Đèn kéo quân quay vì khí nóng từ ngọn nến bốc lên, đẩy vào một cánh quạt gắn trên đỉnh trục; trục quay kéo theo các hình cắt giấy, bóng của chúng in lên lớp giấy ngoài thành những hình người, ngựa chạy vòng vòng. Làm một chiếc ở nhà cần khung tre hoặc bìa, giấy mờ, một trục mảnh, cánh quạt bằng giấy bạc hoặc bìa mỏng và nguồn nhiệt.
Bài giải thích nguyên lý trước, vì hiểu nguyên lý thì sửa được đèn khi nó không quay. Sau đó là danh sách vật liệu, các bước làm cụ thể, cách chọn đề tài cho hình bóng, lựa chọn giữa nến và mô tơ chạy pin, và bảng lỗi thường gặp. Mẫu ở đây là mẫu đơn giản cho một gia đình làm trong một buổi chiều.
Nguyên lý: ngọn lửa, luồng khí và cánh quạt
Không khí khi nóng lên sẽ nở ra, nhẹ hơn không khí xung quanh và bốc lên cao. Đặt một ngọn nến dưới đáy một ống giấy hở hai đầu, luồng khí nóng sẽ đi thẳng lên theo ống. Nếu trên miệng ống có một cánh quạt với các cánh nghiêng, luồng khí đi lên đập vào mặt nghiêng của cánh, bị bẻ hướng, và phản lực đó đẩy cánh quạt quay. Đây cũng là cách các tháp gió, ống khói có chong chóng hoạt động.
Trong đèn kéo quân, cánh quạt được gắn cố định vào đầu một trục thẳng đứng. Cách làm dễ và an toàn là treo trục từ phía trên: một mũi kim ở đỉnh trục tựa vào chỗ lõm nhỏ trên một thanh ngang bắc qua miệng đèn, phần dưới trục buông thẳng, không chạm đáy. Treo như vậy trục tự đứng thẳng, ma sát chỉ còn ở một mũi kim nên đèn quay nhạy, và đầu trục nằm xa ngọn lửa. Quanh trục, người ta gắn một vòng hình cắt giấy đen hoặc màu tối. Khi trục quay, vòng hình quay theo.
Phần còn lại là ánh sáng. Ngọn nến vừa tạo nhiệt vừa là nguồn sáng duy nhất trong đèn. Ánh sáng từ tâm chiếu ra, gặp hình cắt thì bị chặn, in bóng lên lớp giấy mờ bên ngoài. Người đứng ngoài không thấy hình cắt, chỉ thấy bóng chạy trên giấy. Hiệu ứng này cùng nguyên lý với múa rối bóng: nguồn sáng, vật chắn và màn chiếu.
Các bộ phận của một chiếc đèn kéo quân
Một chiếc đèn kéo quân đơn giản có sáu bộ phận. Bảng dưới nêu chức năng và vật liệu gợi ý cho từng phần.
| Bộ phận | Chức năng | Vật liệu gợi ý | Lưu ý khi làm |
|---|---|---|---|
| Khung ngoài | Giữ hình dáng đèn, đỡ lớp giấy mờ | Nan tre, que gỗ, bìa cứng cắt khung | Hình lục giác hoặc hình hộp, đủ rộng để hình bóng không chạm vào |
| Lớp giấy ngoài | Làm màn hứng bóng | Giấy pơ luya, giấy can, giấy dó mỏng | Giấy càng mỏng, bóng càng rõ |
| Trục quay | Truyền chuyển động từ cánh quạt xuống vòng hình | Que tre mảnh, que xiên thịt nướng, dây thép thẳng | Thẳng, nhẹ; đầu trên cắm kim khâu chĩa lên, đầu dưới cách ngọn lửa ít nhất một gang tay |
| Điểm treo | Đỡ trục từ phía trên, giảm ma sát | Thanh dây thép cứng bắc ngang miệng đèn, giữa gắn nắp chai nhựa nhỏ hoặc hạt cườm úp xuống | Chỗ lõm càng nhỏ, đèn càng quay nhạy |
| Cánh quạt | Hứng luồng khí nóng, tạo lực quay | Giấy bạc dày, bìa mỏng, lon nhôm cắt mỏng | Cánh nghiêng đều nhau, cùng một chiều |
| Vòng hình bóng | Tạo hình người, ngựa, thuyền chạy vòng | Giấy bìa đen, giấy màu tối | Nhẹ, cân đối hai bên để trục không đảo |
Nếu làm bản chạy bằng mô tơ, bỏ phần cánh quạt và điểm treo, thay bằng một mô tơ nhỏ chạy pin gắn ở đáy, trục cắm thẳng vào đầu mô tơ; nguồn sáng thay bằng bóng LED.
Các bước làm một chiếc đèn kéo quân đơn giản
Các bước dưới đây cho một chiếc đèn lục giác cao khoảng hai gang tay, làm bằng bìa và giấy can, đủ cho một gia đình làm trong một buổi chiều.
- Cắt từ bìa cứng hai hình lục giác bằng nhau làm đáy và nắp. Ở nắp khoét một lỗ tròn lớn ở giữa để khí nóng thoát ra; ở đáy khoét vài lỗ nhỏ quanh mép để không khí lạnh đi vào. Chừa một mặt bên làm cửa nhỏ mở được để đặt và thắp nến.
- Dựng sáu que tre hoặc que gỗ ở sáu góc, nối đáy và nắp thành khung lục giác. Dán giấy can lên sáu mặt bên, miết cho căng.
- Làm điểm treo: bắc một thanh dây thép cứng ngang qua lỗ nắp, giữa thanh gắn một nắp chai nhựa nhỏ hoặc hạt cườm úp xuống làm chỗ lõm. Chính giữa mặt đáy, ngay dưới điểm treo, là chỗ đặt nguồn nhiệt; lót chỗ đó bằng một miếng nhôm hoặc đĩa sứ nhỏ.
- Làm trục quay: một que tre mảnh dài chừng nửa chiều cao đèn, đầu trên cắm một kim khâu cho mũi kim chĩa lên. Đặt mũi kim vào chỗ lõm của điểm treo, để trục buông thẳng xuống; đầu dưới phải cách đáy, tức cách ngọn lửa sau này, ít nhất một gang tay. Đẩy nhẹ bằng tay thấy trục quay trơn là được.
- Làm cánh quạt: cắt một hình tròn bằng giấy bạc dày, chia tám cánh bằng các đường cắt từ mép vào gần tâm, bẻ mỗi cánh nghiêng cùng một chiều như chong chóng. Xuyên tâm cánh quạt vào đầu trên của trục, cố định bằng keo.
- Làm vòng hình: cắt một dải giấy bìa đen, trên đó cắt các hình người, ngựa, thuyền nối nhau. Uốn dải thành vòng, dùng hai hoặc ba nan mảnh gắn vòng vào trục ở khoảng giữa chiều cao đèn.
- Thử quay bằng cách thổi nhẹ vào cánh quạt từ dưới lên. Nếu trục đảo, chỉnh lại độ cân của vòng hình.
- Đặt nguồn nhiệt và sáng qua cửa bên: một nến tealight trong cốc nhôm đặt đúng giữa đáy, hoặc bản mô tơ và LED. Đóng cửa, tắt đèn phòng, quan sát bóng chạy trên giấy.
Chiếc đầu tiên thường quay chậm hoặc chỉ quay một lúc. Đó là chuyện bình thường; xem mục sửa lỗi ở dưới.
Chọn đề tài cho hình bóng
Đèn kéo quân truyền thống thường có hình bóng là cảnh đánh trận, người cưỡi ngựa cầm cờ, quân lính đi thành hàng, đúng như cái tên của đèn. Bên cạnh đó là những cảnh sinh hoạt làng quê: người đi cày với con trâu, người câu cá, đám rước kiệu, thuyền đánh cá, đàn cò bay. Những cảnh này dễ đọc khi chỉ còn là bóng đen, vì hình dáng của chúng quen thuộc với người xem.
Khi làm cùng trẻ, có thể để trẻ chọn đề tài gắn với đêm rằm: một con thỏ chạy quanh trăng, một chiếc thuyền chở đèn trôi trên sông, một đoàn người đi hội lên núi, một con rồng uốn lượn. Điều quan trọng là hình phải có đường viền rõ, ít chi tiết nhỏ bên trong, vì chi tiết nhỏ sẽ nhoè khi in lên giấy. Hình nhìn nghiêng thường dễ nhận ra hơn hình nhìn chính diện.
Một mẹo hay là xếp các hình theo một câu chuyện ngắn: người dắt trâu ra đồng, trâu cày ruộng, lúa lên, người gặt lúa, rồi lại quay về người dắt trâu. Khi đèn quay, câu chuyện lặp lại như một vòng mùa. Trẻ sẽ thích kể lại câu chuyện của chiếc đèn mình làm hơn là chỉ nhìn bóng chạy. Đó cũng là một cách nói với trẻ về nhịp nông lịch mà đêm rằm tháng Giêng là cái mốc mở đầu.
Chạy bằng nến hay bằng mô tơ
Bản dùng nến giữ đúng tinh thần. Ngọn lửa vừa làm đèn sáng vừa làm đèn quay, đó là cái hay của đèn kéo quân xưa. Nhưng đèn bọc giấy với ngọn lửa trần bên trong luôn có rủi ro. Chỉ thắp khi có người lớn ngồi ngay cạnh, đặt đèn trên mặt bàn không cháy, xa rèm cửa, giấy, quần áo, và không bao giờ cho trẻ cầm đèn đang thắp chạy quanh.
Dùng nến tealight trong cốc nhôm. Loại nến nhỏ trong cốc nhôm có ngọn lửa thấp, ổn định, không chảy sáp ra ngoài. Đặt cốc nến trên một đĩa sứ nhỏ để cách nhiệt với đáy bìa. Khoảng cách từ ngọn lửa đến cánh quạt nên đủ xa, thử bằng cách đưa tay lên cao: chỗ thấy hơi ấm dễ chịu là được, chỗ nóng rát là quá gần.
Bản mô tơ an toàn cho trẻ. Một mô tơ nhỏ chạy pin quay chậm, gắn ở đáy đèn, trục cắm thẳng vào đầu mô tơ. Nguồn sáng là một bóng LED trắng ấm đặt cạnh trục. Đèn quay đều, không phụ thuộc gió, không có lửa. Đổi lại mất cái thú nhìn ngọn lửa tự làm quay đèn; có thể giải thích nguyên lý khí nóng cho trẻ bằng một chiếc đèn nến do người lớn trông.
Không bỏ đèn nến khi đi ngủ. Dù chọn bản nào, khi kết thúc buổi tối hãy tắt hẳn. Đèn nến thổi tắt, kiểm tra không còn tàn đỏ; đèn mô tơ tháo pin nếu không dùng lâu để pin không chảy nước.
Đèn không quay: nguyên nhân và cách sửa
Phần lớn đèn kéo quân tự làm lần đầu đều gặp ít nhất một lỗi dưới đây. Đi theo thứ tự trong bảng là tìm ra nguyên nhân.
| Hiện tượng | Nguyên nhân hay gặp | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đèn hoàn toàn không quay | Mũi kim lệch khỏi chỗ lõm, trục hoặc vòng hình cọ vào thanh treo, thành đèn | Đặt lại mũi kim vào giữa chỗ lõm, chỉnh cho trục buông thẳng, thu nhỏ vòng hình nếu chạm thành |
| Quay giật, lúc quay lúc dừng | Vòng hình lệch một bên, trục bị đảo | Cân lại vòng hình, dán thêm giấy nhỏ ở bên nhẹ |
| Quay rất chậm | Cánh quạt nghiêng ít, lỗ thoát khí ở nắp nhỏ | Bẻ cánh nghiêng thêm, khoét rộng lỗ nắp, thêm lỗ gió ở đáy |
| Bóng mờ, không rõ hình | Giấy ngoài dày, nguồn sáng xa hình | Thay giấy mỏng hơn, đặt nguồn sáng đúng giữa đèn, hình cắt sát lớp giấy hơn |
| Cánh quạt quay ngược chiều mong muốn | Cánh bẻ ngược | Bẻ tất cả cánh sang chiều kia; chiều quay không ảnh hưởng hoạt động |
| Giấy ngoài sém vàng | Ngọn lửa quá gần thành đèn hoặc quá cao | Tắt ngay, dùng nến thấp hơn, đặt nến chính giữa, chuyển sang bản LED |
Chỉ cần một lần sửa được lỗi, trẻ sẽ hiểu nguyên lý của đèn rõ hơn bất cứ lời giải thích nào. Đó có lẽ là phần quý nhất của việc tự làm đèn kéo quân.
Đèn kéo quân xưa và nay
Người lớn tuổi ở Hà Nội còn nhớ những chiếc đèn kéo quân bày bán ở phố hàng mã mỗi mùa Trung thu: khung tre, giấy bóng mờ, hình cắt giấy đen tả cảnh đánh trận, thắp nến bên trong. Nghề làm đèn kéo quân thủ công ngày nay chỉ còn ít người theo, phần vì tốn công, phần vì đèn nhựa chạy pin rẻ và bền hơn. Một số nghệ nhân và câu lạc bộ thủ công vẫn làm đèn theo lối cũ, thường xuất hiện trong các buổi trưng bày văn hoá dân gian.
Ở nhiều gia đình trẻ, đèn kéo quân được làm lại như một dự án khoa học nhỏ cho trẻ: vừa có thủ công, vừa có vật lý, vừa có câu chuyện văn hoá. Chính vì vậy, tự làm một chiếc đèn kéo quân đêm rằm tháng Giêng không chỉ là giữ một món đồ chơi cũ, mà là cách để trẻ chạm vào ba thứ cùng lúc bằng đôi tay của mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đèn kéo quân còn gọi là đèn cù?
Chữ cù trong tiếng Việt gợi sự quay tròn không ngơi, như con cù quay. Đèn kéo quân quay mãi khi còn nguồn nhiệt nên nhiều nơi gọi là đèn cù. Thành ngữ "quay như đèn cù" lấy hình ảnh này để tả người bận rộn chạy việc.
Đèn kéo quân bằng nến có an toàn cho trẻ không?
Đèn có ngọn lửa trần trong vỏ giấy luôn có rủi ro cháy. Nếu dùng nến, chỉ thắp khi người lớn ngồi cạnh, đặt trên mặt không cháy, xa rèm và giấy. Cho trẻ chơi riêng thì nên làm bản dùng mô tơ chạy pin và đèn LED.
Đèn LED có làm đèn kéo quân quay được không?
Không. Đèn LED gần như không toả nhiệt nên không tạo được luồng khí nóng đủ mạnh. Muốn dùng LED thì phải thêm một mô tơ nhỏ chạy pin để quay trục; khi đó cánh quạt chỉ còn tác dụng trang trí.
Có thể làm đèn kéo quân từ chai nhựa không?
Có thể dùng chai nhựa trong cắt đầu đáy làm khung, dán giấy can quanh thân làm màn hứng bóng. Tuy nhiên nhựa mềm và dễ biến dạng khi gặp nhiệt, nên bản chai nhựa chỉ nên dùng với mô tơ và đèn LED, không dùng nến.
Đèn kéo quân có từ bao giờ ở Việt Nam?
Đèn kéo quân là đồ chơi dân gian lâu đời, thường được nhắc gắn với phố hàng mã ở Hà Nội và mùa Trung thu. Thời điểm xuất hiện cụ thể chưa có tư liệu chắc chắn; loại đèn tương tự cũng có ở Trung Hoa với tên gọi riêng.