Ở Hội An, rằm tháng Giêng là đêm hội của cả phố: các hội quán người Hoa làm lễ Nguyên tiêu theo nếp riêng của từng bang, phố cổ hạn chế đèn điện để đèn lồng thắp sáng, ven sông Hoài có hội bài chòi, thả hoa đăng, và dòng người đi bộ kéo dài đến khuya. Đây không phải một lễ hội do một nơi tổ chức trọn gói, mà là nhiều lớp sinh hoạt chồng lên nhau trong cùng một đêm: lớp nghi lễ của cộng đồng người Hoa, lớp tục rằm Giêng của người Việt, và lớp hoạt động văn hoá do chính quyền, hội nghề tổ chức cho khách.
Từ giữa năm 2025, Hội An không còn là thành phố thuộc tỉnh Quảng Nam mà thành các phường thuộc thành phố Đà Nẵng, nhưng khu phố cổ và nếp sinh hoạt thì vẫn vậy. Bài này kể từng lớp của đêm Nguyên tiêu ở Hội An, giải thích vì sao phố này giữ tục rằm Giêng đậm như thế, và gợi ý cách đi xem sao cho thong thả, không làm phiền những người đang làm lễ.
Vì sao Hội An giữ rằm tháng Giêng đậm hơn nhiều nơi
Câu trả lời nằm ở lịch sử thương cảng. Từ khoảng thế kỷ XVI–XVII, Hội An là nơi tàu buôn từ nhiều nước ghé vào, và một bộ phận thương nhân người Hoa ở lại lập gia đình, lập phố. Theo thời gian, họ chia thành các bang theo quê gốc, mỗi bang dựng một hội quán vừa làm nơi thờ tự, vừa làm nơi hội họp, giúp đỡ đồng hương. Tết Nguyên tiêu vốn là ngày lễ lớn của người Hoa, nên khi họ định cư ở Hội An, ngày này đi theo vào đời sống phố.
Lớp thứ hai là cư dân Minh Hương, tức những gia đình gốc Hoa đã ở lâu đời, lấy vợ chồng người Việt, nói tiếng Việt và dần coi mình là người địa phương. Họ giữ nhiều tục của cả hai phía, và rằm Giêng là một điểm gặp gỡ tự nhiên: người Việt có câu tục ngữ về rằm tháng Giêng, người Hoa có Tết Nguyên tiêu, hai lớp ý nghĩa cùng rơi vào một đêm trăng.
Lớp thứ ba mới hơn: từ cuối những năm 1990, Hội An có nếp tổ chức đêm phố cổ vào đêm 14 âm lịch hằng tháng, khi các nhà trong khu phố cổ hạn chế đèn điện, thắp đèn lồng, đường dành cho người đi bộ. Đêm rằm tháng Giêng vì vậy được hưởng sẵn một khung không gian đã quen với khách, chỉ cần thêm phần lễ của hội quán và các hoạt động riêng của mùa xuân. Ba lớp này giải thích vì sao Nguyên tiêu ở Hội An vừa có chiều sâu cộng đồng, vừa đông khách đến vậy.
Các hội quán và phần lễ của cộng đồng người Hoa
Khu phố cổ có nhiều hội quán, mỗi nơi thuộc một cộng đồng gốc khác nhau. Vào dịp rằm tháng Giêng, phần lễ thường diễn ra bên trong hội quán, do ban trị sự của bang chủ trì. Những điểm chung bạn có thể thấy:
- Lễ cúng trong chính điện. Ban trị sự và đại diện các gia đình trong bang mặc trang phục chỉnh tề, dâng hương, hoa quả, bánh trái lên các ban thờ. Vị được thờ chính khác nhau theo hội quán: nơi thờ Thiên Hậu, nơi thờ Quan Công, nơi thờ các vị gắn với quê gốc của bang.
- Treo đèn và dán giấy đỏ mới. Trước rằm vài ngày, hội quán thường dọn dẹp, thay đèn lồng, treo thêm các vòng hương lớn hình xoắn ốc dưới mái.
- Mời khách và chia lộc. Một số hội quán mời đại diện các bang khác, các vị cao niên trong phố đến dự, sau lễ có chia bánh trái cho người đến.
- Múa lân. Đội lân của bang hoặc của phường có thể biểu diễn trước sân hội quán và đi một vòng phố, tuỳ năm.
- Phần lễ không phải buổi diễn cho khách. Có năm hội quán mở cửa cho người ngoài vào xem, có năm chỉ làm lễ nội bộ trong một khung giờ. Lịch cụ thể theo thông báo của từng hội quán và của địa phương năm đó.
Khi vào hội quán lúc đang có lễ, bạn nên đứng ở sân hoặc hai bên hiên, không đi vào lối giữa trước ban thờ, không chụp ảnh bằng đèn flash, và hỏi người trông coi trước khi bước vào khu vực bên trong.
Phố cổ đêm rằm: đèn lồng, hoa đăng và bài chòi
Khi trời tối, khu phố cổ bắt đầu sáng lên bằng đèn lồng vải treo trước hiên, dọc các con phố chính và hai bên bờ sông Hoài. Đêm rằm tháng Giêng, nhiều nhà đặt thêm bàn hương nhỏ trước cửa, thắp nến, bày hoa quả. Khách đi bộ chậm, ghé từng góc phố, vào các nhà cổ còn mở cửa buổi tối.
Ven sông là chỗ đông nhất. Người bán hoa đăng giấy có nến bên trong mời khách thả xuống sông, và mặt sông trở thành một dải đốm sáng trôi chậm. Thả hoa đăng là một cách đón rằm đẹp, nhưng rác giấy và nến tích lại trên sông sau mỗi đêm hội là chuyện có thật. Nếu muốn thả, bạn nên chọn loại hoa đăng làm bằng vật liệu dễ phân huỷ, thả một chiếc cho cả nhóm thay vì mỗi người một chiếc, và tuyệt đối không thả túi ni lông hay hộp nhựa.
Một nét riêng của Hội An là hội bài chòi. Bài chòi là lối sinh hoạt dân gian của miền Trung, kết hợp hô thai, ca kể và rút thẻ bài; năm 2017, nghệ thuật bài chòi Trung Bộ được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể. Ở Hội An, người ta dựng chòi hoặc sân khấu nhỏ bên bờ sông, anh hiệu hô câu thai bằng giọng Quảng, người chơi cầm thẻ chờ khớp. Đêm rằm tháng Giêng, các buổi bài chòi thường đông hơn ngày thường, và đây là dịp hiếm hoi để nghe hô thai giữa không khí hội xuân thật, không phải trên sân khấu biểu diễn.
Các lớp sinh hoạt trong đêm Nguyên tiêu Hội An
Để không bị choáng giữa đám đông, bạn có thể hình dung đêm rằm ở Hội An như ba lớp chạy song song. Mỗi lớp có người chủ trì, không gian và cách tham dự khác nhau.
| Lớp sinh hoạt | Ai chủ trì | Diễn ra ở đâu | Khách nên tham dự thế nào |
|---|---|---|---|
| Lễ Nguyên tiêu của các bang | Ban trị sự từng hội quán | Bên trong hội quán | Đứng ngoài sân, xem lặng lẽ, hỏi trước khi vào |
| Tục rằm Giêng của từng gia đình | Các hộ trong phố | Trước hiên, trong nhà thờ họ, nhà cổ | Không đứng chắn cửa, không chụp cận bàn thờ nhà người khác |
| Đêm phố cổ và hoạt động văn hoá | Chính quyền địa phương, hội nghề | Đường phố, bờ sông, sân khấu ngoài trời | Đi bộ, nghe bài chòi, mua đèn thủ công |
| Thả hoa đăng trên sông | Người bán và khách | Bờ sông Hoài, bến thuyền | Thả ít, chọn vật liệu dễ phân huỷ, không thả rác |
| Múa lân, rước | Đội lân của bang hoặc phường | Trước hội quán, một số con phố | Đứng lùi, nhường lối cho đội đi qua |
Phân biệt được các lớp này, bạn sẽ biết lúc nào nên im lặng quan sát, lúc nào có thể hoà vào cuộc vui. Sai lầm hay gặp nhất của khách là đem nhịp ồn ào của phố đi bộ vào trong một hội quán đang làm lễ.
Đêm rằm trong nhà cổ và nhà thờ tộc
Đằng sau những mặt tiền thắp đèn, nhiều ngôi nhà cổ ở Hội An vẫn là nhà ở của các gia đình nhiều đời, có gian thờ tổ tiên ở giữa nhà. Đêm rằm tháng Giêng, các gia đình này làm lễ theo nếp riêng: người Việt cúng gia tiên, người Minh Hương có nhà giữ thêm vài tục của người Hoa như dâng chè trôi nước hay treo thêm đèn trước gian thờ. Trong phố còn có các nhà thờ tộc, nơi con cháu một dòng họ về thắp hương đầu năm.
Một số nhà cổ mở cửa đón khách tham quan, và đêm rằm là dịp khách thấy được cảnh hiếm: bàn thờ thắp nến, khói hương bay qua giàn gỗ lim, chủ nhà mặc áo dài đứng khấn. Đó là khoảnh khắc riêng tư của gia đình, dù cửa đang mở. Bạn nên dừng ở ngưỡng cửa, chờ chủ nhà làm lễ xong rồi mới bước vào, và không chụp ảnh lúc người ta đang khấn.
Nhiều chủ nhà cổ sẵn lòng kể chuyện về nếp rằm Giêng của gia đình nếu được hỏi lịch sự, nhất là vào buổi chiều trước khi khách đông. Đây là cách tốt nhất để hiểu Nguyên tiêu ở Hội An không chỉ là đèn lồng, mà là một ngày lễ gia đình đã được giữ qua nhiều thế hệ trong một phố buôn bán.
Nguyên tiêu Hội An khác Chợ Lớn và Thủ Dầu Một ở đâu
Cả ba nơi đều có cộng đồng người Hoa lâu đời và đều coi rằm tháng Giêng là đêm lớn. Nhưng quy mô và không khí khác nhau rõ. Ở Chợ Lớn, các hội quán nằm giữa một khu đô thị đông đúc, lễ Nguyên tiêu là sinh hoạt của một cộng đồng còn rất đông người, nhiều hoạt động diễn ra bên trong hội quán. Ở Thủ Dầu Một, điểm nhấn là lễ rước kiệu Bà Thiên Hậu đi qua phố, kéo theo hàng dài người xem hai bên đường.
Hội An thì nhỏ, cộng đồng người Hoa không còn đông như xưa, nhưng phố cổ được giữ gần như nguyên vẹn. Vì vậy Nguyên tiêu ở đây mang dáng một đêm hội của cả khu phố hơn là của riêng một cộng đồng: người Việt, người Hoa, khách trong nước và khách nước ngoài cùng đi trên một con phố hẹp. Lễ trong hội quán có thể không lớn, nhưng khung cảnh xung quanh thì gần với hình dung về một đêm Nguyên tiêu cổ hơn bất cứ nơi nào khác ở Việt Nam.
Hiểu sự khác nhau này giúp bạn chọn nơi đi theo điều mình muốn thấy. Muốn xem nghi lễ cộng đồng sâu thì Chợ Lớn. Muốn xem đám rước lớn thì Thủ Dầu Một. Muốn đi bộ trong một không gian phố cổ thắp đèn, nghe bài chòi bên sông, thì Hội An là lựa chọn rõ ràng nhất.
Đi xem Nguyên tiêu ở Hội An cho thong thả
Đêm rằm tháng Giêng là một trong những đêm đông nhất năm ở phố cổ. Vài bước chuẩn bị giúp bạn đi chậm, xem được nhiều hơn mà không mệt:
- Xem lịch âm để biết đêm rằm và đêm 14 rơi vào ngày nào dương lịch; năm 2027, rằm tháng Giêng là thứ Bảy 20/2. Theo dõi thông báo của địa phương về giờ cấm xe, khu vực tổ chức hoạt động.
- Đến phố cổ từ chiều, đi các hội quán lúc trời còn sáng, khi người chưa đông và cửa còn mở. Buổi tối dành cho bờ sông và đèn lồng.
- Gửi xe ở bãi ngoài khu phố cổ rồi đi bộ vào. Mang giày đế bằng, ít đồ, giữ túi trước người ở chỗ đông.
- Nếu có trẻ nhỏ, chọn trước một điểm hẹn dễ nhận ra, ghi cách liên lạc của bố mẹ vào một mảnh giấy để trong túi áo của trẻ.
- Ở bờ sông, đứng lùi xa mép nước, nhất là khi có người chen lên bậc bến để thả hoa đăng hoặc lên thuyền.
- Khi muốn chụp ảnh người đang làm lễ hoặc người lớn tuổi trong phố, hỏi trước. Nhiều người ở đây đã quen với máy ảnh, nhưng không ai thích bị chụp sát mặt lúc đang khấn.
- Rời phố trước giờ cao điểm cuối cùng, hoặc ngồi lại một quán quen chờ người vãn bớt rồi mới về.
Nếu không kịp rằm, đêm 14 âm lịch các tháng khác trong năm vẫn có không khí đèn lồng tương tự, chỉ thiếu phần lễ Nguyên tiêu của hội quán.
Câu hỏi thường gặp
Nguyên tiêu ở Hội An diễn ra vào ngày nào?
Phần lễ chính rơi vào ngày 14 và rằm tháng Giêng âm lịch. Năm 2027, rằm tháng Giêng là ngày 20/2 dương lịch. Lịch hoạt động văn hoá, giờ cấm xe và giờ mở cửa hội quán mỗi năm có thể khác, nên bạn cần xem thông báo của địa phương năm đó.
Khách có được vào hội quán khi đang làm lễ không?
Tuỳ hội quán và tuỳ năm. Có nơi mở cửa cho khách đứng xem ở sân, có nơi chỉ làm lễ nội bộ trong một khung giờ. Cách đơn giản nhất là hỏi người trông coi ở cổng, đứng ở sân hoặc hiên, và không đi vào lối giữa trước ban thờ.
Thả hoa đăng ở Hội An có cần lưu ý gì?
Nên thả ít, chọn loại làm bằng giấy và vật liệu dễ phân huỷ, không thả hộp nhựa hay túi ni lông. Đứng xa mép nước khi đông người, giữ chặt tay trẻ nhỏ. Lên thuyền thả đèn thì mặc áo phao nếu có và nghe theo người lái thuyền.
Bài chòi trong đêm rằm ở Hội An là gì?
Bài chòi là lối sinh hoạt dân gian miền Trung, có người hô câu thai, ca kể theo làn điệu riêng, người chơi cầm thẻ bài chờ khớp. Năm 2017, nghệ thuật bài chòi Trung Bộ được UNESCO ghi danh. Ở Hội An, các buổi bài chòi ven sông là một phần quen thuộc của đêm phố cổ.
Đi Hội An dịp rằm tháng Giêng có quá đông không?
Đêm 14 và đêm rằm là lúc đông nhất, nhất là khi rơi vào cuối tuần. Nếu không thích chen, bạn có thể đến phố từ chiều để xem hội quán, ăn tối sớm, rồi đi bờ sông khi người còn chưa đông, hoặc chọn đêm 16 khi trăng vẫn tròn mà khách đã vãn.
Hội An bây giờ thuộc tỉnh nào?
Từ giữa năm 2025, sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính, tỉnh Quảng Nam nhập vào thành phố Đà Nẵng và khu vực Hội An cũ trở thành các phường thuộc Đà Nẵng. Khu phố cổ, các hội quán và nếp sinh hoạt rằm Giêng vẫn giữ như trước.