Lễ hội xuân Yên Tử diễn ra ở vùng núi Yên Tử, Quảng Ninh, theo lệ khai hội ngày mùng 10 tháng Giêng âm lịch và kéo dài đến hết tháng Ba âm lịch. Khách hành hương đi từ chân núi qua suối Giải Oan, chùa Hoa Yên, các chùa am dọc sườn núi, rồi lên chùa Đồng trên đỉnh, bằng đường bộ, cáp treo hoặc kết hợp cả hai.
Yên Tử gắn với vua Trần Nhân Tông, người sau khi nhường ngôi đã lên núi tu hành và được coi là người sáng lập Thiền phái Trúc Lâm của Việt Nam. Vì vậy, với nhiều người, đi Yên Tử đầu năm vừa là hành hương vừa là về với một lớp lịch sử của nhà Trần. Bài này không bàn giáo lý Thiền phái; muốn tìm hiểu sâu, bạn nên hỏi chư tăng hoặc đọc sách chuyên khảo. Ở đây là những gì người đi hội cần biết: gốc tích ngắn gọn, các điểm dọc đường, cách chọn lối đi và chuẩn bị cho một ngày leo núi giữa mùa đông khách.
Yên Tử và Thiền phái Trúc Lâm: vài dòng gốc tích
Sử sách ghi vua Trần Nhân Tông, vị vua từng lãnh đạo hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông, nhường ngôi cho con rồi xuất gia, sau đó lên Yên Tử tu hành vào cuối thế kỷ XIII. Tại đây, Thiền phái Trúc Lâm hình thành, với ba vị tổ thường được nhắc là Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang. Đây là dòng thiền mang dấu ấn riêng của người Việt, và vì thế Yên Tử thường được gọi là đất tổ của Phật giáo Trúc Lâm.
Truyền thuyết quanh Yên Tử khá nhiều. Câu chuyện quen thuộc nhất là chuyện suối Giải Oan: tương truyền khi vua lên núi, một số cung nữ theo khuyên vua trở về không được đã trầm mình xuống suối, và vua cho lập đàn giải oan, sau đó có chùa Giải Oan. Đây là chuyện truyền miệng được nhiều sách du lịch chép lại, nên khi kể bạn nên dùng chữ "tương truyền".
Từ thời Trần đến nay, quần thể Yên Tử trải qua nhiều lần trùng tu và xây mới. Một số công trình mang dáng cổ, một số được dựng lại trong vài chục năm gần đây. Khi đứng trước một ngôi chùa, đừng vội nghĩ mọi thứ đều có từ thế kỷ XIII; bảng giới thiệu của ban quản lý di tích thường ghi rõ lớp nào cũ, lớp nào mới.
Các điểm dọc đường từ chân núi lên chùa Đồng
Đường hành hương truyền thống đi từ chân núi lên đỉnh theo một trục. Bảng dưới liệt kê các điểm thường được nhắc theo thứ tự đi lên, để bạn hình dung quãng đường và chọn chỗ dừng chân.
| Điểm | Thường được biết đến vì | Ghi chú cho người đi |
|---|---|---|
| Suối Giải Oan, chùa Giải Oan | Gắn với truyền thuyết cung nữ trầm mình | Điểm khởi đầu của đường bộ, nhiều đoàn dừng thắp hương |
| Tháp Huệ Quang (khu tháp Tổ) | Khu tháp mộ các vị sư, trong đó có tháp thờ Trần Nhân Tông | Không gian tĩnh, nên đi chậm và nói khẽ |
| Chùa Hoa Yên (chùa Cả) | Ngôi chùa trung tâm ở lưng chừng núi | Ga cáp treo thường dừng gần đây, là chỗ nghỉ lớn |
| Chùa Một Mái, chùa Bảo Sái, chùa Vân Tiêu | Các chùa nhỏ nép vào vách núi | Đường dốc hơn, bậc đá cao, trơn khi có sương |
| Tượng An Kỳ Sinh | Tượng đá gắn với truyền thuyết vị tiên tu ở núi | Gần đỉnh, gió mạnh |
| Chùa Đồng | Ngôi chùa nhỏ trên ngọn cao nhất của núi | Không gian chật, mùa hội phải xếp hàng, nhiều sương mù |
Người đi bộ toàn tuyến thường mất nhiều giờ, tuỳ sức và độ đông. Người đi cáp treo vẫn phải leo bộ một số đoạn giữa các ga và trên đỉnh, nên đừng nghĩ đi cáp treo là không phải leo.
Phần lễ và phần hội ở Yên Tử
Lễ khai hội mùng 10 tháng Giêng. Phần lễ thường có dâng hương tưởng niệm Phật hoàng Trần Nhân Tông, nghi thức của nhà chùa, đánh trống khai hội. Ngày này đông, giao thông quanh chân núi thường quá tải, nên người không cần dự nghi thức có thể chọn ngày khác.
Hành hương là phần chính. Khác hội làng có nhiều trò vui, mùa hội Yên Tử chủ yếu là dòng người lên núi lễ chùa. Không khí trầm hơn, đông nhưng ít tiếng ồn hơn so với các hội đồng bằng, và người đi thường đi theo đoàn gia đình, đoàn cơ quan.
Các khoá tu, lễ ở chùa trên núi. Trong mùa xuân, một số chùa trong quần thể có khoá lễ, khoá tu ngắn do nhà chùa tổ chức. Muốn tham gia, bạn liên hệ trực tiếp nhà chùa; bài này không hướng dẫn thứ tự lễ trong chùa.
Chợ và dịch vụ dưới chân núi. Khu chân núi có hàng ăn, hàng đồ lưu niệm, gậy leo núi, áo mưa. Đây là phần dịch vụ, không thuộc phần lễ. Nên hỏi giá trước và giữ rác của mình.
Chọn cách lên núi hợp với sức mình
Câu hỏi lớn nhất của người đi Yên Tử là leo bộ hay đi cáp treo. Không có câu trả lời chung, nhưng có thể tự trả lời qua các bước sau.
- Hỏi sức khoẻ của từng người trong đoàn: ai có bệnh tim, huyết áp, khớp gối, ai chưa từng leo núi dài. Lịch đi phải theo người yếu nhất.
- Nếu cả đoàn khoẻ và có trọn một ngày, có thể leo bộ toàn tuyến, đi chậm, nghỉ ở mỗi chùa. Đây là cách giữ được cảm giác hành hương rõ nhất.
- Nếu có người lớn tuổi, chọn cáp treo cho các đoạn dốc nhất, đi bộ những đoạn ngắn giữa các ga, dừng ở chùa Hoa Yên nếu thấy mệt.
- Nếu đi với trẻ nhỏ, lên bằng cáp treo và xuống cũng bằng cáp treo; đường xuống bậc đá dễ trượt hơn đường lên.
- Xem thông báo của ban tổ chức và đơn vị vận hành cáp treo năm đó về giờ chạy, ngày đông, quy định an toàn. Bài không nêu giá vé vì thay đổi theo năm.
- Tính giờ xuống núi trước khi trời tối. Sương mù chiều xuống nhanh, đường bộ thiếu sáng là lúc dễ trượt chân nhất.
Thời tiết, quần áo và chuyện sức khoẻ trên núi
Tháng Giêng trên Yên Tử thường lạnh và ẩm hơn dưới chân núi khá nhiều. Gió trên đỉnh mạnh, sương mù dày có khi chỉ nhìn được vài mét. Mặc nhiều lớp mỏng, có áo gió chống nước ngoài cùng, đội mũ len hoặc khăn quàng là cách hợp lý. Khi leo, cơ thể nóng lên rất nhanh, nên cởi bớt lớp trong rồi mặc lại khi dừng nghỉ để không bị lạnh đột ngột vì mồ hôi.
Giày leo núi hoặc giày thể thao đế bám tốt là bắt buộc. Bậc đá ở các đoạn trên cao có rêu, ướt sương, đế trơn là trượt. Một cây gậy chống giúp đỡ đầu gối lúc xuống núi, nhất là với người trung niên.
Về sức khoẻ, người có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi, mang thuốc thường dùng, và đi cùng người biết bệnh của mình. Dấu hiệu cần dừng lại ngay: tức ngực, khó thở bất thường, chóng mặt, đau đầu dữ dội. Ở các điểm lớn trong mùa hội thường có điểm y tế hoặc lực lượng hỗ trợ; khi cần, hãy nhờ họ thay vì cố leo tiếp.
Những hiểu lầm hay gặp khi đi Yên Tử
Không phải công trình nào cũng có từ thời Trần. Nhiều chùa trong quần thể đã được trùng tu hoặc dựng lại, và chùa Đồng trên ngọn núi hiện nay là công trình đúc bằng đồng được đưa lên trong thời gian gần đây, trên vị trí chùa cũ. Giá trị của Yên Tử nằm ở cả một vùng núi gắn với lịch sử, không chỉ ở tuổi của từng mái chùa.
Không cần lên tới chùa Đồng mới là "đi Yên Tử". Nhiều người cố lên ngọn bằng mọi giá, kể cả khi đã kiệt sức. Với người hành hương xưa, mỗi chặng dừng ở một ngôi chùa đều có ý nghĩa riêng. Dừng ở chùa Hoa Yên hay khu tháp Tổ khi thấy mệt là lựa chọn đúng, không phải bỏ dở.
Đi cáp treo không có nghĩa là không phải leo. Giữa các ga cáp treo và từ ga trên cùng lên chùa Đồng vẫn còn những đoạn bậc đá dốc. Người già, người đau khớp nên tính trước điều này, mang gậy chống và đi thật chậm.
Yên Tử không chỉ đẹp vào mùa hội. Mùa hội là lúc đông vui nhất, nhưng cũng là lúc đường đông, cáp treo phải xếp hàng, sương mù che tầm nhìn. Những ai muốn ngắm rừng thông và tận hưởng sự tĩnh lặng thường quay lại vào mùa thu, khi trời trong và ít khách.
Mùa hội không phải là dịp để cầu xin cho thật nhiều. Nhiều người lên Yên Tử chỉ để tưởng nhớ một vị vua đã chọn rời ngai vàng, và thấy thế là đủ. Lễ vật đơn giản, lời khấn ngắn, đi chậm và nhìn kỹ, cũng là một cách đi hội trọn vẹn.
Giữ núi sạch và giữ chốn tu hành yên tĩnh
Mùa hội đưa hàng vạn lượt người lên một vùng núi rừng, và dấu vết dễ thấy nhất sau mỗi mùa là rác: chai nhựa, túi nilon, vỏ đồ ăn rải dọc lối đi và trong khe núi. Mang rác của mình xuống núi là việc nhỏ mà ít người làm. Nếu bạn làm, con cái đi cùng sẽ nhìn thấy.
Yên Tử còn là nơi tu hành của nhiều vị tăng, không chỉ là điểm tham quan. Nói khẽ trong khuôn viên chùa, không bật loa nhạc khi leo núi, không leo trèo lên tháp, tượng để chụp ảnh. Đốt vàng mã nhiều ở nơi rừng núi vừa gây khói vừa có nguy cơ cháy, và nhiều nhà chùa đã khuyến khích bớt hoặc bỏ hẳn; theo hướng dẫn tại chỗ là cách tôn trọng nhất.
Cuối cùng, đừng biến chuyến đi thành cuộc đua lên đỉnh. Nhiều người leo vội để kịp "chạm" chùa Đồng rồi xuống, bỏ qua những khoảng rừng thông, tiếng suối và các ngôi chùa nhỏ dọc đường. Với một nơi gắn với câu chuyện một vị vua rời cung vào núi, đi chậm lại có khi mới là đúng tinh thần.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội Yên Tử năm 2027 khai hội ngày nào dương lịch?
Theo lệ, khai hội ngày mùng 10 tháng Giêng âm lịch. Năm 2027, mùng Một Tết là 6/2/2027 nên mùng 10 tháng Giêng là ngày 15/2/2027. Chương trình khai hội cụ thể vẫn nên xem thông báo của ban tổ chức năm đó.
Leo bộ lên chùa Đồng mất bao lâu?
Tuỳ sức người và độ đông, leo bộ toàn tuyến từ chân núi lên chùa Đồng thường mất nhiều giờ, cả đi lẫn về có thể trọn một ngày. Người ít leo núi nên kết hợp cáp treo để còn sức đi các chùa dọc đường và xuống núi an toàn.
Mùa nào đi Yên Tử ít đông nhất?
Ngoài mùa hội từ tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch, Yên Tử thưa người hơn nhiều. Mùa thu thời tiết khô, trời trong, hợp với người muốn leo bộ. Nếu nhất định đi mùa xuân, nên chọn ngày giữa tuần và tránh ngày khai hội.
Đi Yên Tử có cần sắm lễ lớn không?
Không cần. Nhiều nhà chùa khuyến khích lễ đơn giản như hương, hoa, quả, và bớt vàng mã. Mang lễ cồng kềnh lên núi vừa nặng vừa dễ thành rác. Nếu muốn công đức, hãy bỏ vào hòm công đức chính thức của chùa.
Đi Yên Tử có phù hợp với người lớn tuổi không?
Có thể, nếu chọn cáp treo, đi ngày vắng và dừng ở các điểm vừa sức như chùa Hoa Yên. Người có bệnh tim mạch, huyết áp nên hỏi bác sĩ trước. Không nên cố lên chùa Đồng nếu đã thấy mệt, vì đoạn cuối gió lớn và bậc đá dốc.
Yên Tử khác với chùa Hương ở điểm nào khi đi hội?
Chùa Hương là hành trình đò và hang động ở vùng đồng bằng ven núi đá vôi, còn Yên Tử là hành trình leo núi rừng thông lên tận ngọn núi, gắn với lịch sử nhà Trần và Thiền phái Trúc Lâm. Yên Tử lạnh hơn, dốc hơn và cần chuẩn bị sức khoẻ kỹ hơn.