Theo tập quán phổ biến, ngày rằm tháng Giêng một gia đình có thể cúng từ một đến bốn mâm: mâm dâng Phật (nếu nhà có bàn Phật), mâm cúng thần linh (thổ công, các vị thần cai quản đất và nhà), mâm cúng gia tiên, và ở một số vùng thêm mâm cúng ngoài trời. Nhà có bao nhiêu chỗ thờ thì thường có bấy nhiêu mâm, mỗi mâm một cỡ khác nhau.
Không phải nhà nào cũng cần đủ bốn mâm. Phần lớn gia đình ở thành phố chỉ có một bàn thờ chung và cúng một mâm. Bài này giải thích mỗi mâm dành cho ai, đặt ở đâu, lễ vật thường thấy và cách gộp hợp lý khi nhà chỉ có một chỗ thờ. Bài không đưa văn khấn cho từng mâm.
Vì sao có nhà một mâm, có nhà bốn mâm
Số mâm của một nhà ngày rằm phụ thuộc trước hết vào số chỗ thờ trong nhà. Một ngôi nhà ống ở phố cổ có thể có bàn thờ Phật ở tầng trên cùng, bàn thờ gia tiên ở phòng khách và bát hương thổ công riêng. Một căn hộ chung cư hai phòng thường chỉ có một ban thờ treo tường chung cho gia tiên, có khi kèm bát hương thần linh trên cùng một ban. Nhà ở trọ có khi chỉ một kệ nhỏ.
Yếu tố thứ hai là nếp vùng. Nhiều gia đình miền Bắc có lễ cúng ngoài trời vào giao thừa nhưng ngày rằm thường chỉ cúng trong nhà. Ở nhiều vùng Nam Bộ, trước nhà có bàn thiên (bàn thờ ông Thiên), nên ngày rằm có thêm phần lễ ở bàn thiên. Các gia đình gốc Hoa có cách thờ riêng, ví dụ thờ thần ở cửa, thờ Táo quân ở bếp với lễ ngày rằm.
Yếu tố thứ ba là nghề nghiệp và tín ngưỡng của nhà. Nhà buôn bán thường có bàn thờ Thần Tài – Thổ Địa với lễ riêng (đây là chủ đề khác, bài chỉ nhắc). Nhà theo đạo Phật thường dâng lễ chay ở bàn Phật trước. Vì thế, hỏi "cúng rằm mấy mâm" thực ra là hỏi "nhà mình có những chỗ thờ nào".
Từng mâm dành cho ai và thường gồm gì
Mâm dâng Phật. Chỉ có ở nhà có bàn thờ Phật. Lễ chay: hoa tươi, quả, nước sạch, hương, đèn, có thể thêm xôi chè hoặc món chay. Theo tập quán phổ biến, không đặt đồ mặn, rượu lên bàn Phật. Đây thường là mâm gọn nhất về số món nhưng được chăm chút về hoa quả.
Mâm cúng thần linh. Dành cho thổ công và các vị thần cai quản đất, nhà theo tín ngưỡng dân gian. Nhà có bát hương thần linh riêng thường đặt hoa, quả, trầu cau, rượu, có khi thêm đĩa xôi, đĩa gà hoặc thịt luộc. Nhiều nhà gộp mâm này với mâm gia tiên vì cùng một ban thờ.
Mâm cúng gia tiên. Mâm chính của ngày rằm ở phần lớn gia đình: mâm cỗ chay hoặc mặn, xôi, chè, hoa, quả, bát đũa theo nếp nhà. Đây là mâm mà người trong nhà thường ngồi ăn cùng nhau sau lễ.
Mâm hoặc lễ ngoài trời. Ở những nhà có bàn thiên trước cửa, hoặc giữ nếp cúng ngoài trời ngày rằm lớn, lễ ngoài trời thường gọn: hoa, quả, nước, hương đèn, có thể có xôi chè. Nhiều nhà ở thành phố bỏ phần này vì không có sân.
Các chỗ thờ nhỏ khác. Một số nhà có bát hương Táo quân ở bếp, ông Địa ở góc nhà (nhiều gia đình Nam Bộ), hoặc chỗ thờ riêng theo nếp gốc Hoa. Ngày rằm Giêng, những chỗ này thường chỉ cần thay nước, thêm hoa hoặc vài quả, thắp một nén hương, không bày mâm cỗ.
Bảng tóm tắt bốn mâm
Bảng gom thông tin ở trên để bạn dễ đối chiếu với nhà mình. Đây là tập quán phổ biến, các vùng và các nhà có dị bản.
| Mâm | Đặt ở đâu | Lễ vật thường gặp | Nhà nào hay có |
|---|---|---|---|
| Dâng Phật | Bàn thờ Phật, thường ở vị trí cao nhất trong nhà | Hoa, quả, nước, đồ chay; không đồ mặn | Nhà có bàn thờ Phật riêng |
| Thần linh | Bát hương thần linh, có khi chung ban với gia tiên | Hoa, quả, trầu cau, rượu, xôi; có nhà thêm món mặn | Nhà ở lâu năm, nhà ở quê, nhiều nhà miền Bắc |
| Gia tiên | Bàn thờ gia tiên | Mâm cỗ chay hoặc mặn, xôi chè, hoa quả | Hầu hết các gia đình |
| Ngoài trời | Bàn thiên, sân, hiên trước nhà | Hoa, quả, nước, hương đèn, có khi xôi chè | Nhiều nhà Nam Bộ; nhà có sân ở các vùng khác |
Nếu nhà bạn không có chỗ thờ nào trong bảng, đừng thêm mâm chỉ vì đọc thấy nhà khác có. Thêm chỗ thờ mới là việc nhiều gia đình bàn kỹ với người lớn trong họ, không phải việc làm vội cho một ngày rằm.
Ngược lại, nếu nhà có đủ bốn chỗ thờ, không nhất thiết mâm nào cũng phải to. Cách nhiều nhà làm là dồn sức vào mâm gia tiên, còn các mâm khác chỉ hoa, quả, nước và hương đèn chu đáo. Như vậy vừa giữ đủ lễ ở mọi chỗ thờ, vừa không biến buổi sáng rằm thành một cuộc chạy đua trong bếp.
Thứ tự cúng ở nhà theo cách nhiều gia đình làm
Không có thứ tự duy nhất. Dưới đây là trình tự mà nhiều gia đình theo; nếu nhà bạn có nếp khác, giữ nếp nhà.
- Dọn sạch tất cả chỗ thờ, thay nước, thay hoa từ hôm trước hoặc sáng sớm.
- Bày lễ ở tất cả các mâm cùng lúc, đồ nóng như canh, xôi đặt sau cùng.
- Thắp hương ở lễ ngoài trời hoặc bàn thiên trước (với nhà có), tiếp đến bàn Phật (nếu có).
- Thắp hương mâm thần linh, rồi đến mâm gia tiên — nhiều nhà giải thích là xin phép thần cai quản nhà trước, rồi mới mời tổ tiên.
- Khấn theo bản của gia đình ở từng chỗ thờ, thường ngắn ở bàn Phật và lễ ngoài trời, đầy đủ hơn ở bàn gia tiên.
- Đợi hương tàn rồi hạ lễ theo thứ tự ngược lại hoặc theo thói quen nhà mình; lễ ngoài trời nên hạ sớm vì dễ bám bụi, gió.
Ở một số nhà, thứ tự được làm khác: thắp hương gia tiên trước rồi mới ra ngoài trời. Các sách phong tục phổ biến cũng không thống nhất. Điều nhiều người lớn tuổi coi trọng là cả nhà làm cùng một cách mỗi năm, không đổi tuỳ tiện.
Lễ ngoài trời ngày rằm: đặt ở đâu và giữ an toàn
Nếu nhà bạn có lễ ngoài trời, chọn chỗ bằng phẳng, ít gió lùa, không nằm trên lối đi của xe máy. Bàn thiên của nhiều nhà Nam Bộ được đặt trên trụ cao hoặc gắn tường trước nhà; mâm ngoài trời ở nhà có sân thường là một bàn nhỏ trải khăn sạch.
Gió là kẻ thù của nến và hương ngoài trời. Dùng đèn có chụp kính hoặc nến trong cốc thuỷ tinh, cắm hương vào bát có cát hoặc gạo đầy để không đổ. Không đặt mâm sát dây phơi quần áo, mái tôn có lá khô, xe máy đỗ hay can xăng.
Ở chung cư, nhiều toà nhà cấm thắp hương, đốt vàng mã ở hành lang, sảnh, ban công chung. Nhà ở chung cư muốn giữ lễ ngoài trời thường chuyển thành một đĩa quả, chén nước đặt ở ban công riêng của nhà, không thắp lửa, hoặc gộp hẳn vào mâm trong nhà. Đọc nội quy toà nhà trước để không thành chuyện với hàng xóm.
Nhà chỉ có một bàn thờ: gộp mâm thế nào
Đây là trường hợp của phần lớn gia đình trẻ ở thành phố. Vài cách gộp mà nhiều nhà dùng:
- Một mâm chung đặt trên ban thờ hoặc bàn phụ phía trước; trong lời khấn mời cả thần linh và gia tiên, theo bản khấn của gia đình.
- Nếu ban có cả tượng Phật hoặc ảnh Phật, nhiều nhà chọn mâm chay để không phải tách.
- Nếu muốn giữ mâm mặn cho gia tiên, có thể đặt đĩa hoa quả, nước, đồ chay sát phần Phật; mâm mặn đặt ở bàn phụ phía dưới.
- Lễ ngoài trời có thể bỏ, hoặc thay bằng một đĩa quả và chén nước ở ban công, không thắp lửa.
- Ghi lại cách nhà mình gộp năm nay để năm sau làm giống, đỡ phải bàn lại từ đầu.
- Nếu nhà sắp chuyển đến nơi rộng hơn và muốn tách chỗ thờ, nên bàn với người lớn trong họ, làm vào dịp nhà mới chứ không làm vội trước ngày rằm.
Nhiều người lớn tuổi khi được hỏi đều nói điều tương tự: lễ to hay nhỏ, nhiều mâm hay một mâm không quan trọng bằng con cháu nhớ ngày và cùng nhau thắp nén hương. Gộp mâm vì hoàn cảnh không phải là thiếu lễ.
Cúng ở nhà và đi chùa trong cùng một ngày rằm
Rằm tháng Giêng là ngày nhiều nhà vừa cúng ở nhà vừa đi lễ chùa, có khi còn đi thêm một hai nơi thờ tự khác. Khi số mâm ở nhà nhiều, lịch trong ngày dễ bị dồn. Cách sắp xếp phổ biến là cúng ở nhà trước, từ tối 14 hoặc sáng sớm ngày 15, rồi mới đi chùa vào giữa buổi sáng hay buổi chiều; cũng có nhà đi chùa đêm 14 rồi sáng 15 mới cúng ở nhà.
Nếu cả nhà cùng đi, đừng để nến, đèn dầu cháy trong lúc vắng nhà. Hạ lễ, tắt lửa, kiểm bát hương trước khi khoá cửa. Nếu chỉ một phần gia đình đi chùa, người ở nhà lo phần hạ lễ và cất thức ăn. Phân việc rõ từ hôm trước giúp ngày rằm đỡ cảnh người này tưởng người kia đã tắt nến.
Một điều cũng nên tính là sức của người lớn tuổi. Ông bà thường muốn cả cúng ở nhà, cả lên chùa, mà chùa ngày rằm Giêng rất đông. Nếu thấy quá sức, nhiều gia đình chọn đưa ông bà đi chùa vào một ngày trước hoặc sau rằm, khi vãn người, còn ngày rằm thì cúng ở nhà cho trọn. Cách tính giờ và cách đi chùa cho văn minh được bàn kỹ hơn ở các bài về rằm Giêng ở chùa.
Câu hỏi thường gặp
Cúng rằm tháng Giêng có cần cúng thần linh riêng không?
Tuỳ nhà. Nhà có bát hương thần linh riêng thường đặt lễ ở đó. Nhà chỉ có một ban thờ chung thì gộp, trong lời khấn mời cả thần linh và gia tiên theo bản của gia đình. Không có quan niệm phổ biến nào bắt nhà chưa có chỗ thờ thần linh phải lập thêm chỉ để cúng rằm.
Mâm cúng Phật có được đặt hoa quả chung với mâm gia tiên không?
Nhiều nhà ở chung cư có bàn thờ Phật và gia tiên trên cùng một ban, đặt hoa quả chung là chuyện thường. Điều nhiều gia đình giữ là không đặt đồ mặn, rượu ở phía bàn Phật. Nếu muốn làm đúng theo cách của một ngôi chùa, nên hỏi chư tăng ở đó.
Nhà không có sân có cần cúng ngoài trời ngày rằm không?
Không cần. Cúng ngoài trời ngày rằm là nếp của một số vùng và một số nhà, không phải điều bắt buộc. Nhà không có sân thường gộp vào lễ trong nhà. Ở chung cư, tránh thắp hương ở hành lang, sảnh chung vì vướng nội quy phòng cháy.
Thắp hương mâm nào trước?
Nhiều gia đình thắp ở lễ ngoài trời và bàn Phật trước, rồi đến thần linh, sau cùng là gia tiên. Một số nhà làm ngược lại. Các sách phong tục không thống nhất một thứ tự. Bạn nên theo cách mà ông bà, bố mẹ trong nhà vẫn làm để cả nhà nhất quán.
Mỗi mâm có cần đọc văn khấn riêng không?
Theo tập quán phổ biến, mỗi chỗ thờ có lời khấn riêng, thường ngắn ở bàn Phật và đầy đủ hơn ở bàn gia tiên. Nhiều nhà gộp lại thành một lời khấn chung. Văn khấn cổ truyền có nhiều bản; hãy dùng bản mà gia đình hoặc địa phương bạn vẫn dùng.
Nhà buôn bán có bàn thờ Thần Tài thì rằm Giêng cúng thế nào?
Bàn thờ Thần Tài – Thổ Địa thường có lễ riêng vào ngày rằm, mùng một, với hoa, quả, nước và một số lễ vật theo nếp nhà buôn. Đây là một chủ đề riêng về tập quán buôn bán; bài này chỉ nhắc để bạn biết có thêm một chỗ thờ cần chuẩn bị trong ngày.