Đêm Nguyên tiêu gắn với đèn vì ba dòng phong tục gặp nhau ở cùng một đêm: đây là đêm trăng tròn đầu tiên của năm âm lịch, nhà Phật có tục cúng đèn, và Đạo giáo coi rằm tháng Giêng là lễ Thượng nguyên. Ở Trung Hoa, ba dòng ấy hợp lại thành hội đèn từ rất sớm. Sang Việt Nam, tục đèn đêm rằm Giêng nhẹ hơn, đọng lại rõ nhất trên bàn thờ, ở cửa chùa, ở phố người Hoa và ở phố cổ Hội An.
Bài này đi lần lượt từng dòng: ý nghĩa của đêm trăng tròn đầu năm, chỗ đứng của ngọn đèn trong lễ Phật và lễ Thượng nguyên, hội đèn ở Trung Hoa được ghi chép ra sao, rồi người Việt giữ đèn rằm Giêng theo cách nào. Cuối bài có vài gợi ý để một gia đình bình thường đón đêm rằm có ánh đèn mà không cần sắm sửa tốn kém.
Đêm trăng tròn đầu tiên và nhu cầu thắp sáng
Chữ tiêu trong "Nguyên tiêu" nghĩa là đêm, còn nguyên là đầu, là mở. Nguyên tiêu là đêm của rằm đầu tiên trong năm. Với một xã hội nông nghiệp sống theo trăng, đây là lần đầu tiên sau Tết trăng tròn trọn vẹn, đêm sáng đầy đủ nhất kể từ khi bước sang năm mới. Người ta muốn đánh dấu đêm ấy bằng thứ ánh sáng của chính mình, đặt bên cạnh ánh trăng.
Cũng nên nhớ bối cảnh thời tiết. Ở phương Bắc Trung Hoa, tháng Giêng còn rét, đêm dài; ở Bắc Bộ Việt Nam, tháng Giêng thường có mưa phùn và trời âm u. Trăng rằm hôm ấy không phải năm nào cũng nhìn thấy. Một ngọn đèn treo trước cửa là cách chắc chắn để đêm rằm vẫn sáng, dù mây che trăng.
Trong nhiều nền văn hoá, ánh sáng là biểu tượng của khởi đầu, của sự thấy rõ và của sum họp. Đêm Nguyên tiêu khép lại chuỗi ngày Tết: ở nhiều nơi, qua rằm Giêng là mọi người quay lại việc đồng áng, buôn bán, học hành. Một đêm sáng đèn vì thế vừa là cuộc vui cuối của mùa Tết, vừa là lời chào cho một năm làm việc. Hiểu như vậy thì ngọn đèn không cần gánh thêm lời hứa nào về may rủi; nó là dấu mốc của thời gian, như tiếng trống khai hội.
Ba dòng phong tục gặp nhau ở ngọn đèn
Dòng dân gian theo mùa. Trước khi có các tôn giáo lớn, cư dân nông nghiệp đã có tục đốt lửa, thắp đuốc đầu năm ở đồng ruộng và đầu làng. Dấu vết còn thấy ở Hàn Quốc với tục đốt lửa đêm rằm tháng Giêng, ở Nhật với các đống lửa đầu năm. Lửa và đèn đêm rằm vì thế có gốc rất cũ, gắn với nhịp mùa màng hơn là với một giáo lý cụ thể.
Dòng nhà Phật: cúng đèn. Trong Phật giáo, đèn là một trong những phẩm vật dâng cúng quen thuộc, tượng trưng cho trí tuệ soi sáng. Một truyền thuyết phổ biến kể rằng vua Hán Minh Đế, khi Phật giáo mới vào Trung Hoa, cho thắp đèn trong cung và chùa vào đêm rằm tháng Giêng để tỏ lòng kính Phật. Câu chuyện này được kể nhiều đời nhưng không phải sử liệu chắc chắn; nên nhắc như truyền thuyết.
Dòng Đạo giáo: Thượng nguyên. Đạo giáo chia năm thành ba rằm lớn: Thượng nguyên (rằm tháng Giêng), Trung nguyên (rằm tháng Bảy), Hạ nguyên (rằm tháng Mười), gắn với ba vị Thiên quan, Địa quan, Thủy quan. Rằm tháng Giêng là ngày của Thiên quan, theo quan niệm của đạo này là vị ban phúc. Lễ ở các đạo quán đêm ấy cũng thắp đèn.
Ba dòng hợp lại. Khi ba lớp ý nghĩa cùng rơi vào một đêm, ngọn đèn trở thành thứ chung mà ai cũng dùng được: nhà nông treo đèn vì mùa, người đi chùa thắp đèn dâng Phật, người theo đạo quán thắp đèn lễ Thượng nguyên. Không ai phải giải thích đèn của mình thuộc dòng nào, và chính sự chồng lớp đó giúp tục đèn sống lâu.
Hội đèn ở Trung Hoa: từ cung đình ra phố
Các thư tịch Trung Hoa ghi lại hội đèn đêm rằm tháng Giêng từ khá sớm, và đến thời Tùy, Đường thì đã thành sinh hoạt lớn của kinh đô. Điểm hay được nhắc là trong mấy đêm quanh rằm Giêng, lệnh giới nghiêm ban đêm ở kinh thành được nới, dân chúng được ra phố xem đèn đến khuya. Thơ Đường có nhiều bài tả cảnh đêm đó: đèn cây, đèn treo, người đi chen vai, trăng sáng trên đầu.
Sang thời Tống, hội đèn kéo dài thêm ngày, các phường thợ thi nhau làm đèn cầu kỳ, xuất hiện tục dán câu đố lên đèn cho khách đoán. Đến Minh, Thanh, hội đèn đã là phong tục khắp các vùng, mỗi vùng có kiểu đèn riêng. Những chi tiết này thuộc lịch sử Trung Hoa và có nhiều dị bản theo từng địa phương; ở đây chỉ nêu khung lớn để thấy vì sao khi nói Nguyên tiêu, người Hoa nghĩ ngay đến đèn.
Có một điểm đáng chú ý cho người Việt: ở Trung Hoa, đèn lồng trẻ em gắn chủ yếu với rằm tháng Giêng, còn Trung thu thiên về ngắm trăng, ăn bánh. Ở Việt Nam thì gần như ngược lại: đèn ông sao, đèn kéo quân, rước đèn là chuyện của Trung thu, còn rằm Giêng thiên về lễ chùa và cúng gia tiên. Sự lệch nhau này giải thích vì sao nhiều người Việt bất ngờ khi thấy đêm rằm Giêng ở phố người Hoa rực đèn hơn hẳn phố mình.
Đèn rằm tháng Giêng trong đời sống người Việt
Sử cũ của ta có chép các triều Lý mở những hội đèn lớn ở kinh thành, trong đó hay được nhắc là hội đèn Quảng Chiếu. Tuy vậy, sử không ghi rõ những hội ấy có phải là tục Nguyên tiêu theo nghĩa của người Hoa hay không, nên không nên gắn thẳng hai chuyện làm một. Điều chắc hơn là trong dân gian, đèn rằm Giêng của người Việt sống ở ba nơi chính.
Nơi thứ nhất là bàn thờ trong nhà. Đêm 14 hoặc sáng rằm, nhiều nhà thắp đôi đèn dầu, đèn nến hoặc bật đèn thờ, đặt bên mâm cúng. Ánh đèn ở đây gắn với lòng thành, không phải trang trí. Nơi thứ hai là chùa: rằm Giêng là một trong những ngày chùa đông nhất năm, nhiều chùa thắp đèn dọc lối đi, treo đèn lồng ở cổng, có nơi tổ chức thắp nến quanh sân vào buổi tối.
Nơi thứ ba là các khu có cộng đồng người Hoa lâu đời: hội quán ở Chợ Lớn, phố cổ Hội An, vùng Thủ Dầu Một ở Bình Dương cũ (nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh sau sắp xếp năm 2025). Ở đó, đêm Nguyên tiêu có đèn lồng treo kín mái hiên, có múa lân, có rước. Phố cổ Hội An còn giữ tục tắt đèn điện thắp đèn lồng vào đêm rằm, làm nhiều người khách lần đầu tưởng đó là lễ hội riêng của phố. Ba nơi này cho thấy đèn rằm Giêng của người Việt không ồn ào, nhưng chưa bao giờ vắng.
Ngọn đèn mang nghĩa gì ở từng nơi
Cùng là một ngọn đèn nhưng mỗi nơi gửi vào đó một ý khác nhau. Bảng dưới gom các cách hiểu thường được nói, theo quan niệm dân gian và tập quán phổ biến, không phải quy định bắt buộc.
| Nơi thắp đèn | Kiểu đèn thường gặp | Ý nghĩa thường được nói | Chỗ nên lưu ý |
|---|---|---|---|
| Bàn thờ gia tiên | Đôi đèn dầu, nến, đèn thờ điện | Lòng thành, sự nối tiếp giữa các thế hệ | Không để nến cháy khi không có người trong nhà |
| Chùa | Đèn dầu trên ban, nến, đèn lồng ở cổng | Dâng ánh sáng như dâng trí tuệ, theo cách hiểu nhà Phật | Thắp ở chỗ nhà chùa chỉ định, không tự đặt nến |
| Phố người Hoa, hội quán | Đèn lồng đỏ, đèn có tua, đèn lớn ở sân | Không khí hội, sum họp, chúc một năm êm ấm | Giữ khoảng cách khi múa lân, rước đèn đi qua |
| Phố cổ Hội An | Đèn lồng lụa nhiều màu, hoa đăng trên sông | Đêm phố trở về nhịp xưa, ít đèn điện | Đông người, giữ trẻ nhỏ sát bên |
| Sông, hồ | Hoa đăng giấy, đèn trên bè chuối | Gửi một lời nguyện, tưởng nhớ | Thả ở nơi được phép, có người vớt lại sau |
Điểm chung của mọi cách hiểu trên là đèn biểu đạt lòng người thắp nó. Không sách nào có uy tín nói rằng thắp nhiều đèn hơn thì được nhiều điều tốt hơn; một ngọn đèn sạch sẽ, an toàn là đủ cho ý nghĩa ấy.
Hiểu cho đúng: đèn là biểu tượng, không phải bùa
Mỗi mùa rằm, trên mạng lại xuất hiện những lời rỉ tai kiểu đèn màu này hợp tuổi kia, treo đèn hướng nọ để năm mới gặp may. Những lời như vậy không có gốc trong tục Nguyên tiêu được ghi chép. Theo quan niệm dân gian, đèn đêm rằm là cách chào năm mới và tỏ lòng thành; nó không bảo đảm điều gì cho người thắp. Gặp ai bán đèn kèm lời hứa may mắn, bạn có quyền mỉm cười và chọn đèn theo cái đẹp, theo độ an toàn, theo túi tiền của mình.
Cũng không có quy định bắt buộc nhà nào cũng phải treo đèn đêm rằm. Nhiều gia đình người Việt chưa từng treo đèn lồng rằm Giêng, chỉ thắp đôi nến trên bàn thờ, và điều đó hoàn toàn trọn lễ theo nếp nhà họ. Ngược lại, gia đình nào thích không khí phố đèn thì treo vài chiếc trước hiên cho con trẻ vui, cũng không trái với phong tục nào.
Thái độ dễ chịu nhất có lẽ là coi đèn đêm rằm như hoa ngày Tết: đẹp, có ý nghĩa, đem lại niềm vui cho người trong nhà và người đi ngang, nhưng không ai trách nhà thiếu hoa. Giữ được cách nhìn đó thì tục đèn vẫn sống mà không biến thành gánh nặng hay thành chỗ cho người khác kiếm lời bằng nỗi lo.
Đón đêm rằm có ánh đèn mà không cần sắm sửa nhiều
Nếu muốn nhà mình có chút ánh sáng đêm Nguyên tiêu, có thể chọn một vài việc nhỏ dưới đây, tuỳ hoàn cảnh:
- Một đôi đèn trên bàn thờ thắp lúc dâng lễ, tắt khi xong việc hoặc thay bằng đèn thờ điện nếu nhà vắng người.
- Một chiếc đèn lồng trước hiên dùng bóng đèn điện công suất nhỏ hoặc đèn pin sạc, treo cao khỏi tầm với của trẻ.
- Cùng con làm một chiếc đèn giấy từ giấy màu và que tre, thắp bằng đèn LED nhỏ; việc làm chung đáng nhớ hơn chiếc đèn mua sẵn.
- Đi xem phố đèn nếu nhà gần hội quán, phố cổ hay chùa có treo đèn; chọn giờ sớm để tránh đông.
- Tắt bớt đèn điện trong nhà vài phút khi trăng lên, ra ban công hoặc sân nhìn trăng, kể cho trẻ nghe vì sao đêm nay gọi là Nguyên tiêu.
- Giữ lại đèn cho năm sau: lau bụi, gấp gọn, cất nơi khô; đèn lồng vải bền được nhiều mùa nếu bảo quản đúng.
Những việc trên không cần thầy, không cần chọn giờ, cũng không tốn kém. Ánh đèn đêm rằm có giá trị nhất khi nó làm người trong nhà ngồi lại với nhau một lúc.
Câu hỏi thường gặp
Tết Nguyên Tiêu có phải là lễ hội đèn lồng không?
Ở Trung Hoa và nhiều cộng đồng người Hoa, Nguyên tiêu gần như đồng nghĩa với hội đèn, nên trong tiếng Anh hay gọi là Lantern Festival. Ở Việt Nam, rằm tháng Giêng chủ yếu là dịp lễ chùa và cúng gia tiên; hội đèn rõ nhất ở phố người Hoa và phố cổ Hội An.
Người Việt có tục rước đèn đêm rằm tháng Giêng không?
Tục rước đèn của trẻ em ở Việt Nam gắn chủ yếu với Trung thu. Đêm rằm Giêng có rước ở một số hội quán người Hoa và vài nơi tổ chức lễ hội đường phố, nhưng không phải tập quán chung của mọi làng quê Việt.
Đêm rằm tháng Giêng có bắt buộc phải thắp đèn lồng không?
Không. Thắp đèn trên bàn thờ khi dâng lễ là việc nhiều nhà làm, còn treo đèn lồng là tuỳ ý thích. Không có phong tục được ghi chép nào coi việc thiếu đèn lồng là điều kiêng hay điều xấu cho gia đình.
Truyện Hán Minh Đế thắp đèn kính Phật có thật không?
Đây là truyền thuyết được kể rộng rãi về gốc của hội đèn Nguyên tiêu, xuất hiện trong nhiều sách phổ thông. Các nhà nghiên cứu coi nó là lời kể muộn, chưa đủ cơ sở sử liệu, nên khi nhắc lại bạn nên nói rõ là truyền thuyết.
Thắp đèn nến hay đèn điện trên bàn thờ đêm rằm thì đúng hơn?
Cả hai đều được nhiều gia đình dùng. Đèn nến, đèn dầu gần với nếp cũ nhưng cần có người trông; đèn thờ điện an toàn hơn khi nhà vắng hoặc ở chung cư. Ý nghĩa nằm ở lòng thành chứ không ở loại nhiên liệu.
Vì sao Hội An tắt đèn điện vào đêm rằm?
Phố cổ Hội An duy trì tục mỗi đêm 14 âm lịch các hộ trong phố hạn chế đèn điện, thắp đèn lồng, để phố trở lại không khí xưa. Đêm rằm tháng Giêng là một trong những đêm như thế nên rất đông khách đến xem.