Muốn tờ chữ xin đầu năm giữ được cả năm, cần làm ba việc: để mực khô hẳn trước khi cuộn, treo ở chỗ khô ráo không có nắng chiếu thẳng, và che chắn qua mùa nồm ẩm. Giấy đỏ ngày Tết phần lớn được nhuộm phẩm màu nên dễ phai, còn giấy và mực đều hút ẩm, nên một tờ chữ treo sai chỗ có thể bạc màu, loang mực hay lên đốm mốc chỉ sau vài tháng.
Bài này đi theo vòng đời của tờ chữ: từ lúc cầm về từ khu cho chữ, chọn chỗ treo, cách treo không làm hỏng giấy, giữ qua mùa nồm và mùa mưa, cho đến lúc sang năm mới với tờ chữ cũ. Phần bồi giấy, đóng khung cầu kỳ để làm quà tặng là một chuyện khác; ở đây là những việc đơn giản ai cũng làm được ở nhà.
Từ khu cho chữ về đến nhà
Nhiều tờ chữ hỏng ngay trên đường về. Mực trên giấy đỏ cần thời gian khô, nhất là những ngày lạnh ẩm cuối tháng Chạp, đầu tháng Giêng:
- Để tờ chữ nằm phẳng cho mực khô hẳn trước khi cuộn. Nhiều khu cho chữ có chỗ phơi; nếu không, cầm ngang tờ giấy, chờ thêm vài phút.
- Kiểm bằng cách nhìn nghiêng: chỗ mực còn bóng là chưa khô. Mực đã khô thường mờ và không còn ánh ướt.
- Cuộn lỏng tay, lót một tờ giấy trắng mỏng bên trong để mặt chữ không cọ vào mặt sau giấy.
- Cho vào ống giấy hoặc ống nhựa; không gấp đôi, không nhét vào túi xách cạnh chai nước.
- Về đến nhà, mở ra trải phẳng, chặn bốn góc bằng vật nhẹ để giấy duỗi lại trước khi treo.
- Nếu trời mưa, bọc tờ chữ trong túi nilon kín trước khi ra đường; một giọt nước rơi trúng chữ là mực loang không sửa được.
Nếu thấy mực bị nhòe ngay khi về, đừng lấy khăn lau, sẽ làm vết loang rộng thêm. Để khô tự nhiên rồi quyết định giữ hay xin lại.
Vì sao tờ chữ hay hỏng: giấy, mực và thời tiết
Hiểu chất liệu giúp bạn biết mình đang bảo vệ tờ chữ khỏi cái gì. Bảng dưới tóm những nguyên nhân thường gặp:
| Nguyên nhân | Biểu hiện | Cách phòng |
|---|---|---|
| Ánh nắng chiếu thẳng | Giấy đỏ bạc dần thành hồng nhạt, cam nhạt; nhũ vàng xỉn | Treo ở tường không có nắng rọi, kéo rèm buổi trưa |
| Độ ẩm cao mùa nồm, mùa mưa | Giấy cong vênh, đốm mốc, mực loang ở rìa nét | Tránh tường ngoài, tường giáp nhà tắm; hút ẩm phòng |
| Khói hương, khói bếp | Giấy ố vàng, bám bụi dầu | Không treo sát bàn thờ đang thắp hương hay gần bếp |
| Gió điều hoà, quạt thổi thẳng | Giấy rung, rách mép, giòn | Treo tránh luồng gió, cố định cả mép dưới |
| Băng dính dán trực tiếp | Vết ố vàng, rách khi gỡ | Dùng kẹp, nẹp gỗ, dây treo, khung |
| Côn trùng (gián, mọt giấy) | Vết gặm ở mép, lỗ nhỏ | Giữ tường sạch, kiểm mặt sau tờ chữ vài tháng một lần |
Giấy đỏ phổ biến ngày Tết thường là giấy công nghiệp nhuộm màu, mỏng và rẻ, vốn không được làm để giữ lâu. Giấy dó, giấy xuyến chỉ dai và bền hơn, nhưng xốp nên vẫn sợ ẩm. Mực tàu mài từ thỏi khi đã khô thì khá bền; mực nước pha sẵn loại rẻ dễ loang hơn khi gặp ẩm.
Treo ở đâu cho hợp
Hợp ý nghĩa của chữ. Chữ chung cho cả nhà như Phúc, An, Hoà thường treo phòng khách. Chữ Học, chữ Cần treo góc học của con. Chữ Nhẫn, chữ Tĩnh hợp phòng làm việc. Chữ tặng cha mẹ treo nơi cha mẹ hay ngồi.
Ở tầm mắt. Tờ chữ là lời tự nhắc, nên treo nơi bạn nhìn thấy hằng ngày, ngang tầm mắt khi đứng hoặc ngồi. Treo quá cao trên tường, tờ chữ thành trang trí mà không ai nhìn.
Ở tường trong, khô ráo. Tường trong nhà thường khô hơn tường ngoài trời. Tránh tường giáp nhà vệ sinh, tường hay thấm, góc khuất ít thoáng khí.
Tránh sát bàn thờ đang thắp hương. Nhiều gia đình muốn treo chữ gần bàn thờ cho trang trọng. Có thể treo trên tường cùng phòng, nhưng không treo ngay trên lư hương; khói làm giấy ố, tàn hương có thể bén lửa giấy mỏng.
Không treo nhiều chữ trong một phòng. Mỗi phòng một chữ là đủ. Treo dày đặc, chữ nào cũng mất ý nghĩa và tường thành rối mắt.
Cách treo không làm hỏng giấy
Cách treo ảnh hưởng nhiều đến tuổi thọ của tờ chữ. Vài cách an toàn, từ đơn giản đến kỹ hơn:
- Kẹp nẹp gỗ hoặc nẹp tre ở mép trên và mép dưới, treo bằng dây. Nẹp dưới giữ giấy phẳng, không quăn khi trời ẩm.
- Dùng nam châm nếu treo lên bảng từ, hoặc kẹp giấy nhỏ ở bốn góc lên tấm gỗ mỏng rồi treo tấm gỗ.
- Lồng vào khung kính có tấm bìa lót và khoảng hở giữa kính với giấy, để khi ẩm giấy không dính vào kính.
- Bồi lên giấy nền dày hơn rồi làm trục cuốn, cách người chơi thư pháp hay làm; việc này nên nhờ thợ bồi tranh.
- Với tờ chữ nhỏ trong góc học của trẻ, kẹp vào bìa nhựa trong rồi treo, đỡ bị tay trẻ làm rách.
Tránh đinh ghim xuyên giấy và băng dính dán thẳng lên mặt giấy. Vết băng dính sau vài tháng ngả vàng, gỡ ra thường rách cả mảng giấy.
Treo ở cửa chính, hiên, ban công: vì sao chóng hỏng
Nhiều gia đình muốn dán tờ chữ ở cửa chính hay trước hiên cho khách nhìn thấy, giống như dán câu đối Tết. Chỗ ấy hợp cho mấy ngày Tết, nhưng gần như không thể giữ tờ chữ qua cả năm. Ngoài hiên có gió, có nắng xiên buổi chiều, có mưa hắt, sương đêm đọng lên giấy. Giấy đỏ phai rất nhanh ngoài trời, mực bị nước hắt là loang, mép giấy bị gió giật rách dần.
Nếu vẫn muốn treo ngoài cửa, bạn có thể xin hai tờ: một tờ dán cửa cho không khí Tết, hết tháng Giêng thì gỡ; một tờ treo trong nhà để giữ cả năm. Hoặc lồng tờ chữ vào khung có kính, treo dưới mái hiên sâu, tránh hướng mưa hắt. Với nhà phố, chung cư, mặt trong của cửa chính thường là lựa chọn ổn hơn mặt ngoài: khách vào nhà vẫn thấy, mà tờ chữ được che khỏi nắng mưa.
Lưu lại tờ chữ bằng ảnh và ghi chép
Dù giữ kỹ đến đâu, giấy vẫn sẽ cũ đi. Lưu lại tờ chữ ngay khi còn mới là cách chắc chắn nhất để giữ kỷ niệm:
- Chụp ảnh tờ chữ ngay khi về nhà, ánh sáng ban ngày, đặt máy song song với mặt giấy để chữ không méo.
- Chụp thêm cận cảnh lạc khoản và ấn, những phần nhỏ dễ mờ nhất theo thời gian.
- Ghi lại trong sổ hoặc ghi chú: ngày xin, nơi xin, người viết, nghĩa chữ người viết giải thích, vì sao bạn chọn chữ ấy.
- Lưu ảnh vào một thư mục riêng theo năm; sau vài năm, đặt các ảnh cạnh nhau sẽ thấy những gì gia đình đã mong qua từng năm.
- Nếu là chữ của con, chụp cả ảnh con cầm tờ chữ (không cần lộ mặt nếu định chia sẻ), để sau này có câu chuyện kể lại.
Bản ảnh không thay được tờ giấy thật, nhưng nó giúp bạn bớt lo khi tờ chữ phai hay hỏng, và giúp bạn kể lại tờ chữ cho người khác ở xa.
Qua mùa nồm và mùa mưa
Ở Bắc Bộ, khoảng cuối tháng Giêng sang tháng Hai, tháng Ba âm lịch thường có những đợt nồm, tường và sàn đọng nước. Đây là lúc tờ chữ mới treo dễ hỏng nhất. Những ngày nồm, đóng cửa phía có gió ẩm thổi vào, bật máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hoà nếu có. Nếu tờ chữ treo ở tường đang đọng nước, tạm gỡ xuống, cuộn lỏng cất trong ống có gói hút ẩm, qua đợt nồm hãy treo lại.
Ở miền Nam, mùa mưa kéo dài và độ ẩm cao quanh năm ở nhiều nơi, nên chọn chỗ treo thoáng khí ngay từ đầu, và vài tháng một lần lật mặt sau tờ chữ xem có đốm mốc không. Ở miền Trung, mùa mưa bão cuối năm cũng nên để ý, nhất là nhà có nguy cơ dột.
Nếu tờ chữ đã lên vài đốm mốc nhỏ, đừng lau bằng khăn ướt. Phơi chỗ thoáng khô, không nắng gắt, rồi dùng chổi lông mềm phủi nhẹ. Đốm mốc đã ăn sâu vào giấy thường không xử lý triệt để được tại nhà; nếu tờ chữ có giá trị kỷ niệm lớn, hỏi người làm nghề bồi, phục chế tranh giấy.
Một mẹo nhỏ nhiều nhà áp dụng: treo tờ chữ cách tường một chút bằng nẹp gỗ có chân đệm, để không khí lưu thông ở mặt sau. Giấy áp sát tường lạnh là chỗ hơi nước đọng lại đầu tiên trong những ngày nồm.
Sang năm mới: làm gì với tờ chữ cũ
Không có quy định nào bắt phải bỏ tờ chữ cũ khi xin chữ mới. Mỗi gia đình một nếp. Có nhà treo một tờ nhiều năm vì quý người viết hoặc quý chữ. Có nhà mỗi năm thay một tờ, cất tờ cũ lại. Có nhà gom các tờ cũ, ghi năm ở mặt sau, xếp vào một hộp giấy, sau nhiều năm thành một bộ sưu tập nhỏ của gia đình.
Nếu cất, nên cuộn lỏng với một tờ giấy trắng lót, cho vào ống hoặc hộp có gói hút ẩm, để nơi khô, không để dưới đất. Ghi ở mặt sau năm xin, người viết, nơi xin, người nhận nếu có; vài năm sau những dòng ấy là phần quý nhất.
Nếu tờ chữ đã quá hỏng và gia đình muốn bỏ đi, bạn có thể làm theo nếp nhà. Người xưa trọng chữ nên không vứt giấy có chữ xuống đất hay lẫn vào rác bẩn; nhiều gia đình đến nay vẫn giữ nếp gấp gọn tờ chữ cũ trước khi bỏ. Điều đó thể hiện sự trân trọng, không phải nghi lễ bắt buộc, và không gắn với điều may rủi nào.
Câu hỏi thường gặp
Tờ chữ giấy đỏ bị phai màu có sửa được không?
Gần như không sửa được tại nhà. Phẩm màu trên giấy đỏ đã phai thì không lấy lại được màu cũ. Cách tốt nhất là phòng từ đầu: treo tránh nắng chiếu thẳng. Nếu tờ chữ có ý nghĩa, bạn có thể chụp ảnh lưu lại khi còn đẹp, hoặc nhờ người viết chép lại lên giấy bền hơn.
Có nên đóng khung kính cho tờ chữ xin đầu năm?
Có thể, nhất là với tờ chữ bạn định giữ lâu. Nên chọn khung có tấm bìa lót và khoảng hở giữa kính và giấy, để khi trời ẩm giấy không dính vào kính. Với tờ chữ chỉ định treo một năm, kẹp nẹp gỗ đơn giản cũng đủ.
Treo chữ trong phòng ngủ có được không?
Không có quy định cấm. Nếu chữ mang ý nghĩa riêng cho bạn, như chữ Tĩnh, chữ An, treo phòng ngủ là hợp. Chỉ nên tránh treo ở tường hay ẩm hoặc sát cửa sổ có nắng chiếu, và giữ phòng thông thoáng để giấy không mốc.
Mực trên tờ chữ bị lem khi trời nồm thì làm sao?
Gỡ tờ chữ xuống, để nằm phẳng ở chỗ thoáng khô, không lau. Khi giấy và mực khô hẳn, vết lem sẽ dừng lại nhưng không mất đi. Nếu tờ chữ quan trọng, hỏi người làm nghề bồi, phục chế tranh giấy. Năm sau, chọn chỗ treo khô hơn và cất tạm qua đợt nồm.
Có nhất thiết phải bỏ tờ chữ cũ khi xin chữ mới không?
Không. Đây là chuyện nếp của từng nhà. Bạn có thể giữ tờ cũ, cất vào hộp, treo cùng tờ mới ở phòng khác, hoặc thay hẳn. Không có cơ sở nào cho quan niệm giữ tờ chữ cũ thì không tốt; nhiều gia đình coi những tờ chữ cũ là kỷ vật quý.
Tờ chữ viết trên giấy dó có bền hơn giấy đỏ thường không?
Thường là bền hơn. Giấy dó làm từ vỏ cây dó, sợi dài nên dai, ít giòn, và nếu được bảo quản khô ráo có thể giữ rất lâu. Tuy vậy giấy dó xốp, hút ẩm, nên vẫn cần treo chỗ khô thoáng và tránh mùa nồm như giấy thường.