Hội chùa Thầy diễn ra ở chùa Thầy, dưới chân núi Sài Sơn (vùng Quốc Oai, Hà Nội), theo lệ từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Ba âm lịch, chính hội ngày mùng 7. Hội gắn với thiền sư Từ Đạo Hạnh thời Lý; phần hội nổi tiếng nhất là múa rối nước ở thủy đình giữa hồ trước chùa, cùng việc leo núi Sài Sơn thăm các hang động.
Câu ca dao "Nhớ ngày mồng bảy tháng ba, trở vào hội Láng, trở ra hội Thầy" cho thấy từ lâu người Hà Nội đã gắn hai hội chùa Láng và chùa Thầy với nhau, vì cùng thờ Từ Đạo Hạnh. Hội chùa Thầy không ở tháng Giêng mà ở cuối mùa hội xuân Bắc Bộ, nên nhiều người coi đây là cuộc đi hội "khép mùa". Bài này kể gốc tích ngắn, diễn trình, những thứ nên xem và cách leo núi an toàn.
Từ Đạo Hạnh và chùa Thầy: một đoạn gốc tích
Chùa Thầy, tên chữ thường được ghi là Thiên Phúc tự, gắn với thiền sư Từ Đạo Hạnh, một vị sư thời Lý. Tên "Thầy" được giải thích là cách dân gian gọi kính vị sư đã tu ở đây. Theo các ghi chép và truyền thuyết, Từ Đạo Hạnh tu hành ở núi Sài Sơn, giúp dân trong vùng, và được dân gian tôn làm thánh. Truyền thuyết còn kể ông hoá thân thành vua Lý Thần Tông; đây là chuyện truyền miệng có nhiều dị bản, khi kể nên giữ chữ "tương truyền".
Trong truyền thống của vùng, Từ Đạo Hạnh còn được nhắc như người có công với nghề múa rối nước, gắn với thủy đình trước chùa. Cách hiểu này phổ biến trong dân gian và trong giới thiệu du lịch, nhưng nguồn gốc nghề rối nước Việt Nam là câu hỏi mà giới nghiên cứu vẫn còn nhiều ý kiến; bạn nên coi đây là truyền ngôn gắn với chùa.
Dù nguồn gốc thế nào, việc thủy đình chùa Thầy được dựng ngay trước chùa cho thấy trong đời sống làng xưa, nghi lễ tôn giáo và sân khấu dân gian không tách rời. Ngày hội vừa là dịp lễ Phật, lễ Thánh, vừa là dịp cả vùng tụ về xem rối, nghe hát. Hiểu điều này, bạn sẽ thấy vì sao hội chùa Thầy luôn có cả hai không khí trang nghiêm và vui nhộn.
Chùa Thầy có lối kiến trúc chùa Bắc Bộ trải theo sườn núi, với nhiều lớp nhà, sân, hồ. Qua nhiều thế kỷ, chùa được trùng tu nhiều lần. Người thích kiến trúc nên dành thời gian nhìn các mảng chạm, hệ mái và cách chùa tựa lưng vào núi, mặt quay ra hồ Long Trì.
Ba ngày hội theo khung thường gặp
Lịch chi tiết do ban tổ chức công bố hằng năm. Bảng dưới gom những phần thường được mô tả, để bạn chọn ngày đi phù hợp.
| Ngày (âm lịch) | Hoạt động thường có | Gợi ý cho người xem |
|---|---|---|
| Mùng 5 tháng Ba | Lễ khai hội, dâng hương, mở đầu mùa hội | Ít đông hơn chính hội, hợp với người muốn đi chậm |
| Mùng 6 tháng Ba | Lễ ở chùa, các tiết mục văn hoá, rối nước tuỳ buổi | Có thể xem rối nước và leo núi trong ngày |
| Mùng 7 tháng Ba (chính hội) | Rước, tế, lễ chính; đông khách nhất | Đến sớm, gửi xe xa, chuẩn bị đông |
| Ngoài ba ngày | Chùa và núi mở quanh năm; rối nước không phải lúc nào cũng diễn | Hợp với người muốn ngắm cảnh, không cần xem hội |
Múa rối nước ở thủy đình thường chỉ có trong mùa hội hoặc dịp đặc biệt. Nếu xem rối là mục đích chính, hãy hỏi lịch biểu diễn cụ thể trước khi đi.
Những thứ nên xem ở chùa Thầy
Thủy đình và rối nước. Thủy đình là ngôi đình nhỏ dựng giữa hồ Long Trì, làm sân khấu cho múa rối nước. Người xem đứng quanh bờ hồ, nhìn những con rối gỗ di chuyển trên mặt nước theo tiếng trống, tiếng hát. Với nhiều người, đây là lần đầu xem rối nước giữa không gian làng chứ không phải trong rạp.
Cầu Nhật Tiên và Nguyệt Tiên. Hai cây cầu có mái bắc qua hồ, nối ra một gò nhỏ, là hình ảnh quen thuộc của chùa Thầy. Đứng trên cầu nhìn ra thủy đình và núi là góc nhìn đẹp, nhưng cầu hẹp, mùa hội nên đi theo chiều, không đứng lâu chắn lối.
Chùa chính và điện thờ. Không gian chùa có nhiều lớp điện thờ, trong đó có nơi thờ Từ Đạo Hạnh. Đây là nơi lễ chính của hội, khách nên giữ trật tự, nhường chỗ cho người làm lễ.
Núi Sài Sơn và các hang. Lối lên núi dẫn tới hang Thánh Hoá, hang Cắc Cớ và các điểm nhìn ra đồng. Từ trên núi, bạn thấy toàn cảnh đồng bằng và những ngọn núi đá nhỏ quanh vùng Quốc Oai.
Chợ quê và hàng quà. Mùa hội có nhiều hàng quà quê, đồ chơi dân gian. Đây là phần vui của hội, nhưng nên hỏi giá trước và giữ rác của mình.
Xem rối nước ở thủy đình: nhìn gì để hiểu
Rối nước là loại hình sân khấu dân gian đặc trưng của đồng bằng Bắc Bộ: con rối gỗ sơn màu di chuyển trên mặt nước, còn nghệ nhân đứng sau tấm mành tre trong buồng trò, ngâm mình dưới nước, điều khiển rối bằng sào và dây giấu dưới mặt nước. Người xem chỉ thấy rối lướt, xoay, lặn, ngoi lên như tự chuyển động, và đó chính là chỗ tài của nghề.
Một buổi rối nước thường gồm nhiều tích trò ngắn nối nhau, nhiều tích lấy từ đời sống làng quê như cày cấy, chăn trâu, đánh cá, xen với các tích lễ nghi như múa rồng, rước kiệu. Nhân vật chú Tễu, với dáng mập mạp, cởi trần, cười tươi, thường xuất hiện dẫn trò và bình phẩm bằng lời hài hước. Nghe kỹ lời Tễu, bạn sẽ thấy cách người xưa đùa vui về chuyện làng xóm.
Khi xem ở thủy đình chùa Thầy, bạn nên chú ý ba thứ: tiếng trống, mõ và lời hát đi kèm điều khiển nhịp của rối; mặt nước gợn lên ở những chỗ sào chuyển động; và cách các con rối được làm từ gỗ nhẹ, sơn nhiều lớp để chịu nước. Xem xong, nếu có dịp, hãy hỏi người trong đoàn rối đôi câu về nghề, nhiều nghệ nhân rất vui khi có người quan tâm.
Hang Cắc Cớ và câu ca dao về hội trai gái
Câu ca dao "Gái chưa chồng nhớ hang Cắc Cớ, trai chưa vợ nhớ hội chùa Thầy" là một trong những câu nhiều người nhớ khi nhắc tới hội này. Nó cho thấy trong quá khứ, hội chùa Thầy cũng là dịp gặp gỡ của trai gái các làng, giống nhiều hội xuân Bắc Bộ khác. Hang Cắc Cớ nằm trên núi, lối vào hẹp, dốc, bên trong tối và mát.
Câu ca dao thường được hiểu như hình ảnh về sự náo nhiệt và những cuộc hẹn hò của ngày hội xưa, không phải là lời hứa hẹn rằng lên hang thì tìm được duyên. Ngày nay, hang Cắc Cớ là một điểm tham quan trên núi, và trong mùa hội có thể rất đông. Lối vào hang trơn, nên đi chậm, bám tay vịn hoặc đá chắc, đi theo nhóm.
Gần đó còn có hang Thánh Hoá, nơi truyền thuyết gắn với việc Từ Đạo Hạnh hoá. Như mọi truyền thuyết gắn với di tích, bạn có thể kể cho con nghe như câu chuyện của vùng đất, kèm lời nhắc đây là chuyện dân gian truyền lại, không phải sử liệu. Nếu đi với trẻ nhỏ, cân nhắc chỉ lên tới những điểm có lối đi rộng, không vào sâu trong hang khi đông người.
Leo núi Sài Sơn an toàn trong mùa hội
Núi Sài Sơn không cao, nhưng lối lên có nhiều bậc đá cũ, có đoạn hẹp. Mùa hội đông người, nên chuẩn bị kỹ hơn bình thường.
- Đi giày đế bám, tránh dép, giày cao gót. Bậc đá có rêu, trơn sau mưa xuân.
- Lên núi từ sáng, khi người còn thưa và trời chưa nóng. Tháng Ba thời tiết đã ấm, trưa có thể oi.
- Mang nước, khăn lau mồ hôi; người có bệnh mạn tính mang thuốc thường dùng.
- Đi theo nhóm, giữ trẻ nhỏ ở giữa hàng, không để trẻ chạy trên bậc đá.
- Vào hang thì có đèn pin hoặc đèn điện thoại, đi chậm, chú ý đầu vì có chỗ trần thấp.
- Khi thấy lối đi quá đông, hãy dừng lại ở chỗ rộng chờ dòng người thưa, không cố chen qua đoạn hẹp.
- Xuống núi trước khi trời tối; đường xuống dễ trượt hơn đường lên.
Người lớn tuổi, người đau khớp có thể chỉ đi quanh chùa, ngồi bên hồ xem rối nước mà vẫn trọn hội. Không có quy định nào buộc phải lên núi mới là đi hội chùa Thầy.
Đi hội chùa Thầy cho văn minh và giữ hồ sạch
Hồ Long Trì và thủy đình là trái tim của hội. Sau mỗi mùa hội, rác trôi trên hồ là chuyện dễ thấy, từ vỏ chai, túi nilon đến hương, hoa. Đừng thả bất cứ thứ gì xuống hồ, kể cả đồ lễ, vì hồ là sân khấu của múa rối và là cảnh quan của cả khu chùa.
Khi xem rối nước, đứng ở chỗ được bố trí, không chen lên mép hồ, không cho trẻ trèo lan can. Mép hồ có chỗ trơn, và đám đông có thể đẩy người đứng phía trước. Nếu muốn chụp ảnh, giơ máy vừa phải để người phía sau còn xem được.
Trong chùa, giữ yên lặng, ăn mặc lịch sự, không đặt tiền lên tượng, bỏ công đức vào hòm chính thức. Nhiều nhà chùa đã khuyến khích bớt vàng mã, đốt ít hương. Với một ngôi chùa cổ dựa vào núi, khói hương và lửa là thứ cần giữ chừng mực.
Đường vào chùa Thầy mùa hội thường tắc ở đoạn gần cổng. Nếu đi xe máy hoặc ô tô, gửi xe ở bãi có người trông từ xa rồi đi bộ vào; đi xe buýt tới gần rồi đi bộ cũng là cách ít phiền. Giữ vé gửi xe cẩn thận và nhớ vị trí bãi để không mất thời gian tìm lúc về.
Câu hỏi thường gặp
Hội chùa Thầy năm 2027 diễn ra khi nào?
Theo lệ, hội diễn ra từ mùng 5 đến mùng 7 tháng Ba âm lịch, chính hội ngày mùng 7. Bài không ghi ngày dương lịch vì chưa có lịch đổi đã kiểm chứng; bạn nên xem lịch âm năm 2027 và thông báo của ban tổ chức để biết ngày cụ thể.
Chùa Thầy và chùa Láng có liên quan gì nhau?
Cả hai chùa đều gắn với thiền sư Từ Đạo Hạnh thời Lý. Câu ca dao "Nhớ ngày mồng bảy tháng ba, trở vào hội Láng, trở ra hội Thầy" cho thấy hai hội từng được người xưa đi nối nhau. Chùa Láng ở trong nội đô Hà Nội, chùa Thầy ở vùng Quốc Oai.
Có chắc được xem múa rối nước khi đi hội chùa Thầy không?
Không chắc. Múa rối nước ở thủy đình thường có trong mùa hội, nhưng lịch biểu diễn theo buổi và theo năm. Nếu xem rối là mục đích chính, hãy hỏi lịch cụ thể của ban tổ chức hoặc ban quản lý di tích trước khi đi.
Leo núi Sài Sơn mất bao lâu?
Núi không cao, người khoẻ đi lên các hang và điểm nhìn chính rồi xuống thường mất khoảng một đến hai giờ, tuỳ độ đông. Mùa hội có thể lâu hơn vì phải chờ ở các đoạn hẹp. Nên đi từ sáng để tránh nắng trưa.
Đi hội chùa Thầy có phù hợp với trẻ nhỏ không?
Có, nhất là phần xem rối nước và dạo quanh hồ. Với phần leo núi và vào hang, nên cân nhắc tuổi và sức của trẻ, giữ trẻ sát bên, không vào sâu trong hang khi đông người, và tránh ngày chính hội nếu có thể.
Chùa Thầy ngoài mùa hội có gì để xem?
Chùa và núi Sài Sơn mở quanh năm. Ngoài mùa hội, cảnh hồ, cầu Nhật Tiên – Nguyệt Tiên, thủy đình và lối lên núi yên tĩnh hơn nhiều, hợp với người muốn ngắm kiến trúc, chụp ảnh và đi bộ nhẹ nhàng.