằm theo dương lịch trước khi đặt chỗ; năm 2027 là thứ Bảy 20/2. Các làng mở hội trong tháng Giêng có ngày riêng, hỏi trước khi đi.
- Mang theo áo khoác mỏng và áo mưa. Tháng Giêng ở Huế thường còn lạnh, mưa phùn, đường đất trong làng có thể trơn.
- Đi chùa vào sáng sớm nếu muốn thấy khoá lễ, và đứng ở chỗ không chắn lối. Ăn mặc kín vai, kín gối.
- Vào nhà vườn chỉ khi được mời hoặc khi nhà đó mở cửa đón khách tham quan. Nhiều nhà vườn là nhà ở thật, không phải điểm du lịch.
- Ở hội vật, hội đình, đứng sau hàng người dân làng, không chen lên mép sới hay sân tế.
- Không mua vật phẩm "cầu an", "giải hạn" từ người bán dạo trước cổng chùa với lời hứa hẹn. Việc công đức nếu muốn làm, hãy làm trực tiếp tại hòm công đức của chùa.
Nếu có bạn bè người Huế, cách đẹp nhất để đón rằm Giêng là được mời về một nhà vườn dự bữa cơm sau lễ, nghe người lớn kể chuyện Tết xưa.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Giêng ở Huế có lễ hội lớn ngoài đường không?
Thường không có một lễ hội đường phố lớn như đêm Nguyên tiêu ở Hội An. Không khí rằm Giêng ở Huế chủ yếu nằm trong chùa, trong nhà vườn và ở các hội làng quanh thành phố. Một số năm thành phố có chương trình văn hoá riêng, cần xem thông báo năm đó.
Người Huế cúng rằm tháng Giêng mâm chay hay mâm mặn?
Cả hai đều có, tuỳ nếp từng nhà. Do ảnh hưởng sâu của nếp chùa, mâm chay khá phổ biến ở Huế, nhiều gia đình cũng ăn chay trong ngày rằm. Nhà dùng mâm mặn vẫn giữ sự gọn gàng, trang nghiêm.
Khách du lịch có được dự lễ cầu an ở chùa Huế không?
Người đã ghi danh thường được mời dự khoá lễ. Khách không ghi danh vẫn có thể đến chùa thắp hương, đứng xem từ xa, miễn là giữ yên lặng, ăn mặc kín đáo và không chụp ảnh sát người đang lễ. Muốn ghi danh, bạn hỏi trực tiếp văn phòng của chùa.
Hội vật làng Sình diễn ra lúc nào?
Theo nếp phổ biến, hội vật làng Sình ở phía đông thành phố Huế diễn ra vào khoảng mùng 10 tháng Giêng âm lịch. Ngày giờ cụ thể và quy mô mỗi năm có thể khác, nên bạn cần xem thông báo của địa phương hoặc hỏi người trong làng trước khi đi.
Tháng Giêng ở Huế thời tiết thế nào?
Thường còn lạnh, nhiều ngày mưa phùn và trời âm u, nhất là buổi sáng sớm và tối. Bạn nên mang áo khoác, áo mưa, giày chống trơn. Đường vào chùa làng, đình làng đôi khi là đường đất, sau mưa khá trơn.
Điện Hòn Chén có lễ vào rằm tháng Giêng không?
Điện Hòn Chén có thể đón người đến dâng hương vào ngày rằm, nhưng lễ hội lớn của điện theo nếp phổ biến là vào tháng Ba và tháng Bảy âm lịch. Nếu muốn xem lễ hội, bạn nên tính chuyến đi vào hai dịp đó và xem thông báo năm đó.