Thi thổi cơm là tục thi trong hội làng, trong đó các đội phải tự làm từ đầu đến cuối: lấy lửa, giã thóc, lấy nước rồi nấu một nồi cơm trong thời gian và điều kiện do làng đặt ra. Nồi cơm được chấm theo độ chín, độ dẻo, màu trắng và sự sạch sẽ. Thổi cơm là cách nói của người Bắc, nghĩa là nấu cơm.
Tục thi này được nhiều người biết qua hội thổi cơm thi ở Đồng Vân, một làng ven sông Đáy thuộc vùng Đan Phượng, Hà Nội, vì bài đọc về hội này từng có trong sách Tiếng Việt lớp 5. Bài này kể các phần thi thường gặp, vì sao nấu cơm lại thành một cuộc thi trong ngày hội, cách chấm một nồi cơm thi và cách tổ chức một cuộc thi thổi cơm nhỏ cho trường học hay khu phố.
Vì sao nấu cơm lại trở thành một tục thi trong hội
Với làng lúa nước, hạt gạo là trung tâm của đời sống. Ngày hội đầu năm, làng dâng lên thần những sản vật tốt nhất, và một nồi cơm trắng dẻo do chính tay trai gái trong làng nấu là một lễ vật mang nhiều ý nghĩa: nó cho thấy làng có thóc, có người khéo, có sự phối hợp. Vì vậy ở nhiều làng, nồi cơm đoạt giải còn được dâng lên đình trước khi chia cho mọi người.
Lý do thứ hai nằm ở chuyện tích. Nhiều hội thổi cơm thi gắn với truyền thuyết về những cuộc hành quân xa xưa, khi quân lính phải tự lo cái ăn trên đường, vừa đi vừa nấu. Theo bài đọc quen thuộc về hội Đồng Vân, hội bắt nguồn từ các cuộc trẩy quân đánh giặc của người Việt cổ bên bờ sông Đáy. Bạn nên hiểu đây là lời kể truyền thống của làng, mang tính giải thích, không phải sự kiện được ghi chép trong sử.
Lý do thứ ba là nó vui và ai cũng hiểu. Không cần biết luật phức tạp, người xem chỉ cần thấy khói bốc lên, thấy đội nào nhanh tay, rồi chờ lúc mở vung nồi cơm là đủ hồi hộp. Đó là điều khiến tục thi thổi cơm sống được lâu và dễ được các trường học, khu phố học theo.
Các phần thi thường gặp trong một hội thổi cơm
Các làng có lệ khác nhau, nhưng phần lớn hội thổi cơm thi đều chia thành những công đoạn rõ ràng, mỗi công đoạn là một thử thách. Bảng dưới gom những phần thi được nhắc nhiều nhất.
| Phần thi | Diễn ra thế nào | Thử thách điều gì |
|---|---|---|
| Lấy lửa | Có nơi một người trèo lên cây chuối hay thân tre bôi mỡ để lấy nén hương hay mồi lửa trên ngọn; có nơi đánh lửa bằng cách cọ tre | Sự khéo léo, kiên trì; người xem reo hò nhiều nhất ở phần này |
| Làm gạo | Từ thóc, đội thi giã, sàng, giần để ra gạo sạch | Sức khoẻ và tay nghề làm gạo truyền thống |
| Lấy nước | Một thành viên chạy ra sông, giếng lấy nước theo quy định | Tốc độ và sự cẩn thận để không làm đổ |
| Nhóm bếp và nấu | Dùng củi, rơm hay mồi lửa vừa lấy được để nấu nồi cơm, có nơi vừa đi vừa nấu | Giữ lửa đều, canh nước, chống cháy khê |
| Trình nồi cơm | Các đội mang nồi cơm lên cho ban giám khảo | Sự sạch sẽ, gọn gàng của cả đội |
Trong bài đọc về hội Đồng Vân, người xem nhớ nhất cảnh các đội vừa đi vừa thổi cơm: nồi được treo trên những cần tre cong, người cầm cần vừa đi vừa giữ cho lửa không tắt, người khác chạy theo canh lửa. Đó là chi tiết làm nên nét riêng của hội làng này.
Ban giám khảo chấm một nồi cơm thi theo tiêu chí nào
Chín đều. Cơm phải chín từ trên xuống dưới, không sống ở giữa, không nhão ở đáy. Đây là tiêu chí đầu tiên vì nồi cơm sống là hỏng hoàn toàn, dù đẹp đến đâu.
Dẻo và tơi. Hạt cơm mềm, dẻo nhưng không dính bết, không vữa. Lượng nước và độ lửa quyết định điều này; đây là chỗ thể hiện tay nghề người nấu.
Trắng và thơm. Gạo giã sạch, cơm có màu trắng, mùi thơm của gạo mới. Gạo làm vội, còn trấu hay sạn sẽ bị trừ điểm.
Không cháy hay cháy vừa phải. Có làng yêu cầu không cháy chút nào, có làng chấp nhận một lớp cháy mỏng vàng. Tiêu chí này do lệ làng định, nên đội thi phải biết trước.
Thời gian và tinh thần đồng đội. Nhiều nơi tính thêm điểm cho đội hoàn thành sớm, và cho cách các thành viên phối hợp, giữ trật tự, giữ vệ sinh khu vực thi.
Cách trình bày. Nồi cơm được mang lên sạch sẽ, nắp đậy gọn, có nơi kèm đôi đũa cả, chén nhỏ. Sự chỉn chu ở bước cuối được coi là lòng tôn trọng với ngày hội.
Tổ chức một cuộc thi thổi cơm cho trường học hay khu phố
Không cần đầy đủ các công đoạn như hội làng, một cuộc thi thổi cơm nhỏ vẫn mang được tinh thần của tục. Đây là một khung tổ chức đơn giản:
- Chọn địa điểm an toàn. Sân đất hay bãi rộng, xa nhà cửa, xa vật dễ cháy; chuẩn bị bình chữa cháy, xô nước, cát.
- Chia đội và phân vai. Mỗi đội bốn đến sáu người: người nhóm lửa, người vo gạo, người lấy nước, người nấu. Với học sinh, mỗi đội phải có người lớn phụ trách bếp.
- Chuẩn bị dụng cụ giống nhau. Nồi đất hay nồi gang nhỏ, củi khô, rơm, gạo, nước sạch. Dụng cụ đồng đều để cuộc thi công bằng.
- Thiết kế thử thách vừa sức. Có thể thay phần giã thóc bằng sàng gạo lẫn trấu, thay lấy lửa trên cây bôi mỡ bằng thi nhóm lửa từ rơm. Không cho trẻ em trèo cao.
- Đặt thời gian và tiêu chí chấm. Thông báo trước cho các đội: chín đều, dẻo, trắng, không cháy, gọn gàng.
- Chấm và chia cơm. Ban giám khảo nếm từng nồi, nhận xét ngắn. Sau đó cả hội cùng ăn cơm với vài món đơn giản, không để thừa.
- Dọn bếp kỹ. Dập tắt hẳn tro than, thu dọn rác và tro, trả lại mặt sân sạch.
Với học sinh nhỏ, nên chấm theo kiểu nhận xét từng đội làm tốt điều gì thay vì xếp hạng. Mục tiêu là các em hiểu một nồi cơm cần bao nhiêu công sức, chứ không phải ai thắng ai.
Nấu cơm bằng bếp củi: những điều đội thi nào cũng phải biết
Vo gạo vừa đủ. Gạo giã tay còn cám và mảnh trấu, phải vo và nhặt kỹ. Nhưng vo quá mạnh, quá nhiều lần làm mất lớp cám mỏng giữ vị thơm. Vo hai ba nước là vừa, nhặt sạn và trấu nổi lên mặt nước.
Canh nước bằng đốt ngón tay. Cách quen thuộc của người xưa là đặt đầu ngón tay chạm mặt gạo, nước ngập trên mặt gạo khoảng một đốt ngón tay. Gạo mới ít nước hơn gạo cũ; gạo giã tay ngay tại hội thường là gạo mới nên dễ nhão nếu đổ nhiều nước.
Lửa to rồi lửa nhỏ. Lúc đầu đun lửa to cho sôi, khi nước cạn gần ngang mặt gạo thì rút bớt củi, chỉ để than hồng. Người nấu giỏi biết nghe tiếng nồi: tiếng sôi lục bục chuyển sang tiếng lách tách là lúc phải hạ lửa.
Ủ cơm trong tro. Khi nước đã cạn, vùi quanh nồi bằng tro nóng hay để nồi trên than hồng nhỏ để cơm chín đều từ đáy lên. Giai đoạn ủ quyết định cơm dẻo hay sượng, và cũng là lúc dễ làm cháy khê nhất nếu than còn quá nóng.
Nồi đất cần ngâm và làm quen. Nồi đất mới nên ngâm nước trước, đun thử, để không nứt khi gặp lửa to. Đội thi dùng nồi đất nên đun quen ít nhất một lần trước ngày hội.
An toàn lửa và vệ sinh khi thi nấu ngoài trời
Thi thổi cơm là tục thi có lửa, nên phần an toàn phải được chuẩn bị kỹ không kém phần thi. Những điểm cần nhớ:
- Bếp đặt trên nền đất hay gạch, cách nhau đủ xa, cách xa người xem; không đặt dưới tán cây khô, gần mái tranh hay lều bạt.
- Luôn có xô nước, cát và bình chữa cháy ở khu thi; có một người lớn chỉ làm việc canh lửa.
- Người nấu buộc gọn tóc, không mặc áo rộng vạt dài, tránh đồ dễ bắt lửa.
- Dùng gạo và nước sạch; người vo gạo, nấu cơm rửa tay trước, nhất là khi cơm sẽ được chia cho mọi người ăn.
- Không dùng xăng, dầu để mồi lửa; chỉ dùng rơm, giấy, củi khô.
- Khi nồi đất vừa nấu xong, dùng khăn dày hay lót tay để cầm; nồi nóng lâu và dễ nứt nếu đặt xuống nền ướt.
- Kết thúc, tưới nước dập hẳn tro than, không để than âm ỉ khi rời đi.
Giữ tục thi thổi cơm trong ngày hội hôm nay
Ở nhiều làng Bắc Bộ, hội thổi cơm thi vẫn được tổ chức đều đặn vào đầu xuân, có làng giữ gần như đủ các công đoạn cũ, có làng giản lược cho phù hợp. Ngày tổ chức theo lịch hội làng âm lịch, có thể đổi theo năm, nên người muốn đi xem nên theo dõi thông báo của địa phương. Khi đến xem, bạn nên đứng ngoài khu vực bếp, không cầm vào nồi hay dụng cụ thi, và tôn trọng phần lễ dâng cơm nếu làng có.
Ở trường học, thi thổi cơm là một hoạt động trải nghiệm tốt: học sinh hiểu từ hạt thóc đến bát cơm cần bao nhiêu bước, hiểu vì sao người xưa trân trọng hạt gạo. Một cuộc thi nhỏ, có giáo viên và phụ huynh kèm, có thể vui không kém hội làng. Điều quan trọng là giữ an toàn lửa và không biến cuộc thi thành áp lực thắng thua.
Cuối cùng, nồi cơm thi chỉ trọn vẹn khi được ăn. Tục xưa chia cơm cho mọi người sau khi chấm, và đó cũng là cách đẹp nhất để kết thúc một cuộc thi thổi cơm hôm nay. Một bát cơm trắng chia cho người xem, cho các cụ, cho cả đội thua cuộc, là lời nhắc rằng ngày hội sinh ra để mọi người cùng ngồi lại, chứ không phải để phân hơn kém.
Câu hỏi thường gặp
Thổi cơm nghĩa là gì?
Thổi cơm là cách nói của người miền Bắc, nghĩa là nấu cơm. Chữ thổi có lẽ gợi hình ảnh người nấu thổi lửa cho bếp cháy đều. Thi thổi cơm vì vậy là thi nấu cơm, thường có thêm các phần lấy lửa, làm gạo, lấy nước trước khi nấu.
Hội thổi cơm thi Đồng Vân ở đâu?
Đồng Vân là một làng ven sông Đáy thuộc vùng Đan Phượng, Hà Nội. Hội thổi cơm thi ở đây được biết rộng rãi qua bài đọc trong sách Tiếng Việt lớp 5. Ngày tổ chức theo lịch hội làng, nên bạn hãy hỏi chính quyền địa phương hay người trong làng trước khi đi.
Vì sao có phần trèo cây bôi mỡ để lấy lửa?
Theo lời kể ở nhiều làng, phần lấy lửa trên cây bôi mỡ là thử thách cho sự khéo léo và kiên trì. Đây là phần gây cười và gây hồi hộp nhất cho người xem. Với trẻ em và khi tổ chức ở trường, nên thay bằng thử thách khác an toàn hơn.
Nồi cơm thi được chấm thế nào?
Ban giám khảo thường xem cơm có chín đều không, có dẻo và tơi không, hạt có trắng sạch không, có bị cháy không, và đội có hoàn thành đúng giờ, gọn gàng không. Mức chấp nhận cháy cơm tuỳ lệ từng làng.
Tổ chức thi thổi cơm cho học sinh cần lưu ý gì?
Quan trọng nhất là an toàn lửa: mỗi đội có người lớn phụ trách bếp, có nước và cát dập lửa, bếp đặt xa người xem và vật dễ cháy. Không cho trẻ trèo cao hay dùng xăng dầu mồi lửa. Nên nhận xét điểm làm tốt của từng đội thay vì xếp hạng.
Nồi đất có nấu cơm ngon hơn nồi thường không?
Nhiều người thích cơm niêu đất vì lửa ấm đều và lớp cháy thơm, nhưng nấu nồi đất cần canh lửa kỹ hơn. Trong hội thi, chọn loại nồi nào là do lệ làng hay ban tổ chức định, miễn các đội dùng như nhau để công bằng.