Xôi, chè và bánh trôi có mặt trên mâm rằm tháng Giêng vì gạo nếp là lễ vật quý trong văn hoá lúa nước, vì món tròn, dẻo, ngọt gợi ý đoàn viên, êm ấm theo cách hiểu dân gian, và vì ở Trung Hoa, đêm rằm Giêng gắn với món viên nếp đến mức chính món ấy được gọi là "nguyên tiêu". Ở Việt Nam, miền Bắc hay đặt xôi gấc, xôi đỗ, có nhà làm bánh trôi; miền Nam hay đặt chè trôi nước, xôi vò hay xôi đậu; miền Trung có nhà nấu chè đậu, chè hạt sen.
Bài giải thích gốc của từng món ở mức phổ biến, gợi ý chọn món theo miền và theo sức nhà mình, vài mẹo để món ngọt đẹp mà không dùng phẩm màu, và cách thụ lộc món ngọt sau lễ. Bài không đưa công thức nấu chi tiết từng món.
Vì sao món ngọt từ nếp gần như luôn có mặt
Trong văn hoá lúa nước của người Việt, gạo nếp thường dành cho ngày lễ: bánh chưng, bánh giầy, xôi, rượu nếp. Nếp đắt hơn gạo tẻ, nấu mất công hơn, và có độ dẻo, độ thơm riêng nên được xem là thứ ngon để dâng lên tổ tiên và thần linh. Ngày rằm lớn, nhất là rằm đầu năm, nhiều nhà vì thế không thể thiếu một món nếp.
Lý do thứ hai nằm ở hình ảnh. Đĩa xôi nặn tròn, viên bánh trôi tròn, chè trôi nước tròn đều gợi đến trăng rằm và sự tròn đầy. Dân gian gắn những hình ảnh ấy với mong ước gia đình sum vầy, một năm êm ấm. Đây là cách hiểu mang tính biểu tượng, được nhiều gia đình truyền lại, không phải một lời hứa rằng ăn món tròn thì năm ấy sẽ tròn.
Lý do thứ ba rất thực tế: món ngọt từ nếp để được lâu hơn đồ mặn, không cần ăn ngay khi nóng, hợp với một mâm phải bày một lúc trong lúc chờ hương tàn. Sau lễ, đĩa xôi có thể chia cho con cháu mang về, bát chè cho trẻ con ăn ngay. Món ngọt vì thế vừa là lễ vật vừa là món "thụ lộc" dễ chia nhất.
Bánh trôi, chè trôi nước và chữ "nguyên tiêu"
Ở Trung Hoa, tục ăn viên bột nếp có nhân ngọt vào đêm rằm tháng Giêng có từ lâu, và ở nhiều vùng phía bắc, chính món đó được gọi là "nguyên tiêu" theo tên ngày lễ; ở phía nam, người ta thường gọi là "thang viên". Cộng đồng người Hoa ở Việt Nam vẫn giữ món này trong những ngày rằm lớn, và cách gọi, cách nấu có khác nhau giữa các nhóm Quảng, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam. Phần tục lệ của người Hoa đêm Nguyên tiêu được bàn riêng ở các bài khác của trang.
Ở miền Bắc Việt Nam, bánh trôi, bánh chay gắn chặt nhất với Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3 âm lịch. Tuy vậy, khá nhiều nhà miền Bắc cũng làm bánh trôi hoặc nấu chè cho rằm tháng Giêng, nhất là nhà có trẻ nhỏ thích nặn bánh. Ở miền Nam, chè trôi nước, viên to nhân đậu xanh, chan nước đường gừng, là món ngọt quen thuộc trong nhiều dịp cúng, trong đó có rằm Giêng.
Như vậy, bánh trôi trên mâm rằm Giêng không phải là "bắt buộc" theo một sách nào. Nó có mặt vì sự giao thoa giữa ý nghĩa tròn đầy, tục của người Hoa sống cạnh người Việt và sở thích của từng nhà. Nhà bạn đã có xôi thì không cần thêm bánh trôi; nhà thích bánh trôi thì cứ làm, không cần lo trùng với Hàn thực.
Các loại xôi hay gặp trên mâm rằm
Xôi gấc. Màu đỏ cam từ gấc chín, gắn với ý may mắn, ấm áp theo quan niệm dân gian. Gấc vào mùa từ cuối năm đến đầu xuân nên rằm Giêng là lúc dễ mua. Xôi gấc ngon cần gấc chín đỏ thẫm và nếp ngâm đủ lâu.
Xôi đỗ xanh. Màu vàng nhạt, vị bùi, dễ làm, hợp với nhà không có gấc. Nhiều nhà miền Bắc đặt xôi đỗ cạnh gà luộc như một cặp quen thuộc.
Xôi lạc, xôi đậu đen. Món mộc, gặp nhiều ở nông thôn và ở mâm cúng của nhiều nhà miền Trung. Xôi đậu đen có màu tím than, nên đặt trên đĩa sáng màu cho mâm không tối.
Xôi vò. Xôi đỗ xanh đánh tơi từng hạt, hay gặp ở mâm cúng và mâm chè miền Bắc, cũng gặp ở nhiều nhà miền Nam. Xôi vò để được lâu hơn xôi thường vì ít nước, hợp với nhà cúng từ tối 14 và muốn để xôi đến hôm sau mới hạ.
Xôi ngũ sắc. Một số nhà, nhất là ở vùng có cộng đồng dân tộc thiểu số, làm xôi nhiều màu từ lá cây. Đây là món đẹp và công phu; nhà ở thành phố có thể mua ở nơi làm uy tín nếu muốn có trên mâm.
Món ngọt rằm Giêng theo miền
Bảng dưới là tập quán thường gặp, không phải ranh giới cứng. Gia đình di cư giữa các miền thường giữ món của quê gốc.
| Vùng | Món ngọt thường gặp | Đặc điểm | Ghi chú khi bày |
|---|---|---|---|
| Bắc Bộ | Xôi gấc, xôi đỗ, bánh trôi, chè | Xôi thường nặn tròn hoặc đơm đầy đĩa, có nhà rắc vừng | Xôi đặt cạnh món chính, chè hoặc bánh trôi để bát riêng |
| Trung Bộ | Xôi, chè đậu, chè hạt sen, chè bột lọc | Nhiều nhà Huế nấu chè thanh, ít ngọt | Chè múc vào chén nhỏ, đặt thành hàng |
| Nam Bộ | Chè trôi nước, xôi vò, xôi đậu, chè đậu trắng | Viên trôi nước to, nhân đậu xanh, nước đường gừng | Có nhà đặt chè ở bàn thiên và bàn gia tiên |
| Gia đình gốc Hoa | Viên nếp nhỏ nhiều màu nấu nước đường, có nhân hoặc không | Cách gọi, cách nấu khác nhau theo nhóm | Thường ăn cùng nhau trong đêm rằm |
Nếu nhà bạn có người từ hai miền, ngày rằm Giêng là dịp tốt để đặt cả hai món: xôi gấc kiểu Bắc và chè trôi nước kiểu Nam. Mâm vừa đủ ý của hai bên nội ngoại, lại là chuyện để kể cho con cháu nghe vì sao nhà mình có hai món.
Chọn món ngọt vừa sức nhà mình
Vài câu hỏi giúp bạn chọn nhanh, khỏi phải nấu cả ba món rồi ăn không hết.
- Mâm đã có món nếp nào chưa? Nếu đã có bánh chưng còn lại hay xôi trong mâm mặn, món ngọt thứ hai nên là chè chứ không phải thêm xôi.
- Nhà có bao nhiêu người ăn sau lễ? Một đĩa xôi gấc từ khoảng nửa cân nếp đã đủ cho gia đình bốn năm người ăn kèm.
- Có ai đang cần hạn chế đường không? Nếu có, chọn xôi (ít ngọt) hơn chè, hoặc nấu chè ít đường và để riêng một phần không đường.
- Có bao nhiêu thời gian? Xôi cần ngâm nếp từ tối hôm trước; chè trôi nước, bánh trôi có thể nặn sẵn từ tối và luộc sáng hôm sau.
- Có trẻ con muốn tham gia không? Nặn bánh trôi là việc vui cho trẻ, chỉ cần người lớn lo phần nồi nước sôi.
Câu hỏi cuối cùng nhiều nhà bỏ qua: món ngọt nào cả nhà thích ăn nhất? Món cúng là món sẽ được ăn sau lễ. Chọn món mọi người thích là cách đơn giản nhất để mâm không bị bỏ thừa. Nếu năm nào cả nhà cũng chán xôi gấc, đổi sang xôi đỗ hay chè hạt sen cũng không sai với tập quán.
Mẹo cho món ngọt đẹp mà an toàn
Những điều nhỏ giúp món ngọt trên mâm vừa đẹp vừa yên tâm khi ăn:
- Màu đỏ của xôi gấc nên đến từ gấc thật; tránh phẩm màu không rõ nguồn gốc, nhất là khi mua xôi làm sẵn có màu đỏ rực bất thường.
- Nếp ngâm đủ lâu thì xôi chín đều, hạt trong; nếp cũ cần ngâm lâu hơn nếp mới.
- Viên bánh trôi, chè trôi nước nên nặn vừa miệng trẻ nhỏ và người già, tránh viên quá to dễ nghẹn; trẻ dưới ba tuổi cần người lớn cắt nhỏ.
- Nước đường gừng nấu vừa ngọt, để riêng bát gừng thái sợi cho ai thích cay ấm.
- Chè có nước cốt dừa dễ chua nếu để lâu; chan cốt dừa lúc ăn, không chan sẵn trên mâm.
- Đĩa xôi trên mâm nên đậy lá chuối hoặc giấy nến sạch trong lúc chờ cúng để mặt xôi không khô.
Nhà mua xôi, chè ngoài hàng thì chọn nơi bán đông khách, đồ nấu trong ngày, đựng hộp sạch. Mua về nên hấp lại xôi trước khi bày, vừa nóng vừa mềm.
Đặt món ngọt lên mâm và thụ lộc sau lễ
Trên mâm cỗ, đĩa xôi thường đặt gần món chính, hoặc ở hàng giữa nếu mâm chỉ có món ngọt. Chè, bánh trôi múc vào bát hoặc chén nhỏ, có nhà đặt số chén theo số bát cơm trên mâm, có nhà chỉ đặt một bát tượng trưng. Nhà có bàn thờ Phật thường dâng một chén chè hoặc một đĩa xôi nhỏ ở bàn Phật, vì đây là món chay.
Sau khi hạ lễ, xôi và chè là phần dễ chia nhất. Nhiều gia đình có thói quen chia cho con cháu ở xa mang về, gửi sang biếu hàng xóm một đĩa xôi, coi đó là cách chia lộc rằm theo quan niệm dân gian. Xôi chưa ăn hết có thể để tủ lạnh rồi hấp lại; chè trôi nước nên ăn trong ngày vì viên bột để lâu bị cứng, nước đường dễ chua.
Một điều nên tránh là ép người già, người bệnh hay trẻ nhỏ "ăn lộc cho may" khi họ không muốn hoặc không nên ăn đồ nếp ngọt. Lộc là để chia vui, không phải nghĩa vụ. Người đang kiêng đường có thể nhận một chút tượng trưng, phần còn lại để người khác dùng.
Với trẻ nhỏ, món ngọt rằm Giêng còn là dịp kể chuyện: vì sao viên chè tròn, vì sao xôi màu đỏ, vì sao ông bà nặn bánh. Những câu chuyện ấy, kể nhẹ nhàng như chuyện nhà, giữ nếp lâu hơn mọi lời dặn phải làm thế này thế kia.
Câu hỏi thường gặp
Rằm tháng Giêng có bắt buộc phải cúng bánh trôi không?
Không. Bánh trôi gắn chặt nhất với Tết Hàn thực mùng 3 tháng 3. Ngày rằm Giêng, nhiều nhà đặt xôi, chè hoặc bánh trôi tuỳ thói quen. Theo quan niệm phổ biến, có một món ngọt từ nếp là đẹp mâm, còn món cụ thể nào là chuyện nếp nhà.
Vì sao Tết Nguyên Tiêu lại trùng tên với một loại bánh?
Ở Trung Hoa, ăn viên bột nếp đêm rằm tháng Giêng là tục rất phổ biến, đến mức ở nhiều vùng phía bắc món ấy được gọi luôn bằng tên ngày lễ là "nguyên tiêu". Ở phía nam Trung Hoa và trong nhiều cộng đồng người Hoa, món tương tự thường gọi là "thang viên".
Xôi gấc cúng rằm có nên dùng phẩm màu cho đỏ đẹp?
Không nên. Gấc chín đỏ thẫm đã cho màu đẹp tự nhiên. Phẩm màu không rõ nguồn gốc có thể ảnh hưởng sức khoẻ, mà đồ cúng sau lễ cả nhà sẽ ăn. Nếu gấc chưa đủ đỏ, chấp nhận màu cam nhạt vẫn hơn thêm phẩm.
Chè trôi nước cúng xong để được bao lâu?
Nên ăn trong ngày. Viên bột nếp để qua đêm bị cứng, nhân đậu dễ chua, nước đường có gừng để lâu cũng mất vị. Nếu còn nhiều, có thể cất tủ lạnh và đun sôi lại trước khi ăn, nhưng ngon nhất vẫn là ăn sớm sau lễ.
Nhà có người tiểu đường thì món ngọt cúng rằm nên thế nào?
Có thể chọn xôi thay cho chè, nấu chè ít đường và để riêng phần không đường, hoặc chỉ đặt một chén chè nhỏ tượng trưng. Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ về lượng đồ nếp, đồ ngọt phù hợp; món lộc chỉ cần nếm một chút cho vui.
Có thể mua xôi, chè làm sẵn để cúng rằm không?
Được, nhiều gia đình bận rộn làm vậy. Chọn nơi nấu trong ngày, đồ đựng sạch, màu sắc tự nhiên. Xôi mua về nên hấp lại cho nóng và mềm trước khi đặt lên mâm; chè nên mua gần giờ cúng.