Với cộng đồng người Hoa ở Việt Nam, Tết Nguyên Tiêu – đêm rằm tháng Giêng – là ngày khép lại mùa Tết. Nhiều gia đình coi đây là lần sum họp lớn thứ hai sau đêm giao thừa: cúng gia tiên, ăn thang viên, treo đèn, rồi kéo nhau ra hội quán xem múa lân, rước đèn. Qua đêm rằm, đồ trang trí Tết mới được tháo, nhịp làm ăn và học hành trở lại bình thường.
Bài này kể những tục người Hoa ở Việt Nam thường giữ trong ngày Nguyên tiêu: trong nhà làm gì, năm bang khác nhau ở đâu, hội quán đóng vai gì trong đêm rằm, và tục của người Hoa giống – khác rằm Giêng của người Việt ra sao. Phong tục mỗi họ, mỗi xóm có dị biệt; những gì nêu dưới đây là nét phổ biến, nhà bạn giữ khác cũng là chuyện bình thường.
Vì sao rằm tháng Giêng là "cái kết" của Tết người Hoa
Trong lịch truyền thống Trung Hoa, mùa Tết không dừng ở mùng Ba hay mùng Bảy mà kéo dài tới đêm mười lăm. Chữ "nguyên" chỉ tháng đầu năm, chữ "tiêu" là đêm, nên Nguyên tiêu là đêm trăng tròn đầu tiên của năm mới. Đêm ấy còn gọi là Thượng nguyên, ngày đầu trong bộ ba Thượng nguyên – Trung nguyên – Hạ nguyên mà Đạo giáo gắn với ba vị quan trời, đất, nước. Vì vậy, với người Hoa, rằm Giêng vừa mang ý lễ, vừa là đêm vui chơi cuối của mùa xuân.
Nhiều gia đình Hoa ở Chợ Lớn vẫn quen nói "qua rằm mới hết Tết". Câu này mang nghĩa thực tế: bàn thờ đã bày từ cuối tháng Chạp được thu dọn sau rằm, câu đối cũ được gỡ, cành mai hay chậu quýt được đem ra chỗ khác. Ở nhiều cửa hiệu, người ta mở cửa từ mùng Bốn hay mùng Sáu, nhưng phải tới sau rằm không khí mới trở lại hẳn nhịp ngày thường.
Cũng vì là "cái kết", Nguyên tiêu được làm cho vui. Đêm mười bốn và mười lăm thường là lúc các hội quán treo đèn đẹp nhất, đội lân rồng ra quân nhiều nhất, trẻ con được cầm đèn đi chơi muộn hơn ngày thường. Người lớn tuổi hay kể, ngày trước đây là dịp hiếm hoi trong năm con gái được ra đường xem hội buổi tối, nên đêm Nguyên tiêu còn mang chút không khí hẹn hò.
Năm bang người Hoa và những nét riêng trong đêm rằm
Người Hoa ở Việt Nam quen chia theo năm nhóm phương ngữ, thường gọi là năm bang: Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam và Hẹ (Khách Gia). Mỗi bang có hội quán riêng, vị thờ chính riêng và cách đón rằm có sắc thái riêng. Bảng dưới chỉ nêu khuynh hướng chung, không phải luật.
| Bang | Vùng gốc | Nét hay gặp trong ngày rằm Giêng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Quảng Đông | Quảng Châu và vùng lân cận | Thang viên nấu nước đường gừng, đội lân kiểu Quảng ra quân, hội quán treo đèn dày | Cộng đồng đông nhất ở khu Chợ Lớn |
| Phúc Kiến | Tuyền Châu, Chương Châu, Hạ Môn | Lễ ở hội quán khá trang trọng, nhiều nhà bày mâm cúng trời đất trước sân | Có nhiều hội quán cổ ở Hội An và Chợ Lớn |
| Triều Châu | Triều Châu, Sán Đầu | Bánh, chè nhiều loại, tục cúng ở miếu Ông, lễ rước ở một số địa phương Nam Bộ | Đông ở vùng Sóc Trăng, Bạc Liêu cũ (nay thuộc TP Cần Thơ và Cà Mau) |
| Hải Nam | Đảo Hải Nam | Cúng ở hội quán Hải Nam, sinh hoạt đồng hương, ăn uống chung | Hội quán Hải Nam có mặt ở cả Hội An và Chợ Lớn |
| Hẹ (Khách Gia) | Vùng núi Quảng Đông, Phúc Kiến | Tục gia đình giản dị, bánh làm bằng bột nếp, nhiều nơi giữ lễ trong họ tộc | Rải rác ở Đồng Nai, TP Hồ Chí Minh và miền núi phía Bắc |
Ranh giới giữa các bang ngày nay đã mờ nhiều: một gia đình có thể là Quảng Đông bên nội, Triều Châu bên ngoại, con cháu đi học trường Việt và nói tiếng Việt nhiều hơn tiếng mẹ đẻ. Vì vậy, khi nghe một người nói "nhà mình rằm Giêng làm thế này", câu đó đúng cho gia đình họ hơn là cho cả một bang. Bạn đọc bảng như bản đồ thô, rồi hỏi chính người lớn trong nhà để biết tục cụ thể.
Trong nhà: những việc nhiều gia đình người Hoa làm ngày rằm
Phần lớn tục rằm Giêng của người Hoa diễn ra trong nhà, trước khi ra hội. Những việc dưới đây hay gặp ở các gia đình Hoa tại TP Hồ Chí Minh và các tỉnh Nam Bộ:
- Cúng gia tiên và thần trong nhà: mâm cỗ thường dọn vào trưa hoặc chiều ngày rằm, có gà luộc, thịt heo quay, cá, trái cây, rượu trà. Nhà theo đạo Phật hoặc có người ăn chay thì bày mâm chay.
- Cúng trời đất trước sân hoặc trước cửa: một số gia đình Phúc Kiến, Triều Châu đặt bàn nhỏ ngoài trời, hướng ra đường, cúng vào buổi tối.
- Ăn thang viên: viên bột nếp tròn, có nhân hoặc không nhân, thả trong nước đường. Chữ "viên" gợi chữ "đoàn viên", nên bữa tối rằm thường cả nhà quây quần.
- Treo đèn lồng: đèn đỏ treo từ trước Tết được thắp sáng lại cho đêm rằm; nhà có trẻ nhỏ thì mua thêm đèn cầm tay.
- Gỡ đồ Tết sau rằm: câu đối, chữ Phúc dán ngược, cành trang trí thường được tháo trong mấy ngày sau rằm, không ai bắt buộc phải đúng ngày.
- Đi hội quán, chùa, miếu: tối mười bốn hoặc mười lăm, gia đình kéo nhau ra hội quán của bang mình hoặc chùa miếu quen để thắp hương và xem lân.
Không có danh sách "phải đủ". Nhiều gia đình trẻ sống ở chung cư chỉ giữ hai việc: cúng gia tiên một mâm gọn và ăn chung một nồi thang viên. Những người lớn tuổi thường nhắc rằng cốt lõi của ngày rằm là cả nhà có mặt, còn mâm to hay nhỏ thì tuỳ sức mỗi nhà.
Hội quán: trái tim của đêm Nguyên tiêu
Hội quán là nơi đồng hương một bang lập ra để thờ vị thần bảo hộ, lo việc tương trợ, học hành và ma chay. Ở Việt Nam, hội quán vừa là di tích, vừa là chỗ sinh hoạt sống của cộng đồng. Đêm Nguyên tiêu, hội quán thường là nơi náo nhiệt nhất: sân treo kín đèn lồng, khói hương bay ra tận cổng, đội lân của hội quán hoặc của các câu lạc bộ đến chúc, người ra vào liên tục tới khuya.
Mỗi hội quán có vị thờ chính khác nhau. Hội quán bang Quảng Đông và Phúc Kiến ở nhiều nơi thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu; hội quán Triều Châu thường thờ Quan Thánh Đế Quân, dân gian gọi là chùa Ông. Vì vậy, cùng là đêm rằm nhưng mỗi hội quán có một nhịp riêng: có nơi cúng Bà, có nơi cúng Ông, có nơi làm lễ cầu an chung cho đồng hương, có nơi tổ chức tiệc cho người cao tuổi.
Một số hội quán còn giữ tục đấu giá đồ lộc trong dịp rằm Giêng: đèn lồng, tượng nhỏ, vật trang trí đã dâng lên điện thờ được đem ra để đồng hương trả giá, tiền thu được góp vào quỹ chung của hội quán và các việc từ thiện. Tục này mang ý nghĩa cộng đồng nhiều hơn là chuyện được mất; người tham gia thường là các gia đình gắn bó lâu năm với hội quán. Người đến xem có thể đứng ngoài, không ai mời chào.
Ba nơi người Hoa đón rằm Giêng đông vui nhất
Khu Chợ Lớn, TP Hồ Chí Minh. Đây là nơi tập trung đông người Hoa nhất cả nước, với dày đặc hội quán của đủ năm bang trên các con đường cũ. Đêm rằm, khách có thể đi bộ từ hội quán này sang hội quán khác, mỗi nơi một kiểu treo đèn, một kiểu nhang khoanh. Phần đi bộ qua các hội quán được kể kỹ ở một bài riêng trong danh mục này.
Phố cổ Hội An, TP Đà Nẵng. Hội An có các hội quán Phúc Kiến, Quảng Triệu, Triều Châu, Hải Nam và hội quán Ngũ Bang (Trung Hoa). Đêm rằm Giêng phố cổ tắt bớt đèn điện, thắp đèn lồng, người dân và khách thả hoa đăng trên sông Hoài. Ở đây Nguyên tiêu của người Hoa hoà vào nhịp chung của cả phố, ít ranh giới cộng đồng hơn Chợ Lớn.
Thủ Dầu Một, nay thuộc TP Hồ Chí Minh. Miếu Bà Thiên Hậu ở Thủ Dầu Một, nơi người dân quen gọi là chùa Bà Bình Dương, nổi tiếng với lễ rước kiệu dịp rằm tháng Giêng, thu hút người Hoa lẫn người Việt khắp vùng. Lịch rước cụ thể mỗi năm do ban quản lý miếu thông báo, bạn nên xem trước khi đi.
Giống và khác rằm Giêng của người Việt
Điểm giống dễ thấy nhất là cả hai cộng đồng đều coi rằm Giêng là ngày rằm lớn đầu năm, đều cúng gia tiên, đều đi chùa miếu và đều có món bánh viên nếp: người Việt có bánh trôi, chè trôi nước, người Hoa có thang viên. Cách tính ngày theo âm lịch cũng trùng nhau, nên năm 2027 cả hai cùng đón rằm tháng Giêng vào thứ Bảy, ngày 20/2/2027.
Khác biệt nằm ở chỗ đặt trọng tâm. Người Việt, nhất là ở miền Bắc, gắn rằm Giêng mạnh với việc đi lễ chùa, có câu "lễ Phật quanh năm không bằng rằm tháng Giêng"; từ năm 2003, đêm rằm còn là Ngày thơ Việt Nam. Người Hoa đặt trọng tâm vào đêm hội: đèn, lân rồng, câu đố đèn, ăn thang viên, sinh hoạt ở hội quán. Một bên nghiêng về lễ, một bên nghiêng về hội, dù cả hai đều có đủ lễ lẫn hội.
Ở Nam Bộ, nơi người Việt và người Hoa sống xen nhau nhiều thế hệ, ranh giới này mờ đi. Nhiều gia đình Việt ở TP Hồ Chí Minh cũng ra Chợ Lớn xem lân đêm rằm, nhiều gia đình Hoa cũng đi chùa Việt cầu an. Đó là kết quả tự nhiên của việc sống cạnh nhau lâu năm, không bên nào "mượn" của bên nào.
Nếu bạn muốn đón Nguyên tiêu cùng bạn bè, hàng xóm người Hoa
Đêm rằm ở các khu người Hoa rất cởi mở với khách. Vài điều giúp bạn đi chơi thoải mái và lịch sự:
- Đến hội quán thì ăn mặc gọn, đi nhẹ, nói nhỏ trong chánh điện; muốn chụp ảnh bên trong thì hỏi người trông coi trước.
- Hương ở hội quán thường có sẵn; nếu muốn góp công đức thì bỏ vào thùng chung, không đưa tay cho người lạ.
- Không đứng chắn lối đội lân, không tự ý chạm vào đầu lân hay đồ thờ đem ra rước.
- Đêm rằm ở Chợ Lớn và Hội An đông, nên giữ chặt tay trẻ nhỏ, hẹn sẵn một điểm gặp nếu lạc nhau, để đồ có giá trị ở nhà.
- Được mời ăn thang viên hay ngồi chung bàn thì cứ nhận; hỏi chuyện tục nhà họ là cách thân thiện nhất để hiểu Nguyên tiêu.
Gia đình nào muốn treo đèn lồng hay bày vài món đồ thờ cho đêm rằm có thể xem thêm vật phẩm có mô tả rõ ràng trên Vật Phẩm Phong Thủy, chọn món hợp chỗ ở thay vì mua theo cảm hứng ngoài phố.
Câu hỏi thường gặp
Người Hoa có cúng rằm tháng Giêng vào đúng ngày 15 không?
Phần lớn gia đình cúng vào ngày 15 âm lịch, có nhà cúng từ chiều 14 cho tiện con cháu đi làm. Hội quán thường tổ chức lễ và sinh hoạt trong cả hai đêm 14 và 15. Không có quy định chung, mỗi nhà theo nếp riêng và lịch làm việc thực tế.
Thang viên của người Hoa có giống bánh trôi của người Việt không?
Cùng làm từ bột nếp vo viên, nhưng thang viên thường thả trong nước đường, có nhân mè đen, đậu phộng hoặc không nhân, ăn nóng như món chè. Bánh trôi Việt nặn viên có nhân đường phên, ăn nguội. Chè trôi nước Nam Bộ thì gần thang viên hơn.
Người không phải người Hoa có vào hội quán đêm rằm được không?
Được. Hội quán ở Chợ Lớn, Hội An hay Thủ Dầu Một đều đón khách tham quan và người đến thắp hương, không phân biệt gốc gác. Bạn chỉ cần ăn mặc gọn gàng, giữ trật tự trong khu thờ và hỏi trước khi chụp ảnh bên trong.
Vì sao gọi là năm bang?
Thời nhà Nguyễn, người Hoa ở Việt Nam được tổ chức theo các bang dựa trên phương ngữ và quê gốc, mỗi bang có người đứng đầu lo việc chung. Về sau quen gọi năm bang chính là Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam và Hẹ, dù thực tế còn nhiều nhóm nhỏ hơn.
Rằm tháng Giêng 2027 rơi vào ngày nào dương lịch?
Tết Nguyên Đán 2027 là ngày 6/2/2027, nên rằm tháng Giêng năm Đinh Mùi rơi vào thứ Bảy, ngày 20/2/2027. Các hội quán thường tổ chức sinh hoạt từ tối 19/2, tức đêm mười bốn âm lịch. Lịch cụ thể từng nơi nên xem thông báo của ban quản lý năm đó.
Gia đình người Hoa có kiêng gì trong ngày rằm Giêng không?
Mỗi nhà một khác. Một số gia đình giữ thói quen ăn chay ngày rằm, tránh cãi cọ, tránh làm vỡ đồ trong bữa cơm đoàn tụ. Đây là nếp sống hơn là luật; người trẻ ngày nay giữ đến đâu là tuỳ gia đình, không có điều gì bắt buộc.