Đèn trời là một túi giấy lớn có khung tre ở miệng, bên dưới đốt một cục nhiên liệu; khí nóng làm túi nhẹ hơn không khí và bay lên. Vấn đề nằm ở chỗ khi đã thả thì không ai điều khiển được: gió đưa đèn đi đâu, nhiên liệu cháy đến lúc nào, đèn rơi xuống chỗ nào đều là may rủi. Vì nguy cơ gây cháy nhà, cháy rừng và ảnh hưởng an toàn bay, nhiều địa phương ở Việt Nam đã cấm hoặc hạn chế thả đèn trời.
Bài này giải thích đèn trời từ đâu đến, vì sao nó bay và vì sao nó nguy hiểm, các nhóm rủi ro cụ thể, việc cần kiểm tra nếu bạn được mời dự một sự kiện có thả đèn, những cách thay thế cho đêm rằm, và phải làm gì khi thấy đèn trời rơi gần nhà. Mục tiêu không phải để chê một hình ảnh đẹp, mà để bạn có đủ thông tin trước khi quyết định.
Đèn trời từ đâu đến
Ở Việt Nam, đèn trời còn được gọi là đèn Khổng Minh, theo một truyền thuyết kể rằng Gia Cát Lượng thời Tam Quốc dùng loại đèn bay này để truyền tin khi bị vây. Đây là chuyện kể dân gian, không có sử liệu chắc chắn; điều chắc hơn là đèn bay bằng khí nóng đã xuất hiện ở Trung Hoa từ lâu và được dùng trong một số lễ hội đầu năm.
Ở nhiều nơi tại châu Á, thả đèn trời gắn với lễ hội: một số vùng ở Đài Loan thả đèn trời vào dịp Nguyên tiêu, miền bắc Thái Lan có lễ hội thả đèn trời vào mùa trăng tròn cuối năm. Những hình ảnh hàng nghìn đèn cùng bay lên được lan truyền rộng trên mạng xã hội, kéo theo trào lưu thả đèn trời ở Việt Nam trong các đám cưới, sự kiện, đêm rằm, đêm giao thừa. Cần lưu ý: ở chính những nơi có lễ hội nổi tiếng ấy, việc thả đèn thường bị giới hạn ở khu vực được cấp phép, có lực lượng phòng cháy túc trực.
Đèn trời không phải tục truyền thống của rằm tháng Giêng ở các làng quê Việt. Rằm Giêng của người Việt gắn với đèn thờ, đèn chùa, đèn lồng ở phố người Hoa và hoa đăng trên sông. Biết điều này giúp gia đình bớt áp lực phải thả đèn trời cho có không khí: bỏ qua đèn trời không làm đêm rằm thiếu đi điều gì thuộc về phong tục.
Vì sao đèn trời bay được và vì sao không ai điều khiển được
Nguyên lý của đèn trời giống khinh khí cầu. Cục nhiên liệu ở đáy, thường là giấy tẩm sáp hoặc dầu, đốt nóng không khí trong túi. Không khí nóng loãng hơn, nhẹ hơn không khí lạnh bên ngoài, tạo lực nâng. Khi lực nâng lớn hơn trọng lượng của túi, khung và nhiên liệu, đèn bắt đầu bay. Đèn bay cao đến đâu và bao lâu tuỳ vào kích thước túi, lượng nhiên liệu và nhiệt độ không khí đêm hôm đó.
Khác với khinh khí cầu có người lái, đèn trời không có cách nào điều chỉnh hướng hay độ cao. Gió ở tầng thấp có thể thổi đèn ngang qua mái nhà ngay sau khi thả. Gió ở tầng cao đưa đèn đi xa hàng cây số. Khi nhiên liệu cháy yếu, lực nâng giảm, đèn bắt đầu hạ xuống, trong khi ở đáy vẫn còn lửa hoặc than. Đó là thời điểm nguy hiểm nhất: một ngọn lửa nhỏ đang rơi chậm xuống chỗ không ai biết trước.
Ngay cả khi đèn rơi xuống lúc đã tắt hẳn, phần khung tre, dây thép buộc nhiên liệu vẫn nằm lại trên đồng ruộng, mặt nước, mái nhà. Một chiếc đèn trời thả đi là một lượng rác nhỏ được rải ra ở nơi không ai thu gom. Với hàng trăm chiếc trong một sự kiện, lượng rác đó không còn nhỏ.
Những rủi ro cụ thể của đèn trời
Bảng dưới gom các nhóm rủi ro thường được các cơ quan phòng cháy, hàng không và tổ chức bảo vệ động vật nêu khi khuyến cáo về đèn trời.
| Rủi ro | Cơ chế | Ai chịu ảnh hưởng |
|---|---|---|
| Cháy nhà, kho, chợ | Đèn còn lửa rơi xuống mái tôn có khe, mái lá, kho rơm, mái che bằng bạt | Người dân sống cách nơi thả có khi hàng cây số |
| Cháy rừng, cháy đồng | Đèn rơi vào rừng khô, đồi cỏ, ruộng rạ sau thu hoạch trong mùa hanh | Người giữ rừng, nông dân, cả cộng đồng |
| Sự cố lưới điện | Đèn mắc vào dây điện, trạm biến áp, gây chập | Khu dân cư mất điện, người sửa điện gặp nguy |
| An toàn bay | Đèn bay vào vùng tiếp cận sân bay, phi công phải tránh vật thể lạ | Hành khách, tổ bay |
| Hại gia súc, động vật | Dây thép, khung tre rơi xuống đồng cỏ, gia súc ăn phải hoặc mắc vào chân | Người chăn nuôi, động vật hoang dã |
| Bỏng cho người thả | Châm lửa khi có gió, đèn bắt lửa ngay trên tay; tay áo, tóc gần ngọn lửa | Người thả, đặc biệt là trẻ em |
Điểm chung của mọi rủi ro trên là người chịu hậu quả thường không phải người thả đèn. Đó là lý do chính khiến nhiều nơi coi thả đèn trời là việc của cả cộng đồng, cần quản lý, không còn là chuyện riêng của một gia đình.
Quy định: nhiều nơi cấm hoặc hạn chế
Ở Việt Nam, đèn trời được nhắc tới trong các khuyến cáo phòng cháy chữa cháy vào mùa lễ Tết và mùa khô. Nhiều địa phương đã ra văn bản cấm hoặc hạn chế thả đèn trời trong khu dân cư, gần rừng, gần sân bay, gần các công trình dễ cháy. Hàng không dân dụng cũng nhiều lần khuyến cáo không thả đèn trời, bóng bay, đèn lồng bay trong khu vực lân cận sân bay vì ảnh hưởng an toàn bay.
Quy định cụ thể khác nhau theo địa phương và có thể thay đổi theo từng năm, nên bài không nêu mức xử phạt hay số văn bản. Trước khi thả hoặc tổ chức thả đèn trời ở bất kỳ đâu, bạn nên kiểm tra thông báo của chính quyền địa phương, hỏi công an phường, xã nơi mình ở, hoặc hỏi ban quản lý khu đô thị, khu du lịch. Một sự kiện thả đèn hợp lệ thường phải có phương án phòng cháy và được cơ quan có thẩm quyền chấp thuận.
Điều này có nghĩa là thả đèn trời tự phát ở sân nhà, bãi đất trống, bãi biển, đỉnh đồi sau buổi cắm trại là việc rủi ro cả về an toàn lẫn pháp lý. Nếu thiệt hại xảy ra từ một chiếc đèn mình thả, người thả có thể phải chịu trách nhiệm bồi thường theo quy định hiện hành.
Nếu được mời dự một sự kiện có thả đèn trời
Đôi khi bạn được mời tới đám cưới, sự kiện công ty hay buổi lễ có tiết mục thả đèn trời. Vài điều nên hỏi hoặc tự quan sát trước khi tham gia:
- Ban tổ chức đã có giấy phép hoặc chấp thuận của chính quyền địa phương cho việc thả đèn chưa.
- Địa điểm có cách xa khu dân cư, rừng, đồi cỏ khô, dây điện, sân bay không; mặt bằng có thoáng không.
- Có lực lượng hoặc dụng cụ chữa cháy túc trực: bình chữa cháy, xô nước, cát, người phụ trách.
- Gió đêm đó thế nào. Gió mạnh là lý do đủ để hoãn; người tổ chức có trách nhiệm sẽ hoãn mà không cần ai nhắc.
- Ai châm lửa. Trẻ em không nên cầm đèn đang châm; người lớn châm lửa cần buộc tóc, xắn tay áo, đứng ngược chiều gió.
Nếu những điều trên đều không rõ, bạn hoàn toàn có thể đứng xem từ xa hoặc lịch sự từ chối tham gia tiết mục đó. Không ai có quyền ép bạn chịu một rủi ro mà mình không chọn.
Những cách thay thế cho đêm rằm
Đèn lồng treo cao. Một dãy đèn lồng vải dùng bóng LED treo dọc hiên, dọc ngõ cho cảm giác ánh sáng trên cao mà không có ngọn lửa nào bay đi. Có thể treo đèn bằng dây kéo, cả nhà cùng kéo đèn lên cao như một nghi thức nhỏ.
Đèn LED buộc dây. Một số nơi dùng đèn hình túi giấy hoặc vải gắn đèn LED, buộc dây dài, thả lên vài mét rồi kéo về. Đèn không bay tự do nên không có rủi ro rơi xuống nhà người khác.
Hoa đăng ở nơi có tổ chức. Nếu điều bạn thích ở đèn trời là cảm giác gửi một lời nguyện đi xa, hoa đăng trên mặt nước ở chùa, ở phố cổ là lựa chọn có gốc trong phong tục Việt hơn, và có người vớt đèn sau buổi.
Viết lời nguyện lên đèn lồng treo. Mỗi người viết một câu nguyện đầu năm lên mảnh giấy, buộc dưới đèn lồng treo trước nhà. Cuối mùa tháo xuống, đọc lại cùng nhau. Lời nguyện được giữ lại, không bay đi mất.
Ngắm trăng không đèn. Đơn giản nhất là tắt bớt đèn, ra sân hoặc ban công, ngắm trăng rằm đầu năm. Đêm rằm vốn đã có ngọn đèn lớn nhất trên trời.
Thấy đèn trời rơi gần nhà thì làm gì
Nếu đêm hội bạn thấy một chiếc đèn trời đang hạ xuống gần nhà mình hoặc khu xung quanh, hãy làm theo thứ tự:
- Quan sát xem đèn còn lửa không và đang rơi về hướng nào, báo cho người xung quanh biết.
- Nếu đèn rơi xuống đất trống, sân xi măng: dùng nước, cát hoặc dập bằng vật không cháy, đứng xa, không giẫm trực tiếp bằng dép mỏng.
- Nếu đèn rơi lên mái nhà, cây cao, dây điện: không tự trèo lên, không dùng que tre chọc vào dây điện.
- Nếu thấy có khói hoặc lửa bén sang vật khác, gọi ngay số 114 của lực lượng phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ, báo rõ địa chỉ.
- Sau khi lửa đã tắt, thu gom khung tre, dây thép để không ai giẫm phải và gia súc không ăn nhầm.
Lưu số 114 trong điện thoại của mọi người lớn trong nhà và dạy trẻ lớn biết số này. Trong đêm hội nhiều tiếng ồn, gọi sớm một phút có khi cứu được cả dãy nhà.
Câu hỏi thường gặp
Đèn trời có phải là tục truyền thống của rằm tháng Giêng ở Việt Nam không?
Không. Rằm tháng Giêng của người Việt gắn với đèn thờ, đèn chùa, đèn lồng và hoa đăng. Đèn trời là trào lưu du nhập những năm gần đây qua hình ảnh lễ hội ở các nước. Bỏ qua đèn trời không làm đêm rằm thiếu phần phong tục nào.
Thả đèn trời có bị phạt không?
Nhiều địa phương đã cấm hoặc hạn chế thả đèn trời, nhất là gần khu dân cư, rừng và sân bay. Mức xử lý tuỳ quy định từng nơi và có thể thay đổi; nếu đèn gây thiệt hại, người thả có thể phải bồi thường. Hãy kiểm tra thông báo của chính quyền địa phương.
Đèn trời loại không dây thép có an toàn hơn không?
Bỏ dây thép giúp giảm hại cho gia súc, nhưng rủi ro cháy vẫn còn nguyên vì nguồn nhiệt vẫn là ngọn lửa trần bay tự do. Vật liệu phân huỷ được không làm cho đèn trời trở nên an toàn khi rơi xuống mái nhà hay rừng khô.
Có loại đèn trời dùng LED không cần lửa không?
Đèn LED không tạo đủ nhiệt để đèn bay lên. Những sản phẩm gọi là đèn trời LED thực chất là đèn buộc dây, bóng bay phát sáng hoặc đèn treo. Chúng an toàn hơn về lửa, nhưng bóng bay thả tự do vẫn thành rác, nên chọn loại buộc dây thu hồi được.
Gần sân bay vì sao lại càng không được thả đèn trời?
Đèn trời có thể bay lên độ cao mà máy bay đang hạ cánh hoặc cất cánh đi qua. Phi công phải xử lý vật thể lạ trong vùng tiếp cận, ảnh hưởng an toàn chuyến bay. Ngành hàng không nhiều lần khuyến cáo người dân không thả đèn trời quanh sân bay.