Người Việt ở nước ngoài thường đón rằm tháng Giêng vào đúng ngày rằm ghi trên lịch Việt Nam, tính theo giờ địa phương nơi mình sống, hoặc dời sang cuối tuần gần nhất khi đi chùa, sinh hoạt cộng đồng. Với rằm Giêng năm Đinh Mùi 2027, ngày đó là 20/2/2027, trùng thứ Bảy.
Khó khăn lớn nhất khi đón rằm xa quê thường không phải là ngày, mà là những thứ quen thuộc bỗng trở nên khó tìm: hoa cúc, lá chuối, bánh trôi, thời gian rảnh và một ngôi chùa gần nhà. Bài này đi qua từng chuyện: tính ngày theo múi giờ, lập góc thờ an toàn khi ở nhà thuê, chọn đồ lễ thay thế, tìm sinh hoạt cộng đồng, gọi về nhà đúng giờ và giữ nếp cho con lớn lên ở một nền văn hoá khác.
Tính ngày rằm khi sống ở múi giờ khác
Cách phổ biến: theo ngày ghi trên lịch Việt. Phần lớn gia đình Việt ở nước ngoài lấy ngày rằm trên lịch Việt Nam rồi đón vào đúng ngày dương đó theo giờ nơi mình ở. Ví dụ năm 2027, ở đâu cũng đón vào ngày 20/2/2027 giờ địa phương. Cách này đơn giản, dễ thống nhất với gia đình ở quê.
Lịch của cộng đồng người Hoa có thể khác một ngày. Lịch âm Việt Nam tính theo múi giờ UTC+7, lịch Trung Hoa theo UTC+8. Phần lớn các năm hai lịch trùng nhau, nhưng có năm lệch một ngày. Nếu bạn sống gần khu phố người Hoa và thấy họ đón Nguyên tiêu khác ngày với lịch Việt, đó là lý do.
Chùa và hội đoàn thường dời sang cuối tuần. Ở nhiều nước, rằm rơi vào ngày làm việc thì chùa Việt và các hội người Việt thường tổ chức lễ, sinh hoạt vào thứ Bảy hoặc Chủ nhật gần nhất để nhiều người đến được. Năm 2027 rằm đã rơi vào thứ Bảy nên khá thuận.
Ứng dụng lịch trên điện thoại. Nhiều ứng dụng lịch âm mặc định theo lịch Trung Hoa. Khi cài, kiểm xem có tuỳ chọn lịch Việt Nam không, hoặc đối chiếu với một nguồn lịch Việt để tránh lệch.
Lập góc thờ an toàn khi ở nhà thuê, ký túc xá
Ở nhiều nước, nhà thuê và ký túc xá có quy định nghiêm về lửa và khói, thiết bị báo khói rất nhạy. Một góc thờ nhỏ vẫn làm được nếu để ý vài điều:
- Đọc kỹ hợp đồng thuê và nội quy khu nhà về nến, hương. Có nơi cấm hoàn toàn lửa trần.
- Dùng nến điện, đèn nhỏ thay cho nến thật; nếu thắp hương, chọn loại ít khói, thắp một nén, mở cửa sổ và không để cháy khi không có người.
- Đặt góc thờ trên kệ chắc chắn, xa rèm cửa, giấy và tầm tay trẻ nhỏ, không đặt ngay dưới thiết bị báo khói.
- Không đốt vàng mã trong nhà hay ngoài ban công; ở nhiều nơi việc đốt ngoài trời cũng bị cấm.
- Một bức ảnh ông bà, một bình hoa, đĩa quả và chén nước sạch là đủ làm nên góc thờ. Không cần đủ đồ thờ như ở quê.
Nhiều người kể rằng góc thờ đơn giản ấy chính là nơi họ đứng lại mỗi tối rằm, gọi về nhà, và thấy khoảng cách bớt xa. Giá trị của nó không nằm ở đồ đạc, mà ở thói quen dừng lại.
Nếu sống chung với bạn cùng nhà không phải người Việt, nói trước với họ về góc thờ và buổi thắp hương. Phần lớn mọi người sẽ tôn trọng, thậm chí tò mò muốn biết thêm.
Đồ lễ quen thuộc và cách thay thế ở nước ngoài
Không tìm được đúng thứ như ở quê là chuyện bình thường. Bảng dưới đây gợi ý cách thay thế giữ được ý nghĩa của từng món.
| Đồ lễ ở quê | Ý nghĩa thường gặp | Cách thay thế |
|---|---|---|
| Hoa cúc vàng, hoa huệ | hoa tươi, sạch, sắc trang trọng | hoa tươi bất kỳ có sẵn, tránh hoa có gai hay mùi quá nồng |
| Mâm ngũ quả | sự đủ đầy của đất trời | quả địa phương tươi, đẹp; không cần đúng năm loại |
| Bánh trôi, bánh chay | món quen của đêm rằm | tự nặn từ bột nếp mua ở cửa hàng châu Á, hoặc bỏ qua |
| Xôi, chè | món nếp ngày lễ | gạo nếp, đậu xanh thường có ở cửa hàng châu Á |
| Trầu cau | lễ vật truyền thống của người Việt | thường khó tìm; bỏ qua cũng không thiếu ý |
| Vàng mã | tục đốt gửi người khuất | nên bỏ vì quy định an toàn, nhiều chùa cũng khuyên không dùng |
Điều đáng giữ nhất của mâm rằm là sự sạch sẽ, tươi mới và lòng thành. Chuyện bày mâm chi tiết, mâm chay hay mặn có danh mục riêng về mâm cúng rằm tháng Giêng trên Nguyên Tiêu.
Tìm sinh hoạt cộng đồng đêm rằm
Ở nhiều thành phố có đông người Việt, có chùa Việt, niệm Phật đường hoặc các hội đoàn, câu lạc bộ người Việt. Dịp rằm Giêng, các nơi này thường có lễ cầu an, cơm chay, có nơi tổ chức đêm văn nghệ, đọc thơ. Cách tìm hiệu quả là hỏi trong các nhóm cộng đồng người Việt tại địa phương, hỏi ở cửa hàng thực phẩm châu Á, hoặc hỏi các bạn sinh viên Việt Nam ở trường.
Khi đến một ngôi chùa Việt ở nước ngoài, bạn sẽ thấy không khí khác chùa ở quê: nhỏ hơn, có khi chỉ là một căn nhà được cải tạo, nhưng ấm cúng và đầy những gương mặt xa xứ. Nhiều chùa cần người phụ nấu cơm, xếp ghế, dọn dẹp; góp sức ở đó là cách nhanh nhất để quen cộng đồng.
Đi lễ ở chùa Việt nơi xa cũng có những nếp riêng nên hỏi trước: giờ lễ, có cơm chay không, có cần đăng ký khi đông người không. Nhiều chùa ở nước ngoài phải tuân thủ quy định về số người, chỗ đỗ xe và tiếng ồn với hàng xóm, nên việc giữ trật tự, đỗ xe đúng chỗ, về đúng giờ là cách giúp chùa giữ quan hệ tốt với khu dân cư.
Nếu sống ở nơi không có người Việt, bạn có thể đến các ngôi chùa của cộng đồng châu Á khác, hoặc đơn giản là mời vài người bạn đến nhà ăn bữa tối đêm rằm. Kể cho họ nghe về Nguyên tiêu, về vầng trăng đầu năm, cũng là một cách giữ phong tục sống động.
Gọi về nhà đúng giờ: chênh lệch múi giờ tháng Hai
Rằm Giêng thường rơi vào tháng Hai hoặc đầu tháng Ba dương lịch. Bảng dưới đây ghi mức chênh lệch xấp xỉ so với giờ Việt Nam trong khoảng thời gian đó, để bạn hẹn giờ gọi khi cả nhà đang ngồi quanh mâm cơm.
| Nơi bạn sống | Chênh với giờ Việt Nam (tháng Hai) | Gợi ý giờ gọi |
|---|---|---|
| Nhật Bản, Hàn Quốc | sớm hơn 2 giờ | trưa hoặc tối cùng ngày đều dễ |
| Úc (Sydney, Melbourne) | sớm hơn khoảng 4 giờ (đang giờ mùa hè) | chiều tối bên Úc là trưa ở Việt Nam |
| Đức, Pháp, Séc, Ba Lan | chậm hơn 6 giờ | sáng sớm bên đó là trưa ở Việt Nam |
| Anh | chậm hơn 7 giờ | sáng sớm bên Anh trùng bữa trưa ở nhà |
| Bờ Đông nước Mỹ, Canada | chậm hơn 12 giờ | tối hôm trước bên đó là sáng ngày rằm ở Việt Nam |
| Bờ Tây nước Mỹ, Canada | chậm hơn 15 giờ | chiều tối hôm trước bên đó là sáng rằm ở Việt Nam |
Giờ mùa hè, giờ mùa đông ở từng nước có thể làm mức chênh đổi một giờ, nhất là nếu rằm rơi vào đầu tháng Ba. Kiểm lại bằng đồng hồ thế giới trên điện thoại trước khi hẹn.
Một gợi ý nhỏ: hẹn gọi đúng lúc nhà ở quê thắp hương hoặc ngồi vào mâm. Nhiều gia đình đặt điện thoại trên bàn để người ở xa cùng "ngồi" bữa rằm.
Giữ nếp rằm Giêng cho con lớn lên ở nước ngoài
Trẻ lớn lên ở nước ngoài thường hiểu Tết qua ảnh và qua bữa ăn. Rằm Giêng là cơ hội thứ hai trong năm để kể thêm về phong tục. Vài bước dễ làm:
- Mấy ngày trước rằm, cùng con tìm hiểu trên lịch xem rằm rơi vào ngày nào, vì sao ngày dương thay đổi mỗi năm.
- Cùng con nặn bánh trôi hoặc nấu một món chè; trẻ nhớ phong tục qua đôi tay nhiều hơn qua lời giảng.
- Cho con tự chọn và cắm hoa lên góc thờ, lau ảnh ông bà.
- Gọi về cho ông bà trong lúc thắp hương, để con chào và nghe ông bà kể rằm Giêng ở quê.
- Tối rằm, ra ngoài ngắm trăng nếu trời quang, kể vì sao gọi là Nguyên tiêu.
- Nếu con học ở trường có bạn bè nhiều quốc tịch, khuyến khích con kể cho bạn nghe hoặc mang vài chiếc bánh trôi đến lớp, nếu nhà trường cho phép.
Mục đích không phải để con làm đủ nghi thức, mà để con có một ký ức đẹp gắn với tiếng Việt và với gia đình. Đứa trẻ có ký ức ấy thường tự tìm về văn hoá của mình khi lớn.
Rằm Giêng giữa nhiều nền văn hoá
Sống ở nước ngoài, bạn sẽ gặp những phiên bản khác của đêm rằm đầu năm. Cộng đồng người Hoa đón Nguyên tiêu với hội đèn, câu đố đèn và bánh trôi nhân ngọt. Người Hàn có tục riêng cho ngày rằm đầu năm. Các nét giống và khác giữa những phiên bản này có danh mục riêng trên Nguyên Tiêu.
Gặp những phiên bản ấy là dịp để giải thích cho bạn bè nước ngoài điều gì là riêng của người Việt: mâm cúng gia tiên, việc đi chùa cầu an, Ngày thơ Việt Nam vào đêm rằm. Không cần so sánh hơn kém, chỉ cần kể rõ. Nhiều người nước ngoài thấy thú vị khi biết một đất nước có hẳn một ngày dành cho thơ.
Với chính người Việt xa quê, việc đặt rằm Giêng cạnh những lễ hội khác cũng giúp nhìn lại phong tục của mình một cách bình tĩnh: điều gì là cốt lõi, điều gì là chi tiết có thể linh hoạt. Từ đó, việc giữ nếp ở nơi xa trở thành một lựa chọn có ý thức, chứ không phải gánh nặng phải làm cho giống hệt ở quê.
Câu hỏi thường gặp
Ở Mỹ thì cúng rằm tháng Giêng theo giờ Việt Nam hay giờ Mỹ?
Phần lớn gia đình Việt ở Mỹ cúng vào ngày rằm ghi trên lịch Việt, theo giờ địa phương nơi mình sống, chứ không quy đổi giờ cúng về giờ Việt Nam. Đây là tập quán, không có quy định; điều quan trọng là cả nhà thống nhất một cách làm.
Không có bàn thờ thì có đón rằm Giêng được không?
Được. Một chỗ sạch, trang trọng trên kệ hoặc bàn, đặt ảnh ông bà, bình hoa và đĩa quả là đủ cho một buổi thắp hương hay đơn giản là đứng lặng nhớ về gia đình. Nhiều người còn chỉ gọi về nhà, cùng gia đình ngồi bữa rằm qua màn hình.
Thắp hương trong căn hộ thuê có bị phạt không?
Tuỳ quy định của từng nước, từng khu nhà và hợp đồng thuê. Có nơi cấm lửa trần, có nơi chỉ lưu ý thiết bị báo khói. Bạn nên đọc nội quy hoặc hỏi chủ nhà; dùng nến điện và hương ít khói, thắp ngắn và có người trông là cách an toàn.
Sinh viên du học có nên đến chùa Việt dịp rằm Giêng không?
Nếu có điều kiện, đến chùa Việt dịp rằm là cách tốt để gặp cộng đồng, ăn bữa cơm chay và bớt nhớ nhà. Chùa thường chào đón sinh viên, nhiều nơi còn cần người phụ việc. Bạn không cần theo đạo Phật mới đến được.
Làm sao giải thích Tết Nguyên tiêu cho bạn bè nước ngoài?
Bạn kể ngắn: đây là đêm trăng tròn đầu tiên của năm âm lịch, người Việt đi chùa, cúng tổ tiên, ăn bữa cơm gia đình và ở Việt Nam còn có Ngày thơ vào đêm đó. Gọi bằng tên quốc tế Lantern Festival giúp họ dễ hình dung, rồi bạn kể thêm nét riêng của người Việt.
Gửi đồ lễ từ Việt Nam sang có được không?
Nhiều nước có quy định chặt về nhập khẩu thực phẩm, hoa quả, hạt giống và đồ thực vật. Bạn nên kiểm quy định hải quan của nước mình đang sống trước khi nhờ gửi. Phần lớn đồ lễ có thể thay bằng đồ mua tại chỗ mà vẫn giữ ý nghĩa.