Ném còn là tục thi đầu xuân, trong đó người ta tung một quả còn bằng vải có dải đuôi dài sao cho xuyên qua chiếc vòng nhỏ gắn trên ngọn một cây tre cao gọi là cây còn. Tục này phổ biến ở người Tày, người Nùng, người Mường, người Thái và nhiều dân tộc khác ở miền núi phía Bắc, thường diễn ra trong các hội xuống đồng đầu năm.
Bên cạnh lối ném vào vòng còn, nhiều nơi còn có lối tung còn qua lại giữa hai hàng nam nữ như một cách trò chuyện, làm quen. Bài này giải thích cấu tạo quả còn và cây còn, hai lối chơi chính, ý nghĩa mà người trong cộng đồng gán cho tục ném còn, cách làm một quả còn đơn giản ở nhà, và những điều nên biết khi bạn đến xem hội ở vùng cao.
Quả còn và cây còn được làm thế nào
Vỏ quả còn. Quả còn thường được khâu từ nhiều mảnh vải màu, ghép thành hình tròn hay hình gần tròn, vừa tay cầm. Người khâu là phụ nữ trong nhà, và ở nhiều nơi, một quả còn đẹp, đường kim đều được coi là dấu hiệu của sự khéo tay. Màu sắc thường rực rỡ: đỏ, vàng, xanh, tím, có khi viền thêm.
Ruột quả còn. Bên trong nhồi hạt thóc, hạt bông, cát hay hạt cây khác để quả có độ nặng vừa phải. Nặng quá thì khó tung cao và dễ gây đau khi rơi trúng người; nhẹ quá thì gió đưa lệch. Chọn hạt giống là chi tiết được nhiều nơi nhắc đến, như gửi gắm mong muốn mùa vụ.
Dải đuôi. Quả còn có một hay nhiều dải vải dài gắn ở một đầu, đầu dải có khi kết tua. Người ném cầm dải đuôi, quay vài vòng để lấy đà rồi buông. Dải đuôi cũng giúp quả bay ổn định và dễ nhìn thấy trên nền trời.
Cây còn. Là một cây tre hay cây vầu dài, thẳng, dựng giữa bãi đất rộng, thường là bãi ruộng hay bãi đất trống đầu bản. Cây phải đủ cao để việc ném trúng trở thành thử thách, và được chôn chắc vì sẽ bị quả còn đập vào nhiều lần.
Vòng còn. Trên ngọn cây còn có một chiếc vòng tròn nhỏ, thường bằng tre uốn. Ở nhiều nơi, vòng được dán giấy màu hay giấy bản; quả còn xuyên thủng lớp giấy là trúng. Vòng được đặt sao cho nhìn rõ từ dưới đất.
Hai lối chơi chính: ném vào vòng còn và tung còn giao duyên
Người ta hay gộp chung mọi hoạt động với quả còn thành “ném còn”, nhưng thực ra có hai lối khá khác nhau về mục đích và không khí.
| Ném vào vòng còn | Tung còn giao duyên | |
|---|---|---|
| Cách chơi | Từng người hay từng nhóm đứng dưới, quay dải đuôi rồi ném quả còn lên vòng trên ngọn cây | Hai hàng, thường một hàng nam một hàng nữ, đứng đối diện, tung quả còn qua lại cho nhau bắt |
| Mục đích | Thử tài, cầu may cho cộng đồng theo quan niệm của làng bản | Trò chuyện, làm quen, trêu đùa; có nơi kèm hát đối đáp |
| Ai tham gia | Nam nữ mọi lứa tuổi, khách cũng có thể thử khi được mời | Chủ yếu thanh niên nam nữ |
| Điểm hấp dẫn | Khoảnh khắc quả còn xuyên vòng, cả bãi reo lên | Những lần bắt trượt, những câu trêu ghẹo, những ánh mắt |
| Lưu ý | Đứng xa vùng quả rơi, quả còn có ruột nặng | Tôn trọng người không muốn tham gia |
Trong nhiều hội, hai lối này diễn ra song song: phía giữa bãi là cây còn với tiếng reo mỗi lần có người ném gần trúng, phía rìa là những hàng thanh niên tung còn cho nhau, vừa tung vừa cười.
Ý nghĩa của tục ném còn theo quan niệm của cộng đồng
Trong các hội xuống đồng đầu năm, như hội Lồng tồng của người Tày, người Nùng, ném còn là một phần của lời cầu mùa. Theo quan niệm phổ biến, khi có người ném trúng, quả còn xuyên qua vòng, đó là dấu hiệu tốt cho mùa màng năm ấy. Hình ảnh quả còn chứa hạt giống bay lên trời rồi rơi xuống đất cũng được nhiều nhà nghiên cứu đọc như một lời gửi hạt mầm cho trời đất. Bạn nên hiểu đây là cách cộng đồng biểu đạt mong ước chung, không phải một lời dự báo.
Lớp nghĩa thứ hai là giao duyên. Tung còn qua lại giữa nam và nữ là dịp để thanh niên các bản gặp nhau, trò chuyện mà không cần lời mở đầu ngượng ngập. Một quả còn được tung tặng có thể là lời ngỏ, và cách người kia bắt hay để rơi cũng mang thông điệp riêng. Lớp nghĩa này giải thích vì sao quả còn được khâu cẩn thận, nhiều màu, như một món đồ thủ công mang tình cảm của người làm ra.
Lớp nghĩa thứ ba, đơn giản hơn, là niềm vui chung của cả bản. Ném còn không cần dụng cụ đắt tiền, ai cũng thử được, người già đứng xem và bình phẩm, trẻ con chạy theo nhặt quả còn rơi. Một bãi đất, một cây tre, vài quả còn là đủ cho cả buổi chiều hội.
Vì tục ném còn gắn chặt với lễ hội của từng dân tộc, mỗi nơi có cách làm và cách hiểu riêng. Khi tìm hiểu, bạn nên hỏi trực tiếp người trong cộng đồng, và tránh gộp tất cả thành một kiểu chung.
Tự làm một quả còn đơn giản ở nhà
Làm quả còn là việc khâu vá đơn giản, hợp để cả nhà cùng làm dịp Tết hay để chuẩn bị cho một buổi hội xuân ở trường. Đây là một cách làm cơ bản, bạn có thể đổi chất liệu theo những gì sẵn có:
- Chuẩn bị vải. Chọn vải dày vừa, ít giãn, nhiều màu. Cắt thành các mảnh hình múi cau hay hình vuông bằng nhau, tuỳ kiểu bạn muốn khâu.
- Khâu vỏ. Ghép các mảnh lại thành túi tròn, mặt trái ra ngoài, chừa một lỗ nhỏ để lộn và nhồi ruột. Đường khâu nên mau và chắc vì quả còn sẽ bị ném nhiều lần.
- Lộn và nhồi ruột. Lộn vỏ về mặt phải, nhồi thóc, đậu, hạt bông hay cát khô. Nhồi vừa chặt để quả giữ dáng nhưng không quá nặng. Với trẻ em, nên dùng hạt nhẹ và làm quả nhỏ.
- Gắn dải đuôi. Cắt một hay vài dải vải dài, khâu chắc vào chỗ lỗ đã chừa, đồng thời khâu kín lỗ. Đầu dải có thể kết tua cho đẹp.
- Thử ném. Cầm dải đuôi, quay một vòng rồi buông về phía trước ở nơi trống. Nếu quả bung đường khâu thì khâu lại kỹ hơn trước khi đưa ra hội.
Nếu làm cho hội ở trường, có thể thay cây còn bằng một khung tre thấp có vòng tròn, để học sinh ném vừa sức. Không nên dựng cây cao giữa sân trường đông người mà không có khu vực an toàn.
Ném lần đầu: vài kỹ thuật người trong bản hay chỉ
Cầm dải đuôi, không cầm quả. Người mới thường cầm cả quả còn mà ném như ném đá, quả bay lệch và không đủ cao. Người quen ném nắm phần dải đuôi cách quả một khoảng, để quả còn đung đưa phía dưới bàn tay.
Quay để lấy đà. Quay quả còn một hai vòng dọc theo thân người, như quay một chiếc bánh xe đứng, rồi buông ở điểm quả đang đi lên. Quay ngang quanh đầu dễ làm quả bay chéo ra đám đông.
Nhìn vòng còn, không nhìn quả. Mắt đặt vào chiếc vòng trên ngọn tre, cơ thể tự điều chỉnh hướng buông. Đứng thẳng hàng với cây còn, không đứng chếch quá xa.
Buông đúng lúc. Buông sớm quả bay thấp, buông muộn quả bay ra sau lưng. Vài lần ném thử là bạn sẽ thấy điểm buông của mình. Đừng nản nếu cả buổi không trúng; nhiều người trong bản cũng chỉ trúng vài lần mỗi mùa.
Nhìn quanh trước khi ném. Quả còn có ruột nặng, rơi xuống từ trên cao có thể gây đau. Trước mỗi lần ném, nhìn xem có ai đang đứng ở hướng quả có thể rơi, nhất là trẻ con chạy nhặt quả.
Đi xem hội ném còn ở vùng cao: những điều nên biết
Hội ném còn thường gắn với lễ xuống đồng và các hội xuân của bản làng. Nếu bạn là khách từ xa đến, vài điều sau giúp bạn xem hội trọn vẹn và được người bản địa quý:
- Ngày hội tính theo lịch của từng địa phương và có thể thay đổi; hãy hỏi chính quyền xã hay người trong bản trước khi đi.
- Đến sớm để xem phần lễ cầu mùa trước khi vào phần hội; đó là phần quan trọng nhất với cộng đồng.
- Đứng xa vùng quả còn rơi quanh chân cây còn, nhất là khi đi cùng trẻ nhỏ.
- Muốn thử ném, hãy hỏi người phụ trách; thường khách được mời thử sau khi người trong bản đã ném.
- Hỏi trước khi chụp ảnh cận người, đặc biệt là người lớn tuổi và người đang làm lễ.
- Không mặc cả, mua bán quả còn ngay trong lúc làm lễ; nếu muốn mua làm kỷ niệm, chờ sau phần hội.
- Đường lên nhiều bản dốc và trơn khi mưa phùn tháng Giêng; mang giày bám, áo ấm, đi đường ban ngày.
Giữ tục ném còn trong đời sống hôm nay
Ở nhiều địa phương miền núi, ném còn vẫn là phần không thể thiếu của hội xuân và được tổ chức đều đặn. Tục này cũng đã xuất hiện ở các ngày hội văn hoá các dân tộc, ở trường học vùng cao và cả ở thành phố, như một cách giới thiệu văn hoá các dân tộc với người trẻ. Khi tục đi xa khỏi bản làng, điều cần giữ là câu chuyện phía sau: quả còn do ai khâu, vì sao có hạt giống bên trong, vì sao có vòng trên ngọn tre.
Với người tổ chức hội xuân ở trường hay khu phố, ném còn là một hoạt động dễ làm, ít tốn kém và vui. Có thể mời một người trong cộng đồng dân tộc Tày, Nùng, Mường hay Thái đến kể chuyện, hướng dẫn khâu quả còn, để hoạt động không chỉ là ném cho vui. Lễ hội của từng dân tộc có phần nghi lễ riêng mà bạn nên tìm hiểu kỹ hay chỉ nhắc đến, không tự dựng lại khi chưa hiểu.
Còn với người đi hội, lần đầu đứng dưới chân cây còn, bạn có thể thấy ném trúng khó hơn tưởng tượng nhiều. Chính vì khó nên mỗi lần có người ném xuyên vòng, cả bãi mới reo vang như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Ném còn là tục của dân tộc nào?
Ném còn phổ biến ở người Tày, Nùng, Mường, Thái và nhiều dân tộc khác ở miền núi phía Bắc. Mỗi cộng đồng có cách làm quả còn, cây còn và lệ ném riêng. Tục cũng xuất hiện ở nhiều ngày hội văn hoá và trường học trên cả nước.
Quả còn nhồi bằng gì?
Quả còn thường nhồi thóc, hạt bông, cát hay các loại hạt khác để có độ nặng vừa phải. Nhiều nơi chọn hạt giống như một cách gửi gắm mong ước mùa màng. Khi tự làm cho trẻ em, nên dùng hạt nhẹ và làm quả nhỏ để tránh đau khi rơi trúng người.
Ném trúng vòng còn có ý nghĩa gì?
Theo quan niệm của nhiều cộng đồng, quả còn xuyên qua vòng là dấu hiệu tốt cho mùa màng năm mới. Đây là niềm tin dân gian và là khoảnh khắc vui của cả hội, không phải lời dự báo cho từng người. Người ném trúng thường được cả bãi reo mừng.
Tung còn giao duyên diễn ra thế nào?
Thanh niên nam nữ đứng thành hai hàng đối diện, tung quả còn qua lại cho nhau bắt. Có nơi kèm hát đối đáp, trêu đùa. Đây là dịp làm quen, trò chuyện tự nhiên giữa các bản trong ngày hội xuân.
Khách du lịch có được ném còn không?
Thường có, sau khi người trong bản đã ném và khi người phụ trách cho phép. Bạn nên hỏi trước, làm theo hướng dẫn, và không vào khu vực ném khi chưa được mời, để tránh bị quả còn rơi trúng.
Có thể tổ chức ném còn ở trường học thành phố không?
Có. Dùng khung tre thấp có vòng tròn thay cho cây còn cao, quả còn nhỏ nhồi hạt nhẹ, và căng dây khu vực ném. Nên kèm phần giới thiệu về văn hoá dân tộc có tục ném còn để học sinh hiểu nguồn gốc, không chấm điểm hay xếp hạng các em.