Khai bút là lần cầm bút viết đầu tiên trong năm mới, thường làm vào những ngày đầu tháng Giêng, với mong muốn một năm học hành, viết lách suôn sẻ. Tục này vốn của tầng lớp người học chữ Hán: nhà nho, thầy đồ, học trò, quan lại. Họ chọn một buổi đầu năm, bày giấy mực tử tế, viết vài chữ chúc lành, một câu thơ hay cả một bài thơ ngắn, rồi cất giữ hoặc treo lên.
Ngày nay người khai bút không chỉ là người viết thư pháp. Học sinh viết trang vở đầu tiên của năm, người làm báo viết bài đầu năm, người viết văn ghi những dòng đầu vào sổ tay, nhiều gia đình cho con viết vài chữ trong buổi sáng mùng Một hoặc mùng Hai. Bài này kể tục khai bút từ gốc: nó nằm ở đâu trong chuỗi phong tục "khai" đầu năm, nhà nho xưa làm thế nào, và vì sao một nghi thức nhỏ như vậy còn sống được khi chữ Hán đã lùi xa.
Khai bút nằm trong chuỗi tục "mở đầu" của năm mới
Người Việt xưa coi những ngày đầu năm là lúc mở lại mọi việc sau kỳ nghỉ Tết. Mỗi nghề có một nghi thức mở đầu riêng. Nhà nông có lễ xuống đồng, cày đường cày đầu tiên. Nhà buôn mở hàng, bán món đầu tiên. Ở triều đình và các nha môn, ấn tín được cất đi trong mấy ngày Tết rồi mới mở lại để làm việc, gọi là khai ấn. Người học chữ thì khai bút. Các nghi thức ấy giống nhau ở một điểm: làm lại việc quen thuộc nhất của mình, nhưng làm một cách có ý thức, như đánh dấu rằng năm mới đã thật sự bắt đầu.
Nhìn như vậy, khai bút không phải một nghi lễ thờ cúng. Nó gần với một thói quen nghề nghiệp được nâng thành nếp. Với người học, cây bút là công cụ làm ăn, là con đường thi cử, là thứ nuôi danh tiếng. Lần đầu cầm bút trong năm vì thế được chăm chút: chọn giờ, mài mực kỹ, viết điều tốt đẹp. Theo quan niệm dân gian, mở đầu chỉn chu thì cả năm làm việc có tâm thế tốt; đây là cách người xưa tự nhắc mình, không phải một lời bảo đảm cho kết quả.
Cũng vì gắn với nghề chữ, tục khai bút từng phổ biến nhất ở những vùng có truyền thống khoa bảng, những làng có nhiều người đi học, đi thi. Khi khoa cử chữ Hán chấm dứt vào cuối thập niên 1910, lớp nhà nho thưa dần, nhưng tục khai bút không mất hẳn mà chuyển sang những người học chữ Quốc ngữ, rồi sang học sinh, nhà báo, nhà văn.
Nhà nho xưa khai bút như thế nào
Chọn ngày giờ. Phần lớn khai bút trong ba ngày đầu năm, có người chọn sáng mùng Một, có người đợi mùng Hai, mùng Ba sau khi đi chúc Tết họ hàng thầy học. Nhiều người xem lịch để chọn giờ theo thói quen thời ấy. Trong gia đình, người ta thường không đặt nặng chuyện giờ bằng việc có một buổi yên tĩnh để ngồi viết.
Bày văn phòng tứ bảo. Bút, mực, giấy, nghiên là bốn món của người học chữ, gọi chung là văn phòng tứ bảo. Ngày khai bút, nghiên được rửa sạch, thỏi mực được mài bằng nước trong cho đặc vừa, bút lông được chải thẳng. Giấy thường là giấy hồng điều hoặc giấy đỏ, màu của ngày Tết.
Viết điều tốt lành. Nội dung hay gặp là vài chữ chúc như các câu quen kiểu "khai bút đại cát", một đôi câu đối, hoặc một bài thơ xuân ngắn tự làm. Người có chữ đẹp viết chữ to để treo; người làm thơ thì chú ý lời hơn nét.
Cất giữ hoặc treo lên. Tờ khai bút có khi được dán ở chỗ ngồi học, có khi kẹp vào sách, có khi tặng thầy hoặc bạn văn. Nhiều tập thơ chữ Hán của các nhà nho còn lưu những bài đề tên ngày đầu xuân, phần nào là dấu vết của thói quen làm thơ khai bút.
Khai bút khác xin chữ và khác viết câu đối ở đâu
Ba tục này thường được kể chung vì cùng gắn với chữ và cùng diễn ra dịp Tết, nhưng người làm khác nhau và mục đích khác nhau. Khai bút là việc của chính người viết: tự mình cầm bút, viết cho mình hoặc cho người thân, đánh dấu năm làm việc mới. Xin chữ là việc của người không viết: đến nhờ người có chữ viết cho một chữ mang ý nghĩa mình muốn giữ, đem về treo. Câu đối Tết là một thể văn có luật đối riêng, dán ở cột, ở cửa, và có thể do mình viết hoặc đi xin.
Hiểu ranh giới ấy giúp bạn giữ tục đúng tinh thần của nó. Khai bút không cần chữ đẹp, không cần chữ Hán, cũng không cần ai chứng kiến. Một học sinh viết nắn nót dòng đầu tiên vào vở tập viết, một người lớn viết vài dòng kế hoạch năm vào sổ tay, đều là khai bút theo nghĩa rộng. Còn xin chữ thì cần một người cho chữ, có lời xin, lời cảm ơn, và chọn chữ có chủ đích; danh mục này có bài riêng về tục ấy. Phần câu đối và lời chúc Tết không phải trọng tâm ở đây, nên bài chỉ nhắc để phân biệt.
Một điểm chung đáng giữ của cả ba: chúng đều coi chữ là thứ đáng kính. Người xưa không vò, không giẫm lên giấy có chữ. Tinh thần trọng chữ đó mới là phần cốt lõi, quan trọng hơn chuyện viết chữ gì, viết bằng bút gì.
Những hình thức khai bút thường gặp hôm nay
Tục khai bút ngày nay đa dạng hơn thời nhà nho rất nhiều. Dưới đây là những cách đang phổ biến, xếp từ gần lối xưa nhất đến xa nhất:
- Viết thư pháp bằng bút lông trên giấy đỏ, chữ Hán hoặc chữ Việt, theo đúng nếp mài mực và bày giấy. Thường là người tập thư pháp, người lớn tuổi trong nhà.
- Làm một bài thơ xuân ngắn và chép tay vào sổ thơ. Đây là cách nhiều câu lạc bộ thơ, người yêu thơ giữ tục.
- Học sinh viết trang vở đầu tiên sau Tết thật nắn nót, hoặc viết một đoạn ngắn về điều mình muốn học được trong năm.
- Người làm nghề viết (nhà báo, biên tập viên, người viết sách) viết bài, viết chương đầu tiên của năm, có người chọn viết một đề tài mình quý nhất.
- Viết thư tay hoặc thiệp cho cha mẹ, thầy cô, bạn bè trong những ngày đầu năm.
- Viết vài dòng nhật ký, kế hoạch hoặc lời tự nhắc vào sổ tay giấy. Nhiều người chọn bút mực, giấy tốt để buổi viết này khác ngày thường.
Không có hình thức nào "đúng" hơn hình thức nào. Điều giữ cho tục khai bút còn ý nghĩa là sự chủ ý: bạn dành riêng một quãng thời gian, ngồi xuống, và viết một điều bạn thật sự muốn viết.
Vì sao một tục nhỏ còn sống được
Có vài lý do khiến khai bút không biến mất cùng lớp nhà nho. Thứ nhất, nó không đòi hỏi tốn kém hay người làm lễ. Một tờ giấy, một cây bút là đủ, ai cũng làm được ở bất cứ đâu, kể cả người Việt ở nước ngoài. Thứ hai, nó hợp với một nhu cầu rất thật của con người: đánh dấu điểm bắt đầu. Cũng như nhiều người chọn ngày đầu năm để đặt mục tiêu, khai bút là cách đặt mục tiêu bằng tay, chậm hơn và có chủ đích hơn.
Lý do thứ ba nằm ở gia đình. Khai bút là một trong số ít tục ngày Tết có thể giao cho trẻ con làm chính. Trẻ không cúng, không nấu mâm, nhưng có thể ngồi viết. Nhiều gia đình biến buổi khai bút thành dịp ông bà kể chuyện ngày xưa học chữ, cha mẹ viết cùng con, và tờ giấy viết ra được giữ lại làm kỷ niệm qua từng năm.
Lý do cuối cùng là phong trào thư pháp và phố ông đồ những năm gần đây. Khi nhiều thành phố tổ chức khu cho chữ dịp Tết, hình ảnh bút lông, giấy đỏ trở lại quen mắt với người trẻ. Từ chỗ đi xin chữ, không ít người chuyển sang tự tập viết và tự khai bút.
Những hiểu lầm hay gặp về khai bút
"Phải khai bút đúng giờ hoàng đạo mới có ý nghĩa." Chọn giờ là một thói quen của người xưa, không phải điều kiện của tục. Giờ yên tĩnh, khi bạn không bị gọi đi làm việc khác, là giờ phù hợp nhất cho việc ngồi viết. Nếu gia đình có nếp xem giờ, cứ theo nếp nhà; nếu không, không cần lo.
"Khai bút là phải viết chữ Hán." Người xưa viết chữ Hán vì đó là chữ họ học. Ngày nay bạn viết chữ Việt là đúng với tinh thần của tục. Viết chữ Hán mà không hiểu nghĩa, chỉ chép theo mẫu, còn xa tục khai bút hơn là viết một câu tiếng Việt do chính mình nghĩ ra.
"Khai bút xong thì học giỏi, làm ăn thuận." Đây là ước mong, không phải kết quả. Khai bút có thể giúp bạn bắt đầu năm với tâm thế nghiêm túc, nhưng học hành và công việc vẫn đi theo công sức cả năm. Nói với trẻ con theo cách này cũng tránh cho các em cảm giác viết để "lấy may".
"Viết hỏng, viết xấu là điềm không tốt." Không có cơ sở nào cho quan niệm ấy. Nếu chữ chưa ưng, bạn có thể viết lại trên tờ khác. Người tập thư pháp lâu năm vẫn bỏ đi rất nhiều tờ trước khi chọn được một tờ ưng ý.
Giữ tục khai bút cho đúng tinh thần
Nếu năm nay bạn muốn khai bút lần đầu, hãy bắt đầu từ câu hỏi: mình muốn viết điều gì cho năm này? Câu trả lời có thể là một chữ, một câu, một bài thơ, một bức thư. Chọn một buổi sáng đầu năm, dọn một góc bàn sạch, chuẩn bị giấy bút tốt hơn thường ngày một chút, tắt điện thoại trong lúc viết. Viết xong, ghi ngày tháng, giữ lại.
Trong nhà có ông bà biết chữ Hán hoặc từng học thư pháp, đó là cơ hội để nhờ ông bà viết cùng, kể cho con cháu nghe ngày xưa người ta khai bút ra sao. Gia đình ở xa quê, ở nước ngoài, có thể khai bút qua một cuộc gọi: mỗi người viết một câu, rồi đọc cho nhau nghe. Tục lệ sống được là nhờ những biến thể như vậy.
Đọc tiếp trong danh mục này: các gợi ý cụ thể "khai bút viết gì" cho từng lứa tuổi, cách cho trẻ nhỏ khai bút, tục xin chữ, và cách tự làm một bài thơ xuân theo thể lục bát hoặc thất ngôn.
Câu hỏi thường gặp
Khai bút đầu năm thường làm vào ngày nào?
Phần lớn người ta khai bút trong ba ngày Tết, phổ biến nhất là sáng mùng Một hoặc mùng Hai. Có người khai bút ngay đêm giao thừa sau khi cúng xong, có người đợi đến ngày đi học, đi làm lại. Không có quy định cố định; nên chọn lúc yên tĩnh, đủ thời gian để ngồi viết cẩn thận.
Tết Đinh Mùi 2027 khai bút vào ngày dương lịch nào?
Mùng Một Tết Đinh Mùi rơi vào ngày 6 tháng 2 năm 2027 dương lịch, nên ba ngày Tết là 6, 7 và 8 tháng 2. Nếu gia đình bạn có nếp chọn giờ, cứ theo nếp nhà; nếu không, một buổi sáng thong thả trong mấy ngày này là đủ.
Khai bút có phải là một nghi lễ tôn giáo không?
Không. Khai bút là phong tục nghề nghiệp của người học chữ, không gắn với một tôn giáo hay vị thần nào. Một số gia đình thắp hương bàn thờ tổ tiên trước khi ngồi viết theo nếp riêng, nhưng bản thân việc khai bút chỉ là cầm bút viết lần đầu trong năm với tâm thế trang trọng.
Không biết viết thư pháp thì có khai bút được không?
Được. Khai bút không đòi chữ đẹp hay bút lông. Bạn có thể dùng bút máy, bút bi, viết vào sổ tay hoặc giấy thường. Điều làm nên khai bút là bạn chủ ý viết điều mình muốn viết vào đầu năm, không phải kỹ thuật nét chữ.
Khai bút xong nên làm gì với tờ giấy?
Tuỳ bạn. Nhiều người dán ở góc học, kẹp vào sổ tay, đóng khung nhỏ, hoặc gom tờ khai bút từng năm vào một bìa hồ sơ để sau này xem lại. Nếu viết cho người thân, có thể tặng ngay. Không cần đốt hay làm lễ gì với tờ giấy ấy.
Có câu khai bút nào chuẩn để viết không?
Không có một câu chuẩn bắt buộc. Người xưa hay viết những câu chúc ngắn quen thuộc, hoặc một bài thơ tự làm. Câu do chính bạn nghĩ ra, nói đúng điều bạn muốn trong năm, có ý nghĩa hơn một câu chép lại mà không hiểu hết nghĩa.