Khai bút cho trẻ nhỏ: cùng con giữ tục đầu năm mà không biến thành bài tập

Khai bút cho trẻ nhỏ là cho con tự tay viết hoặc vẽ điều con muốn trong năm mới, vào một buổi đầu năm có chuẩn bị riêng, với cha mẹ hay ông bà ngồi cùng. Với trẻ chưa biết viết, khai bút có thể là vẽ, tô một chữ to, hoặc nói để người lớn viết hộ rồi con ký tên bằng nét nguệch ngoạc của mình. Với trẻ đã đi học, đó là vài dòng viết tay về điều con muốn học, muốn làm.

Tục khai bút vốn của người lớn đi học chữ, nhưng nó hợp với trẻ con một cách đặc biệt: trẻ không cúng lễ, không nấu mâm, mà có thể ngồi viết. Bài này hướng dẫn tổ chức buổi khai bút theo từng độ tuổi, cách kể cho con nghe về tục, và vài điều nên tránh để con không coi khai bút là bài tập về nhà ngày Tết.

Vì sao khai bút hợp với trẻ con

Phần lớn phong tục ngày Tết đặt trẻ con ở vị trí người đứng xem: xem bố mẹ dọn nhà, xem ông bà cúng, đi theo người lớn chúc Tết. Khai bút là một trong số ít tục mà trẻ có thể làm chủ. Con tự chọn điều mình viết, tự cầm bút, và tờ giấy làm ra là của con. Cảm giác "mình cũng có một việc riêng trong ngày Tết" giúp trẻ gắn với phong tục bằng trải nghiệm chứ không bằng lời dặn.

Khai bút cũng là dịp để trẻ nghe về quá khứ của gia đình. Ông bà có thể kể ngày xưa đi học phải mài mực, chấm ngòi bút sắt vào lọ mực tím, giữ vở sạch thế nào. Cha mẹ có thể kể mình từng khai bút ra sao lúc nhỏ. Qua câu chuyện, trẻ hiểu vì sao người Việt coi trọng việc học và chữ viết, mà không cần một bài giảng nào.

Cuối cùng, gom các tờ khai bút của con qua từng năm là cách lưu giữ tuổi thơ rất rẻ mà rất quý. Nét chữ năm sáu tuổi, năm tám tuổi, năm mười hai tuổi đặt cạnh nhau cho thấy con lớn lên thế nào, rõ hơn bất cứ bức ảnh nào.

Khai bút theo độ tuổi

Mỗi lứa tuổi có khả năng khác nhau. Đừng đòi trẻ năm tuổi viết câu hoàn chỉnh, cũng đừng để trẻ mười hai tuổi chỉ tô một chữ. Bảng dưới đây là gợi ý, cha mẹ điều chỉnh theo con.

Thời lượng chỉ là mức ước chừng. Khi trẻ bắt đầu ngọ nguậy, mất tập trung, đó là lúc kết thúc, dù tờ giấy chưa đầy. Một buổi khai bút ngắn mà vui sẽ khiến năm sau con tự nhắc cha mẹ.

Chuẩn bị một buổi khai bút cùng con

Vài việc chuẩn bị nhỏ giúp buổi khai bút khác hẳn một buổi làm bài tập:

1. Bàn với con từ hôm trước: nói rằng sáng mai nhà mình sẽ khai bút, hỏi con muốn viết bằng bút gì, lên giấy màu gì.
2. Chuẩn bị giấy đẹp hơn ngày thường: giấy đỏ, giấy thủ công khổ lớn, hoặc một cuốn sổ mới dành riêng cho khai bút.
3. Chọn dụng cụ an toàn: bút lông cỡ lớn với mực nước dễ giặt, bút sáp, bút dạ. Mực tàu dễ dây bẩn quần áo Tết, nên trải khăn cũ.
4. Dọn một góc bàn sáng, sạch, đặt thêm một cành hoa hoặc đĩa mứt cho có không khí.
5. Người lớn cùng viết. Trẻ bắt chước rất nhanh; thấy bố mẹ nghiêm túc ngồi viết, con cũng ngồi yên hơn.
6. Viết xong, cả nhà đọc cho nhau nghe, chụp một tấm ảnh tờ giấy (không cần chụp mặt), ghi ngày tháng.
7. Cất tờ khai bút vào một bìa hồ sơ riêng có tên con, để năm sau lấy ra so.

Nếu nhà có hai con trở lên, nên để mỗi đứa một tờ riêng và không so chữ đứa này với đứa kia. Khai bút không phải cuộc thi viết đẹp.

Kể cho con nghe về tục khai bút thế nào

Kể bằng hình ảnh, không bằng định nghĩa. Thay vì nói "khai bút là phong tục đầu năm", hãy kể: ngày xưa các cụ đi học viết bằng bút lông, mực phải mài từ thỏi, sáng mùng Một các cụ ngồi viết những chữ đầu tiên của năm thật cẩn thận.

Nối với chuyện của chính gia đình. Nếu ông bà từng học chữ Nho hoặc từng đi dạy, đó là câu chuyện quý nhất. Nếu không, cha mẹ kể chuyện mình đi học ngày nhỏ: vở ô ly, bút mực, những lần bị nhòe mực.

Nói rõ đây là ước mong. Khi con hỏi "viết xong thì có học giỏi không", hãy trả lời thật: viết ra để mình nhớ điều mình muốn, còn học giỏi thì phải học cả năm. Câu trả lời này giữ cho con khỏi coi tờ giấy là bùa, và khỏi lo khi chữ chưa đẹp.

Để con hỏi. Trẻ hay hỏi những câu bất ngờ: vì sao giấy đỏ, vì sao không viết vào máy tính, ông đồ là ai. Câu nào không biết, cùng con tìm hiểu sau Tết cũng là một hoạt động hay.

Ý tưởng khai bút cho con ngoài một câu viết

Không phải trẻ nào cũng thích viết câu. Với trẻ thích vẽ, thích làm đồ thủ công hay thích kể chuyện, có nhiều cách để buổi khai bút vẫn là của con:

• Vẽ một bức tranh "nhà mình năm nay": con vẽ những gì con muốn có trong năm, người lớn ghi chú thích bên dưới theo lời con kể.
• Viết tên mình thật to bằng bút lông, rồi trang trí quanh tên bằng hình hoa đào, hoa mai, con vật của năm.
• Làm bốn câu thơ chung: mỗi người trong nhà góp một câu, con góp câu cuối. Không cần đúng luật, chỉ cần có vần.
• Viết một lá thư ngắn gửi chính mình, gấp lại, dán kín, hẹn Tết năm sau mới mở.
• Viết lời cảm ơn cho một người: cô giáo, bác bảo vệ, người bạn cùng bàn, rồi sau Tết mang đến tặng.
• Với trẻ lớn thích thư pháp, cho con tập viết một chữ Việt bằng bút lông theo mẫu, rồi tự viết lại không cần mẫu.
• Làm một "chiếc hộp mong ước": mỗi điều con muốn viết vào một mảnh giấy nhỏ, bỏ vào hộp, cuối năm mở ra đọc cùng nhau.

Điều chung của các ý tưởng trên là con được chọn và con làm ra một thứ của riêng con. Hình thức nào cũng được, miễn là con muốn quay lại vào năm sau.

Khi con ở xa hoặc gia đình đón Tết ở nước ngoài

Nhiều gia đình đón Tết xa ông bà, có khi ở một nước mà mùng Một Tết là ngày đi học bình thường. Khai bút vẫn làm được, chỉ cần linh hoạt. Có thể chọn buổi tối mùng Một, hoặc cuối tuần gần Tết nhất, bày một góc nhỏ với giấy đỏ và cành hoa. Gọi video về quê để ông bà xem cháu viết, nghe cháu đọc. Với trẻ lớn lên ở nước ngoài, viết bằng tiếng Việt vài chữ trong ngày Tết là một cách giữ tiếng mẹ đẻ rất tự nhiên.

Nếu cha mẹ đi làm xa, con ở với ông bà, cha mẹ có thể khai bút từ xa: viết một lá thư tay gửi về trước Tết, để ông bà đưa cho con đọc sáng mùng Một, rồi con viết thư trả lời. Những lá thư như vậy thường được giữ rất lâu trong gia đình.

Những điều cha mẹ nên tránh

Phần lớn trẻ chán khai bút không phải vì tục nhàm mà vì cách người lớn tổ chức. Một số sai lầm dễ mắc:

• Đọc cho con chép một câu chúc dài con không hiểu nghĩa. Con sẽ thấy đây là bài chính tả, không phải việc của con.
• Bắt viết lại vì chữ xấu, vì lem mực. Tờ có vết mực, nét run mới đúng là chữ của tuổi ấy.
• Gắn khai bút với điểm số: "khai bút để năm nay được điểm mười". Áp lực điểm số không hợp với không khí đầu năm và không hợp với trẻ.
• So sánh với con nhà khác, với anh chị em.
• Kéo dài quá sức chịu đựng của trẻ, nhất là trẻ dưới sáu tuổi.
• Dọa dẫm kiểu "đầu năm viết xấu là cả năm xui". Không có cơ sở, và chỉ làm trẻ sợ cầm bút.
• Đăng ảnh tờ giấy kèm tên, trường, lớp của con lên mạng công khai. Nếu muốn chia sẻ, nên che thông tin cá nhân.

Nếu con không muốn viết năm nay, đừng ép. Mời con vẽ, hoặc chỉ ngồi xem bố mẹ viết. Có khi năm sau con lại muốn làm.

Giữ tục qua nhiều năm: cuốn sổ khai bút của con

Một cách nhiều gia đình làm là dành riêng một cuốn sổ hoặc một bìa hồ sơ cho mỗi đứa trẻ, chỉ dùng cho khai bút. Năm đầu tiên có thể chỉ là một tờ tranh vẽ với dấu tay. Năm sau là một chữ tô. Rồi một câu, rồi ba điều mong muốn, rồi một bài thơ. Đến khi con mười lăm, mười sáu tuổi, cuốn sổ ấy là một bản ghi về con lớn lên mà không ảnh hay video nào thay được, vì nó có nét chữ và suy nghĩ của con ở từng tuổi.

Đầu mỗi buổi khai bút, cho con lật lại trang năm trước. Trẻ thường rất thích thú khi thấy nét chữ cũ của mình, và tự nhận ra mình đã làm được điều đã viết hay chưa. Đây là bài học về đặt mục tiêu và nhìn lại, dạy bằng trải nghiệm chứ không bằng lời.

Khi con lớn và có thể tự giữ, hãy trao cuốn sổ cho con. Với nhiều người, cuốn sổ khai bút tuổi thơ là món đồ họ giữ suốt đời.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu khai bút được?

Không có tuổi bắt đầu cố định. Trẻ ba bốn tuổi đã có thể "khai bút" bằng cách vẽ hoặc in dấu tay lên giấy đỏ, cha mẹ ghi giúp lời con nói. Từ khi con biết viết vài chữ, có thể cho con tự viết một câu ngắn. Quan trọng là để con thích, không ép.

Có nên cho trẻ dùng bút lông và mực tàu không?

Có thể, nếu người lớn ngồi cạnh và chuẩn bị chỗ ngồi kỹ. Mực tàu khó giặt, nên trải khăn cũ và cho con mặc áo cũ. Với trẻ nhỏ, bút lông nước hoặc bút dạ đầu to là lựa chọn an toàn hơn mà vẫn cho cảm giác viết chữ lớn như ông đồ.

Con viết xong rồi đòi xé đi thì sao?

Hỏi con vì sao, thường là vì con thấy chữ chưa đẹp. Có thể cho con viết tờ khác, nhưng gợi ý giữ cả tờ cũ trong bìa vì đó cũng là chữ của con. Nếu con vẫn muốn bỏ thì tôn trọng quyết định của con, tránh biến buổi khai bút thành cuộc tranh cãi.

Khai bút cho trẻ có cần thắp hương hay làm lễ gì không?

Không cần. Khai bút là phong tục học hành, không phải nghi lễ thờ cúng. Một số gia đình có nếp thắp hương báo tổ tiên trước khi con khai bút, đó là lựa chọn của từng nhà. Với trẻ, điều đọng lại là không khí ấm áp cả nhà ngồi viết cùng nhau.

Nhà ở chung cư, không có không gian, khai bút thế nào?

Một góc bàn ăn đã dọn sạch là đủ. Trải tờ giấy đỏ, đặt một bình hoa nhỏ, bật một bản nhạc xuân nhẹ, tắt tivi. Không gian nhỏ không làm buổi khai bút kém đi; sự chú tâm của người lớn mới tạo ra không khí cho trẻ.

Con lớn rồi không muốn khai bút nữa thì có nên ép?

Không nên. Tuổi mới lớn thường muốn tự quyết, và ép buộc chỉ làm con ghét tục. Bạn có thể mời con, nói rằng bố mẹ vẫn sẽ khai bút, và để cuốn sổ cũ của con ở chỗ dễ thấy. Nhiều bạn trẻ quay lại với tục này khi đã đi học xa hoặc đi làm.