Koshōgatsu, đọc theo âm Hán Việt là "tiểu chính nguyệt", là "Tết nhỏ" của Nhật Bản, rơi vào khoảng ngày 15 tháng 1, đối lại với "Tết lớn" ngày 1 tháng 1. Đây vốn là ngày rằm đầu năm theo âm lịch; từ khi Nhật chuyển sang dương lịch năm 1873, phần lớn nơi giữ Koshōgatsu vào ngày 15/1 dương lịch. Tục phổ biến gồm ăn cháo đậu đỏ buổi sáng, đốt đồ trang trí Tết trong đống lửa dondo-yaki và treo cành bánh hoa cầu mùa.
Bài này giải thích vì sao người Nhật có hai cái Tết đầu năm, kể những tục Koshōgatsu thường gặp và điểm giống – khác với rằm tháng Giêng của người Việt. Nhiều tục đã thu hẹp hoặc chỉ còn ở nông thôn, mỗi vùng giữ khác nhau; bài nêu ở mức phổ biến.
Vì sao Nhật Bản có "Tết lớn" và "Tết nhỏ"
Trong lịch truyền thống Nhật Bản, cũng như ở Trung Hoa, Hàn Quốc và Việt Nam, tháng Giêng bắt đầu bằng trăng mới và đạt trăng tròn vào ngày 15. Ở nhiều vùng nông thôn Nhật xưa, ngày trăng tròn đầu năm mới là mốc lớn, gắn với các nghi lễ cầu mùa. Về sau, Tết ngày mồng 1 với nghi lễ cung đình, đón thần năm, trở thành "Tết lớn", còn những ngày quanh rằm trở thành "Tết nhỏ".
Năm 1873, thời Minh Trị, chính phủ Nhật bỏ âm lịch, dùng dương lịch. Tết lớn chuyển sang ngày 1/1 dương lịch, và Koshōgatsu cũng chủ yếu dời về ngày 15/1 dương lịch, dù vẫn có những vùng và đền chùa giữ ngày theo âm lịch. Vì vậy, Koshōgatsu ở Nhật ngày nay thường không trùng với rằm tháng Giêng của Việt Nam, Trung Quốc hay Hàn Quốc.
Một dấu vết của Koshōgatsu trong đời sống hiện đại là Ngày Lễ thành nhân. Từ cuối thập niên 1940 đến năm 1999, ngày này được tổ chức vào 15/1, đúng dịp Tết nhỏ. Từ năm 2000, nó chuyển sang thứ Hai thứ hai của tháng 1 để tạo kỳ nghỉ cuối tuần dài. Nhiều người Nhật lớn tuổi vẫn quen nghĩ ngày 15/1 là ngày lễ thành nhân.
Buổi sáng ngày 15: cháo đậu đỏ
Azukigayu – cháo đậu đỏ. Tục phổ biến nhất của Koshōgatsu là ăn cháo gạo nấu với đậu đỏ vào buổi sáng ngày 15. Màu đỏ của đậu theo quan niệm dân gian Nhật có sức xua điều xấu, nên bát cháo mang ý cầu sức khoẻ cho cả năm. Cháo thường nấu loãng, ít gia vị, có nơi thả thêm miếng bánh mochi. Ở nhiều gia đình đô thị ngày nay, cháo đậu đỏ được nấu bằng nồi cơm điện từ tối hôm trước, hoặc mua đậu đỏ nấu sẵn đóng gói, chỉ cần hâm nóng cùng cháo trắng. Tục được giữ nhưng công sức đã nhẹ đi nhiều.
Đoán mùa bằng cháo. Ở một số đền thờ, có nghi lễ dùng ống tre thả vào nồi cháo, sau đó xem lượng hạt chui vào từng ống để đoán mùa màng của các loại cây trồng năm đó. Đây là nghi lễ của đền, mang tính truyền thống và tượng trưng, người dân đến xem như một phần của mùa xuân.
Bữa sáng nhẹ sau Tết. Sau hai tuần ăn các món Tết đậm vị, bát cháo đậu đỏ đơn giản cũng là cách để bụng nghỉ ngơi. Ý nghĩa này giống với cháo bảy loại rau nanakusa-gayu mà người Nhật ăn sáng ngày 7/1, một tục khác cũng trong tháng Giêng.
Mùa Tết Nhật kéo dài tới đâu: khoảng thời gian treo thông
Người Nhật có khái niệm matsu no uchi, tạm hiểu là "khoảng thời gian còn treo thông", tức những ngày cây thông kadomatsu còn đứng trước cửa và nhà còn trong không khí Tết. Theo tập quán phổ biến hiện nay, vùng Kantō quanh Tokyo thường kết thúc khoảng này vào ngày 7/1, còn vùng Kansai quanh Osaka, Kyoto nhiều nơi giữ tới ngày 15/1, đúng dịp Koshōgatsu. Đó là lý do cùng một nước mà người miền Đông đã tháo đồ Tết trong khi người miền Tây vẫn còn treo.
Khoảng thời gian này nối Tết lớn với Tết nhỏ thành một mùa liền mạch. Ngày 7/1 có cháo bảy loại rau, ngày 11/1 nhiều nhà làm lễ đập bánh kagami-mochi đã thờ trong dịp Tết ra để nấu ăn, rồi đến ngày 15/1 là cháo đậu đỏ và lửa dondo-yaki. Mỗi mốc là một bữa ăn và một việc nhỏ, giúp gia đình khép mùa Tết từ từ chứ không dừng đột ngột.
Với người Việt, cách nghĩ này khá quen: ta cũng có câu "tháng Giêng là tháng ăn chơi", và với nhiều nhà, qua rằm Giêng mới thật hết Tết. Điểm khác là người Nhật đã đặt các mốc này lên dương lịch, nên mùa Tết của họ gói gọn trong nửa đầu tháng 1, còn mùa Tết của người Việt trải theo trăng.
Dondo-yaki: đốt đồ Tết, tiễn thần năm
Dondo-yaki, ở nhiều nơi gọi là sagichō, là tục đốt lửa lớn vào khoảng ngày 14–15/1. Người dân mang đồ trang trí Tết như cây thông kadomatsu đặt trước cửa, dây thừng rơm shimenawa, bùa của đền đã dùng trong năm cũ, đến đền hoặc bãi trống trong làng, xếp thành đống cao rồi đốt. Theo quan niệm truyền thống, thần năm mới về nhà trong dịp Tết; đốt đồ trang trí là tiễn thần trở về theo làn khói.
Nhiều nơi có tục nướng bánh mochi trên que dài hơ vào lửa dondo-yaki rồi đem về ăn, với mong ước khoẻ mạnh cả năm, theo quan niệm dân gian. Trẻ em còn mang những tờ thư pháp đầu năm, gọi là kakizome, đến đốt; người ta nói tờ giấy bay càng cao thì chữ năm đó càng đẹp, một lời động viên trẻ chăm luyện chữ hơn là lời hứa thật.
Ở những đô thị đông đúc, dondo-yaki thường do đền thờ hoặc hội khu phố tổ chức ở bãi trống, có người trực cứu hoả, có quy định về vật được mang đến đốt: chỉ đồ làm từ rơm, tre, giấy, không đồ nhựa. Có nơi đã ngừng tổ chức vì lo khói và an toàn, thay bằng việc đền thu gom đồ trang trí rồi xử lý riêng.
Những tục Koshōgatsu khác theo vùng
Ngoài cháo đậu đỏ và dondo-yaki, Koshōgatsu ở Nhật còn nhiều tục địa phương, phần lớn gắn với cầu mùa và đời sống nông thôn:
- Mayudama, mochibana: cành cây được gắn những viên bánh dày nhỏ màu trắng, hồng, trông như cành hoa hay chùm kén tằm, treo trong nhà để cầu mùa màng và nghề nuôi tằm thuận lợi.
- Dọa cây ăn quả: ở một số vùng, có tục một người cầm rìu gõ nhẹ vào gốc cây hồng, cây ăn quả, hỏi "năm nay có ra quả không, không thì chặt", một người khác thay cây đáp "có ra". Đây là trò đối đáp vui mang ý cầu được mùa.
- Kamakura ở Akita: vùng Yokote nổi tiếng với những ngôi nhà tuyết nhỏ có bàn thờ thần nước bên trong; trẻ em ngồi trong nhà tuyết mời khách vào uống nước ngọt ấm và ăn bánh. Lễ hội nay thường tổ chức vào giữa tháng 2 dương lịch.
- Onna shōgatsu – Tết của phụ nữ: Koshōgatsu còn được gọi là Tết của phụ nữ, vì sau những ngày bận rộn nấu nướng dịp Tết lớn, phụ nữ được nghỉ ngơi, về thăm nhà mẹ đẻ. Cách gọi này ngày nay ít dùng hơn nhưng vẫn được nhắc trong sách phong tục.
- Đoàn người đi chúc ở vùng tuyết: ở một số vùng phía Bắc, có tục người hoá trang đi từng nhà vào dịp đầu năm, gắn với tín ngưỡng địa phương. Nhiều tục loại này đã được dời ngày hoặc chỉ còn trong lễ hội bảo tồn.
Các tục trên rất khác nhau giữa các tỉnh, có tục chỉ còn ở vài làng. Người Việt ở Nhật nếu muốn tham gia, cách thuận nhất là hỏi đền thờ hoặc hội khu phố gần nơi ở xem năm đó có tổ chức dondo-yaki hay lễ hội Koshōgatsu không.
Koshōgatsu và rằm tháng Giêng Việt Nam: đặt cạnh nhau
Bảng dưới đặt hai ngày lễ cạnh nhau để thấy điểm gặp và điểm tách:
| Khía cạnh | Koshōgatsu (Nhật Bản) | Rằm tháng Giêng (Việt Nam) |
|---|---|---|
| Ngày | Phần lớn 15/1 dương lịch, một số nơi theo âm lịch | Rằm tháng Giêng âm lịch, năm 2027 là 20/2/2027 |
| Món ăn | Cháo đậu đỏ, bánh mochi nướng | Xôi, chè, bánh trôi, mâm cỗ chay hoặc mặn |
| Lửa | Đốt lửa lớn dondo-yaki tiễn đồ Tết | Hương đèn trên bàn thờ, đèn lồng ở một số nơi |
| Trọng tâm | Cầu mùa, sức khoẻ, khép lại mùa Tết | Lễ chùa, cúng gia tiên, Ngày thơ Việt Nam |
| Cộng đồng | Đền thờ, hội khu phố, làng | Gia đình, chùa, đình làng, hội quán |
| Hiện trạng | Thu hẹp ở đô thị, giữ ở nông thôn và lễ hội | Vẫn rất phổ biến, nhất là đi chùa đầu năm |
Điểm gặp lớn nhất là cả hai đều đánh dấu đoạn kết của mùa Tết và mang ý nguyện cho năm mới. Điểm tách là Nhật đã chuyển sang dương lịch hơn một thế kỷ rưỡi, nên Koshōgatsu dần xa rời đêm trăng tròn thật, trong khi rằm Giêng Việt Nam vẫn gắn chặt với mặt trăng.
Người Việt ở Nhật đón rằm Giêng thế nào
Vì Koshōgatsu rơi vào giữa tháng 1 dương lịch, còn rằm Giêng âm lịch thường vào tháng 2, người Việt ở Nhật thường có hai dịp: tham gia dondo-yaki với hàng xóm Nhật vào tháng 1, rồi tự làm mâm rằm nhỏ theo nếp Việt vào tháng 2. Nhiều chùa Việt và hội người Việt ở Nhật tổ chức lễ rằm tháng Giêng, là nơi gặp gỡ của cộng đồng.
Khi mang đồ trang trí Tết đến dondo-yaki, bạn nên hỏi trước quy định của đền về loại đồ được nhận, tách phần nhựa, kim loại ra khỏi đồ rơm, tre. Đứng xa đống lửa, giữ trẻ nhỏ và để ý hướng gió.
Đây cũng là dịp tốt để con trẻ trong gia đình Việt ở Nhật hiểu hai nền văn hoá: cùng một tháng Giêng, người Nhật ăn cháo đậu đỏ, người Việt ăn chè trôi nước; người Nhật đốt đồ Tết tiễn thần, người Việt thắp hương mời tổ tiên. Kể cho con nghe sự khác nhau một cách tôn trọng là món quà văn hoá đáng giá.
Câu hỏi thường gặp
Koshōgatsu có phải là ngày nghỉ ở Nhật không?
Không. Ngày 15/1 không phải ngày nghỉ lễ quốc gia hiện nay. Trước năm 2000, đây là Ngày Lễ thành nhân nên được nghỉ, sau đó lễ thành nhân chuyển sang thứ Hai thứ hai của tháng 1. Các tục Koshōgatsu vẫn diễn ra ở đền thờ và trong gia đình.
Vì sao người Nhật ăn cháo đậu đỏ ngày 15/1?
Theo quan niệm dân gian Nhật, màu đỏ của đậu có sức xua điều xấu, nên ăn cháo đậu đỏ đầu năm mang ý mong cả năm khoẻ mạnh. Đây là tục có từ lâu đời, ghi trong nhiều sách phong tục. Ngày nay nhiều gia đình đô thị vẫn giữ như một bữa sáng nhẹ đầu năm.
Dondo-yaki có thể đốt những gì?
Thông thường là đồ trang trí Tết bằng rơm, tre, giấy như kadomatsu, shimenawa, bùa cũ của đền, giấy thư pháp kakizome. Đồ nhựa, kim loại, búp bê thường không được nhận. Mỗi đền và khu phố có quy định riêng, nên hỏi trước khi mang đến.
Koshōgatsu có liên quan gì đến Tết Nguyên Tiêu của Trung Quốc không?
Cả hai đều bắt nguồn từ ngày rằm đầu năm theo âm lịch, nên có gốc chung về lịch pháp. Nhưng tục cụ thể khác nhau: Trung Hoa nhấn mạnh hội đèn, Nhật Bản nhấn mạnh cầu mùa, cháo đậu đỏ và đốt đồ Tết. Từ năm 1873, ngày lễ của Nhật còn tách khỏi âm lịch.
Người nước ngoài có thể tham gia dondo-yaki không?
Phần lớn dondo-yaki ở đền và khu phố mở cho mọi người, kể cả người nước ngoài sống trong khu vực. Bạn nên đến đúng giờ, theo hướng dẫn của người tổ chức, đứng ở khu an toàn và chỉ mang đồ được phép đốt.