Đêm rằm thường gặp năm nhóm đèn: đèn lồng treo (giấy, vải, lụa), đèn kéo quân có hình quay bên trong, đèn ông sao năm cánh, hoa đăng thả trên nước và đèn trời bay lên nhờ khí nóng. Ba loại đầu dùng trong nhà và ngoài phố, hoa đăng gắn với sông hồ, còn đèn trời là loại rủi ro cháy cao nhất và đang bị nhiều nơi cấm hoặc hạn chế.
Mỗi loại có một cấu tạo, một gốc gác và một kiểu dùng riêng. Hiểu chúng khác nhau thế nào giúp bạn chọn đúng đèn cho từng việc: treo trước hiên, làm cùng con, mang đi phố hội hay góp vào một đêm thả hoa đăng. Bài đi qua từng loại, có bảng so sánh tổng hợp và vài câu hỏi nên tự đặt ra trước khi mua.
Đèn lồng treo: họ đèn đông nhất
Đèn lồng là tên gọi chung cho loại đèn có khung (tre, nan gỗ, dây thép) bọc giấy, vải hoặc lụa, bên trong đặt nguồn sáng, treo lên bằng móc hoặc dây. Đây là nhóm đông nhất và cũng nhiều kiểu nhất: đèn tròn, đèn bầu dục, đèn trụ, đèn tỏi, đèn quả trám, đèn hình hoa sen. Trong đời sống người Việt, đèn lồng có mặt ở hiên nhà ngày Tết, ở cổng chùa, ở hội quán, ở quán xá phố cổ.
Có thể chia đèn lồng theo vật liệu bọc. Đèn giấy nhẹ, rẻ, làm được ở nhà, nhưng sợ ẩm và dễ bắt lửa. Đèn vải thường dùng vải lụa nhân tạo hoặc vải satin căng trên khung tre, bền hơn, phổ biến ở Hội An và phố người Hoa; nhiều mẫu gấp được nên dễ mang đi. Đèn lụa tơ tằm thật là loại hiếm hơn, ánh sáng xuyên qua mềm và có độ trong riêng.
Đèn lồng đỏ có tua là kiểu đặc trưng của người Hoa ngày Tết và đêm Nguyên tiêu. Đèn lụa nhiều màu, khung gấp, là kiểu người ta quen gọi đèn Hội An. Đèn giấy xếp hình đàn xếp, kéo dãn ra thành hình trụ, là kiểu trẻ con hay cầm trong các buổi rước. Ngày nay hầu hết đèn lồng bán sẵn dùng bóng điện hoặc đèn LED, chỉ còn số ít dùng nến; đó là thay đổi tốt về an toàn.
Đèn kéo quân, còn gọi đèn cù
Đèn kéo quân là loại đèn có hai lớp: lớp ngoài là khung bọc giấy mỏng trong mờ, lớp trong là một trục quay mang các hình cắt giấy (người, ngựa, thuyền, cảnh sinh hoạt). Ở đỉnh trục gắn một cánh quạt nhỏ. Khi thắp nến ở đáy, khí nóng bốc lên làm cánh quạt quay, kéo trục và các hình cắt quay theo. Bóng của chúng in lên lớp giấy ngoài thành những hình người, hình ngựa đuổi nhau vòng vòng, như một đoàn quân đang hành tiến. Tên "kéo quân" có lẽ từ đó.
Ở nhiều vùng, đèn này còn được gọi là đèn cù, vì nó quay mãi không dừng. Thành ngữ "quay như đèn cù" của người Việt chính là lấy hình ảnh cái đèn này để tả người bận rộn chạy việc không ngơi. Ở Việt Nam, đèn kéo quân gắn chủ yếu với Trung thu và với phố hàng mã ở Hà Nội, nhưng vì nó là một loại đèn có hồn của văn hoá đèn, nhiều nhà và nhiều hội quán cũng bày nó đêm rằm Giêng.
Đèn kéo quân truyền thống dùng nến nên phải có người trông. Các bản hiện đại hay dùng một mô tơ nhỏ chạy pin để quay trục, bóng đèn LED để chiếu, vừa an toàn hơn vừa quay đều hơn, chỉ mất đi cái thú nhìn ngọn lửa tự làm đèn quay. Nếu làm bằng nến cho trẻ xem, hãy đặt đèn trên mặt phẳng không cháy, xa rèm và giấy.
Đèn ông sao và các đèn hình con vật
Đèn ông sao là đèn năm cánh làm từ nan tre buộc thành hình ngôi sao, dán giấy bóng kính màu (thường là đỏ), có tua giấy ở các đầu cánh và cán cầm dài. Đây là chiếc đèn quen thuộc nhất với trẻ em Việt Nam trong đêm Trung thu. Bên cạnh đèn ông sao còn có đèn cá chép, đèn con thỏ, đèn con bướm, đèn lồng giấy hình quả, trước kia đều làm bằng tre và giấy, thắp nến bên trong.
Vì sao lại là ngôi sao năm cánh thì có nhiều cách giải thích, chưa có tư liệu nào thống nhất. Có ý kiến cho rằng hình ngôi sao dễ làm từ năm nan tre bằng nhau, chỉ cần buộc chéo; có ý kiến gắn nó với hình ảnh ngôi sao trên trời đêm hội. Trong bài này chỉ cần biết: đây là sản phẩm thủ công dân gian Việt, làm được ở nhà với vật liệu rẻ, và là cửa ngõ tốt để trẻ em bước vào văn hoá đèn.
Trong đêm rằm tháng Giêng, đèn ông sao không phải đồ chính như ở Trung thu, nhưng nhiều gia đình có trẻ nhỏ vẫn lấy đèn cất từ Trung thu năm trước ra treo cho vui. Đèn ông sao giấy bóng kính thắp nến là loại dễ cháy nhất trong các loại đèn cầm tay; khi cho trẻ cầm, nên thay nến bằng đèn LED nhỏ.
Hoa đăng: đèn thả trên mặt nước
Hoa đăng, nghĩa đen là đèn hoa, là loại đèn nhỏ thả trôi trên sông, hồ. Kiểu phổ biến nhất là đèn hình hoa sen làm bằng giấy màu, giữa đặt một cây nến nhỏ, đế là miếng xốp, miếng thân chuối hoặc tấm giấy cứng chống thấm. Ở Việt Nam, thả hoa đăng gắn nhiều nhất với lễ Vu Lan, Phật Đản ở các chùa, và với các đêm rằm ở phố cổ Hội An, nơi khách mua đèn từ thuyền nhỏ rồi thả xuống sông Hoài.
Ý nghĩa của hoa đăng thường được nói theo hai hướng: gửi một lời nguyện cầu cho người thân còn sống, và tưởng nhớ người đã khuất. Cả hai đều là ý nghĩa tinh thần, không gắn với lời hứa nào về điều may. Ánh nến lấp lánh trôi trên mặt nước đêm là hình ảnh đẹp, và đó là lý do chính khiến tục này được giữ.
Điểm cần lưu tâm của hoa đăng là môi trường. Một đêm hội có thể có hàng nghìn chiếc đèn thả xuống; nếu đế làm bằng xốp, nến trong cốc nhựa thì sáng hôm sau mặt sông đầy rác. Những nơi tổ chức tử tế dùng vật liệu phân huỷ được và bố trí người vớt đèn ngay sau buổi lễ. Bạn có thể góp phần bằng cách chỉ thả ở nơi có tổ chức và chọn đèn làm từ giấy, thân chuối.
Bảng so sánh năm nhóm đèn
Bảng dưới tóm tắt các khác biệt chính để bạn dễ chọn. Mức an toàn ở đây là đánh giá tương đối khi dùng đúng cách, có người lớn trông.
| Loại đèn | Cấu tạo chính | Dùng ở đâu | Gắn với dịp | Mức rủi ro cháy |
|---|---|---|---|---|
| Đèn lồng giấy, vải, lụa | Khung tre hoặc thép, bọc giấy, vải, lụa; nguồn sáng bên trong | Hiên nhà, cổng chùa, phố, hội quán | Tết, rằm Giêng, Trung thu | Thấp nếu dùng bóng điện, LED; cao nếu dùng nến |
| Đèn kéo quân (đèn cù) | Hai lớp, trục quay có cánh quạt, hình cắt giấy | Trong nhà, bày ở sân, hội quán | Trung thu, có nơi bày rằm Giêng | Trung bình khi dùng nến; thấp nếu dùng mô tơ và LED |
| Đèn ông sao, đèn con vật | Nan tre, giấy bóng kính, tua giấy | Trẻ em cầm, treo cửa sổ | Chủ yếu Trung thu | Cao khi dùng nến vì giấy rất mỏng |
| Hoa đăng | Giấy hình hoa sen, đế nổi, nến nhỏ | Sông, hồ, ao chùa | Rằm lớn, Vu Lan, Phật Đản, đêm phố cổ | Thấp trên nước; lo ngại chính là rác |
| Đèn trời | Khung tre mảnh, túi giấy lớn, cục nhiên liệu ở đáy | Bay tự do lên trời | Du nhập, dùng trong một số sự kiện | Rất cao; nhiều nơi cấm hoặc hạn chế |
Nhìn bảng sẽ thấy rủi ro không nằm ở kiểu đèn mà ở nguồn sáng. Hầu hết các loại đèn đều an toàn hơn hẳn khi thay ngọn nến bằng đèn LED. Riêng đèn trời thì rủi ro nằm ở chính cách nó hoạt động: một ngọn lửa trần bay đi không ai điều khiển.
Đèn trời: loại đèn cần dè chừng nhất
Đèn trời, có nơi gọi là đèn Khổng Minh theo một truyền thuyết gắn với Gia Cát Lượng thời Tam Quốc, là một túi giấy lớn có khung tre ở miệng, bên dưới treo một cục nhiên liệu. Khi đốt, không khí trong túi nóng lên, nhẹ hơn không khí bên ngoài và nâng đèn bay lên. Hình ảnh hàng trăm đèn trời cùng bay trong các lễ hội ở một số nước Đông Nam Á được lan truyền nhiều trên mạng, khiến loại đèn này phổ biến ở Việt Nam những năm gần đây.
Vấn đề là không ai biết đèn trời sẽ rơi xuống đâu. Khi nhiên liệu chưa cháy hết mà gặp gió, đèn có thể hạ xuống mái nhà, kho rơm, rừng khô, dây điện. Đèn bay gần sân bay ảnh hưởng an toàn bay. Khung tre và dây thép rơi xuống đồng làm gia súc ăn phải. Vì vậy nhiều địa phương ở Việt Nam đã cấm hoặc hạn chế thả đèn trời, nhất là gần khu dân cư, rừng và sân bay.
Nếu muốn có cảm giác thả đèn lên trời, một số nơi thay bằng đèn LED buộc dây giữ lại, hoặc bóng bay phát sáng thu hồi được. Trước khi tham gia bất cứ hoạt động thả đèn trời nào, bạn nên hỏi ban tổ chức đã xin phép chính quyền địa phương chưa và kiểm quy định hiện hành nơi mình ở.
Bốn câu tự hỏi trước khi mua đèn cho đêm rằm
Chọn đèn không khó nếu bạn trả lời trước vài câu đơn giản. Dưới đây là bốn câu nên hỏi, theo thứ tự quan trọng:
- Đèn dùng ở đâu? Treo cố định trước hiên thì ưu tiên đèn vải có khung chắc; cho trẻ cầm thì chọn đèn nhẹ, cán dài, nguồn sáng LED; mang đi xa thì chọn đèn gấp được.
- Nguồn sáng là gì? Đèn có sẵn đui điện hoặc hộc pin an toàn hơn đèn chỉ có chỗ cắm nến. Nếu là đèn điện, kiểm dây dẫn có vỏ bọc tốt và phích cắm chắc.
- Ai sẽ trông đèn? Đèn nến chỉ hợp khi có người lớn ở bên suốt thời gian thắp. Không có người trông thì chọn đèn điện có hẹn giờ hoặc tắt hẳn khi đi ngủ.
- Dùng xong đèn đi đâu? Đèn vải, đèn lụa cất được nhiều năm; đèn giấy dùng một mùa; hoa đăng thì nên chọn loại phân huỷ được và chỉ thả ở nơi có người vớt lại.
Với hầu hết gia đình, một hai chiếc đèn lồng vải dùng đèn LED là đủ cho đêm rằm. Nếu có trẻ nhỏ, thêm một buổi cùng con làm đèn giấy sẽ là kỷ niệm đáng hơn bất cứ chiếc đèn đắt tiền nào.
Câu hỏi thường gặp
Đèn kéo quân và đèn cù có phải là một không?
Ở nhiều vùng, hai tên gọi chỉ cùng một loại đèn có trục quay nhờ khí nóng, in bóng hình cắt lên lớp giấy ngoài. Thành ngữ "quay như đèn cù" lấy từ chính loại đèn này. Một số nơi dùng chữ đèn cù cho cả các đèn xoay đơn giản hơn.
Đèn lồng đêm rằm tháng Giêng và đèn Trung thu khác nhau thế nào?
Về loại đèn thì nhiều điểm chung, chỉ khác ở trọng tâm. Ở Việt Nam, Trung thu là dịp của đèn trẻ em như đèn ông sao, đèn kéo quân; rằm Giêng thiên về đèn treo trước nhà, đèn thờ, đèn chùa và đèn lồng ở phố người Hoa.
Hoa đăng có phải chỉ thả vào lễ Vu Lan không?
Không. Hoa đăng được thả trong nhiều dịp: Vu Lan, Phật Đản, các đêm rằm ở phố cổ Hội An, một số lễ hội sông nước. Đêm rằm tháng Giêng có thả hoa đăng ở những nơi có tổ chức, ý nghĩa thường là gửi lời nguyện đầu năm.
Có nên mua đèn trời cho trẻ thả chơi đêm rằm không?
Không nên. Đèn trời là ngọn lửa trần bay đi không điều khiển được, có thể rơi xuống mái nhà, rừng, dây điện. Nhiều địa phương đã cấm hoặc hạn chế. Nếu trẻ thích, có thể thay bằng đèn LED buộc dây hoặc làm hoa đăng thả ở nơi được phép.
Đèn lồng vải và đèn lồng lụa khác nhau thế nào?
Đèn bán phổ biến ở các phố đèn thường bọc vải lụa nhân tạo hoặc vải satin, bền và rẻ hơn. Đèn lụa tơ tằm thật hiếm hơn, mặt vải có độ bóng mềm, ánh sáng xuyên qua dịu. Muốn biết chắc nên hỏi người bán chất liệu cụ thể.