Đèn lồng giấy rẻ, nhẹ nhưng chỉ dùng tốt một mùa; đèn vải lụa nhân tạo bền, chịu được vài năm nếu cất đúng cách; đèn lụa tơ tằm thật cho ánh sáng mềm nhất nhưng đắt và kén bảo quản. Chọn đèn bền không chỉ ở lớp vải mà còn ở khung, ở đui điện và dây dẫn bên trong.
Bài này giúp bạn phân biệt ba nhóm chất liệu, nhận ra lụa thật và lụa nhân tạo bằng những cách đơn giản, kiểm tra khung và phần điện trước khi mua, biết đèn nào treo được ngoài trời, và các bước cất đèn sau mùa rằm để năm sau lấy ra vẫn còn đẹp. Bài không nêu giá, vì giá đèn khác nhau rất nhiều theo nơi bán và tay nghề.
Ba nhóm chất liệu đèn lồng
Bảng dưới so sánh ba nhóm chất liệu bọc thường gặp nhất. Đánh giá độ bền giả định đèn treo trong nhà hoặc dưới mái hiên, dùng nguồn sáng LED.
| Chất liệu | Ánh sáng xuyên qua | Độ bền | Chịu ẩm | Hợp với |
|---|---|---|---|---|
| Giấy (giấy màu, giấy dó, giấy xếp) | Mềm, có khi loang màu | Một mùa, dễ rách | Kém, ẩm là nhũn, mốc | Trẻ tự làm, trang trí ngắn ngày |
| Vải lụa nhân tạo, satin | Đều, màu đậm, hơi bóng | Vài năm nếu cất đúng | Khá, nhưng keo dán có thể bong khi ẩm lâu | Hiên nhà, phố hội, treo hằng năm |
| Lụa tơ tằm | Mềm, trong, ánh ngà | Lâu nếu tránh nắng và ẩm | Trung bình, dễ ố khi dính nước | Trong nhà, phòng khách, quà tặng |
| Vải bố, vải thô | Mờ, ấm, ít bóng | Khá bền | Khá | Quán xá, không gian mộc |
| Nhựa giả vải | Sáng, hơi đục | Bền với nước | Tốt | Ngoài trời, nơi mưa tạt |
Lụa nhân tạo là nhóm phổ biến nhất ở các phố đèn, nhiều người bán gọi chung là lụa. Không có gì sai khi dùng lụa nhân tạo; chỉ cần biết mình đang mua gì để không trả giá lụa tơ tằm cho một chiếc đèn lụa nhân tạo.
Nhận biết lụa tơ tằm thật và lụa nhân tạo
Sờ tay. Lụa tơ tằm mát tay lúc đầu rồi ấm dần theo nhiệt bàn tay, mặt vải mềm, hơi khô, có độ ráp rất nhẹ. Lụa nhân tạo thường trơn tuột, mát lạnh lâu hơn, đôi khi có cảm giác hơi nhựa.
Nhìn độ bóng. Lụa tơ tằm bóng dịu, ánh thay đổi khi nghiêng tấm vải dưới đèn, giống ánh ngọc trai. Lụa nhân tạo bóng đều và gắt hơn, nhìn từ góc nào cũng sáng như nhau.
Vò nhẹ. Vò một góc vải trong lòng bàn tay vài giây rồi thả ra. Lụa tơ tằm có nếp nhăn nhẹ, từ từ dãn ra; lụa nhân tạo thường bật lại nhanh, ít nếp.
Thử đốt một sợi, nếu người bán cho phép. Đây là cách mà người trong nghề dệt hay dùng: rút một sợi chỉ nhỏ ở mép vải thừa, đốt trên đĩa sứ, ở chỗ thoáng, xa vật dễ cháy. Sợi tơ tằm cháy chậm, có mùi khét như tóc cháy, tàn bóp ra thành bột. Sợi tổng hợp co lại, chảy thành giọt, nguội thành hạt cứng, có mùi hoá chất. Không bao giờ thử trực tiếp trên chiếc đèn.
Hỏi thẳng người bán. Người bán có nghề thường nói rõ chất liệu và sẵn lòng cho xem mẫu vải. Nếu câu trả lời lảng tránh mà giá lại cao, bạn có lý do để cân nhắc.
Kiểm khung và phần điện trước khi mua
Lớp vải đẹp chỉ là một nửa chiếc đèn. Nửa còn lại là khung và phần điện, quyết định đèn dùng được bao lâu và có an toàn không:
- Khung tre: nan đều, nhẵn, không nứt dọc, không có lỗ mọt. Ấn nhẹ vào thân đèn, khung phải đàn hồi rồi trở lại dáng cũ.
- Khung xếp: mở ra gập vào vài lần xem chốt có chắc không, vải có bị kéo căng quá mức ở chỗ gập không.
- Đầu và quai: phần gỗ hoặc kim loại ở hai đầu đèn gắn chặt, quai treo không lỏng; đây là chỗ chịu toàn bộ trọng lượng đèn.
- Đui đèn: đặt chính giữa, cách vải đủ xa. Đèn có đui điện nên dùng bóng LED công suất nhỏ, gần như không toả nhiệt.
- Dây điện: vỏ bọc nguyên vẹn, không có mối nối quấn băng dính, phích cắm chắc. Đèn bán kèm dây điện quá mảnh nên thay bằng dây tốt hơn trước khi dùng lâu.
- Tua và phụ kiện: tua được buộc hoặc dán chắc; với nhà có trẻ nhỏ, chọn tua ngắn, không có hạt nhỏ dễ tháo.
Nếu mua đèn ở nơi đông khách, hãy dành một phút mở đèn ra xem ngay tại chỗ. Đèn gấp sẵn trong túi nhiều khi bị móp khung hoặc bong múi vải từ khâu đóng gói.
Đèn giấy: dùng một mùa cho trọn
Đèn lồng giấy có cái duyên riêng: nhẹ, ánh sáng xuyên qua mềm, màu giấy dó hay giấy xếp gợi không khí xưa, và giá thường thấp hơn đèn vải nhiều. Điểm yếu của đèn giấy là ẩm và lửa. Tháng Giêng ở Bắc Bộ hay có mưa phùn, nồm ẩm; đèn giấy treo ngoài hiên chỉ vài đêm đã nhũn, màu loang. Vì vậy, đèn giấy hợp nhất khi treo trong nhà, ở chỗ khô, trong thời gian ngắn quanh đêm rằm.
Với đèn giấy, nguồn sáng càng phải là LED. Một bóng sợi đốt nhỏ cũng đủ làm giấy ngả vàng sau vài giờ, còn nến thì không nên dùng trừ khi có người ngồi trông ngay cạnh. Đèn giấy xếp kiểu đàn xếp có thể gập lại cất cho năm sau nếu còn lành, nhưng thường chỉ giữ được thêm một mùa.
Hết mùa, đèn giấy đã rách hay ẩm mốc thì tách phần khung tre, dây thép ra khỏi phần giấy, bỏ vào đúng loại rác. Không nên đốt đèn giấy trong sân nhà hay trên ban công để dọn cho nhanh; giấy màu cháy nhanh, tàn bay xa, khói có mùi hoá chất từ mực nhuộm. Coi đèn giấy là đồ dùng một mùa, ngay từ đầu, thì sẽ không tiếc khi bỏ đi.
Treo trong nhà, dưới hiên hay ngoài trời
Phần lớn đèn lồng vải và lụa được làm để treo trong nhà hoặc dưới mái hiên có che. Nắng trực tiếp làm vải phai màu nhanh, nhất là các màu đỏ, hồng, tím; chỉ sau một mùa nắng gắt, mặt đèn hướng ra ngoài có thể nhạt hẳn so với mặt quay vào trong. Mưa tạt làm keo dán múi vải bong dần và khung tre ẩm lâu ngày dễ mốc.
Nếu muốn treo ở chỗ không có mái che, nên chọn đèn có lớp phủ chống nước hoặc đèn nhựa giả vải, kết hợp nguồn sáng và dây điện loại dùng ngoài trời. Khi có mưa to, gió mạnh, hãy tháo đèn vào, vừa để giữ đèn vừa để tránh đèn rơi xuống người qua lại. Móc treo ngoài trời nên chịu được gấp nhiều lần trọng lượng đèn, vì gió làm đèn giật mạnh hơn ta tưởng.
Treo trong nhà thì lưu ý độ cao: đèn quá thấp dễ bị va đầu, trẻ nhỏ kéo xuống; đèn quá gần trần thì nhiệt từ bóng đèn, dù nhỏ, dồn lên trần. Khoảng cách hợp lý là đèn cao hơn đầu người lớn một chút, cách trần ít nhất một gang tay. Không treo đèn sát rèm cửa, sát bàn thờ có nến và hương.
Các bước cất đèn sau mùa rằm
Phần lớn đèn lồng hỏng không phải vì dùng mà vì cất sai cách. Sau rằm tháng Giêng, dành nửa tiếng cho các bước dưới đây, năm sau đèn vẫn đẹp:
- Tháo bóng đèn, dây điện, pin ra khỏi đèn. Pin để lâu trong đèn dễ chảy nước, làm hỏng hộc pin và ố vải.
- Phủi bụi bằng chổi lông mềm hoặc máy hút bụi để chế độ yếu, đi theo chiều nan khung. Không dùng khăn ướt chà mạnh lên vải lụa.
- Vết bẩn nhỏ trên vải nhân tạo có thể lau nhẹ bằng khăn hơi ẩm, rồi để khô hoàn toàn trong bóng râm. Đèn lụa tơ tằm có vết ố thì nên để nguyên, chà dễ làm loang.
- Kiểm tra keo dán các múi vải; chỗ nào bắt đầu bong thì dán lại bằng keo sữa, kẹp giữ cho khô.
- Gấp đèn theo đúng nếp khung xếp; đèn không xếp được thì để nguyên dáng.
- Bọc đèn bằng giấy mỏng không in chữ hoặc vải cotton cũ, không bọc kín bằng túi nhựa vì hơi ẩm bị giữ lại gây mốc.
- Cất trong hộp các tông ở nơi khô, thoáng, tránh gầm cầu thang ẩm, tránh nóc tủ gần mái tôn nóng. Có thể đặt vài gói hút ẩm trong hộp.
- Ghi bên ngoài hộp loại đèn, số lượng, năm cất để năm sau lấy ra không phải mở từng hộp.
Đèn khung tre để ở nơi ẩm rất dễ bị mọt. Nếu nhà bạn ở vùng nồm ẩm như Bắc Bộ, giữa mùa nồm nên mở hộp kiểm tra một lần, phơi đèn trong bóng râm khi trời hanh.
Khi nào nên thay đèn mới
Một chiếc đèn lồng vải tốt có thể theo gia đình nhiều mùa Tết, nhưng đến lúc nào đó cũng nên thay. Dấu hiệu rõ nhất là khung: nan tre bị mọt, có bột vàng rơi ra, nứt dọc ở nhiều chỗ thì khung không còn chịu được lực, đèn có thể sụp khi treo. Khung thép gỉ nặng ở chỗ hàn cũng là lúc nên thay.
Dấu hiệu thứ hai là phần điện: đui bị nứt, cháy sém, dây điện bên trong đèn bị giòn vỏ, có vết chảy nhựa. Những chiếc đèn cũ dùng bóng sợi đốt nhiều năm thường có vết ố vàng quanh đui, cho thấy nhiệt đã tác động lên vải. Với những đèn như vậy, thay đui, thay dây, chuyển sang LED; nếu vải quanh đui đã giòn thì nên thay cả đèn.
Dấu hiệu thứ ba là vải mục: bấm nhẹ vào vải thấy giòn, rách theo đường thẳng, màu bạc trắng từng mảng. Lúc này vải không thể khâu dán lại được. Một số xưởng làm đèn nhận bọc lại vải mới trên khung cũ còn tốt, đó là cách giữ một chiếc đèn có kỷ niệm. Nếu cần chọn đèn mới, bạn có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy, đối chiếu chất liệu, khung và phần điện theo những điểm đã nêu ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Đèn lồng vải treo ngoài trời được bao lâu?
Tuỳ nắng mưa từng nơi. Dưới mái hiên có che, đèn vải lụa nhân tạo dùng được vài mùa. Phơi nắng trực tiếp thì màu phai rõ chỉ sau vài tháng, mưa tạt làm keo bong và khung ẩm mốc. Muốn treo ngoài trời lâu nên chọn đèn có lớp phủ chống nước.
Có giặt được đèn lồng vải không?
Không nên giặt cả chiếc đèn, vì nước làm keo dán múi vải bong và khung tre ẩm. Bụi thì phủi bằng chổi mềm, vết bẩn nhỏ trên vải nhân tạo lau nhẹ bằng khăn hơi ẩm rồi phơi khô trong bóng râm.
Đèn lồng có nên dùng bóng sợi đốt không?
Không nên. Bóng sợi đốt toả nhiệt nhiều, lâu ngày làm vải quanh đui ố vàng, giòn, và tăng nguy cơ cháy. Bóng LED công suất nhỏ cho ánh sáng tương đương mà gần như không nóng, an toàn hơn cho cả đèn giấy lẫn đèn vải.
Làm sao biết đèn lồng là lụa tơ tằm thật?
Lụa tơ tằm mềm, bóng dịu, ánh thay đổi theo góc nhìn, vò nhẹ có nếp rồi từ từ dãn. Cách chắc hơn là đốt thử một sợi chỉ ở mép vải thừa nếu người bán cho phép: tơ tằm có mùi tóc cháy, tàn thành bột; sợi tổng hợp chảy thành hạt cứng.
Đèn lồng bị mốc thì xử lý thế nào?
Mang đèn ra chỗ thoáng, phủi nhẹ lớp mốc bằng chổi mềm, đeo khẩu trang khi làm. Phơi trong bóng râm khi trời hanh khô. Nếu mốc ăn vào khung tre và vải đã ố đen nhiều mảng, nên thay đèn hoặc nhờ xưởng bọc lại vải mới.