Đăng mê là câu đố viết trên giấy, dán hoặc treo dưới đèn lồng trong đêm Nguyên tiêu; người xem đọc, đoán, đúng thì được món quà nhỏ. Đây là một trong những tục vui nhất của đêm rằm tháng Giêng trong văn hoá Trung Hoa, vừa là trò vui cho đông người, vừa là cách thử độ hiểu chữ, hiểu điển của người chơi.
Bài này giải thích gốc tích tục đố đèn theo các nguồn phổ biến, ba phần của một câu đố đèn, những lối đố chữ Hán hay gặp và vì sao đoán đố còn được gọi là "bắn hổ". Cách tổ chức một buổi đoán đố đèn cho trường, cho xóm được nói ở một bài khác trong mục Đèn lồng, hoa đăng; ở đây bài đi vào bản chất và lối chơi chữ của đăng mê.
Đăng mê bắt đầu từ đâu
Câu đố bằng chữ có từ rất sớm trong văn hoá Trung Hoa, dưới nhiều tên gọi như ẩn ngữ, mê ngữ. Việc đem câu đố treo lên đèn trong đêm Nguyên tiêu thì theo các tài liệu phổ biến hình thành rõ vào thời Tống, khi hội đèn ở kinh thành đã rất lớn và người thành thị có thói quen dạo phố xem đèn suốt mấy đêm rằm. Người có chữ viết câu đố dán lên đèn, ai đoán được thì được tặng món nhỏ, lâu dần thành tục.
Các thời sau tục này lan rộng. Ở các đô thị thời Minh, Thanh, đố đèn là sinh hoạt quen thuộc của giới đọc sách, nhà giàu treo đèn đố trước cửa như một cách tiếp khách. Tiểu thuyết Hồng Lâu Mộng có những đoạn tả các nhân vật làm câu đố đèn trong dịp Nguyên tiêu, cho thấy đây là thú vui tao nhã của tầng lớp có học thời đó.
Ngày nay, đăng mê vẫn là phần không thể thiếu của nhiều hội đèn Nguyên tiêu ở Trung Quốc, Đài Loan, Singapore, Malaysia và trong các cộng đồng người Hoa ở nước ngoài, kể cả Việt Nam. Hình thức có thay đổi: câu đố có thể in trên thẻ, dán trên bảng, đố bằng micro trên sân khấu, nhưng tinh thần vẫn là một trò đố chữ vui trong đêm trăng đầu năm.
Ba phần của một câu đố đèn
Một câu đăng mê truyền thống thường có ba phần, mỗi phần có tên riêng:
| Phần | Tên gọi | Là gì | Vai trò |
|---|---|---|---|
| Câu đố | Mê diện | Câu hoặc cụm chữ viết trên giấy, có khi là một câu thơ, một thành ngữ, một câu bình thường | Chứa manh mối, thường đánh lạc hướng bằng nghĩa bề mặt |
| Gợi ý loại đáp án | Mê mục | Dòng nhỏ ghi kiểu đáp án cần tìm: một chữ, một thành ngữ, tên một địa danh, tên một vị thuốc, một câu thơ… | Thu hẹp phạm vi, giúp người đoán biết đi tìm cái gì |
| Đáp án | Mê để | Lời giải, người ra đố giữ kín, đoán đúng mới công bố | Phải khớp chặt với mê diện, không chỉ "gần đúng" |
| Lối đố (nếu có) | Cách | Ghi chú lối chơi đặc biệt, ví dụ đọc ngược đáp án, đọc đồng âm | Báo cho người chơi biết phải đảo, thay chữ trước khi khớp |
Phần mê mục là chỗ người mới hay bỏ qua, nhưng nó quyết định gần hết. Cùng một mê diện, nếu mê mục ghi "đoán một chữ" thì bạn phải tách – ghép nét chữ; nếu ghi "đoán một thành ngữ" thì bạn phải nghĩ theo nghĩa cả câu. Đọc mê mục trước, mê diện sau, là bước đầu tiên của người đoán giỏi.
Những lối đố chữ Hán hay gặp
Tách – ghép chữ. Lối phổ biến nhất. Câu đố mô tả các bộ phận của một chữ Hán, người đoán ghép lại. Ví dụ quen thuộc trong sách về câu đố: chữ "hảo" (tốt) gồm chữ "nữ" (gái) và chữ "tử" (con), nên câu đố có thể tả "con gái đứng cạnh con trai". Lối này đòi hỏi người đoán nhớ mặt chữ.
Thêm – bớt nét. Câu đố bảo bỏ đi hoặc thêm vào một phần của chữ, phần còn lại là đáp án. Người ra đố hay dùng các từ chỉ vị trí như "trên", "dưới", "đầu", "đuôi" để báo phần nào bị cắt.
Đánh lạc nghĩa. Mê diện là một câu nghe rất bình thường, nhưng đáp án lại hiểu chữ theo nghĩa khác. Ví dụ dạng: một câu tả cảnh, đáp án là tên một vị thuốc hay một địa danh có các chữ trùng với cảnh đó. Đây là lối đòi hỏi vốn từ rộng.
Mượn thơ, mượn điển. Mê diện là một câu thơ nổi tiếng, đáp án là một chữ, một thành ngữ suy ra từ câu thơ ấy. Người đọc ít thơ cổ sẽ rất khó, vì vậy loại này thường dành cho người chơi lâu năm.
Đồng âm. Đáp án đọc gần giống một từ khác, mê mục ghi chú lối đồng âm để người chơi biết. Lối này phụ thuộc vào phương ngữ, nên câu đố tiếng Quan Thoại có thể không hợp với người Quảng Đông và ngược lại.
Vì sao đoán đố đèn còn gọi là "bắn hổ"
Trong tiếng Hoa, đăng mê còn có tên gọi khác là "đăng hổ", tức con hổ trên đèn, và đoán đố gọi là "xạ hổ", tức bắn hổ. Cách giải thích phổ biến là câu đố hay thì khó như con hổ, người đoán trúng giống như thợ săn bắn trúng hổ, vừa tài vừa may. Tên gọi này cho thấy người xưa coi đoán đố là chuyện đáng nể chứ không chỉ là trò trẻ con.
Từ đó có thêm nhiều cách nói vui trong giới chơi đố: người ra đố là người "nuôi hổ", câu đố quá khó không ai đoán được là "hổ chạy mất", người đoán được nhiều câu trong một đêm thì được khen là tay săn giỏi. Ở nhiều hội đèn, người đoán đúng phải nói to đáp án và giải thích vì sao, người ra đố xác nhận bằng một tiếng trống hoặc chiêng.
Lối chơi này tạo không khí cộng đồng: cả nhóm người đứng dưới đèn cùng nghĩ, cãi nhau vui về đáp án, người lớn giải thích cho trẻ con. Đó là điều làm đăng mê sống được hàng trăm năm, kể cả khi người ta đã có nhiều thú giải trí khác.
Cách đoán một câu đố đèn từng bước
Nếu bạn lần đầu đứng trước một dãy đố đèn ở hội đèn của người Hoa, có thể thử theo trình tự sau:
- Đọc mê mục trước để biết cần tìm một chữ, một thành ngữ hay một tên riêng.
- Đọc mê diện chậm, tách từng chữ, để ý các chữ chỉ vị trí, chỉ số lượng, chỉ thêm – bớt.
- Xem có ghi lối đố đặc biệt không: đọc ngược, đồng âm, lấy chữ đầu, chữ cuối.
- Thử ghép đáp án, rồi kiểm ngược lại: đáp án phải giải thích được từng chữ của mê diện, không thừa không thiếu.
- Nếu bí, hỏi người cùng đứng; đố đèn vốn là trò vui đông người, không ai cười người hỏi.
- Đoán đúng thì báo cho người ra đố, nghe họ giải thích lại để học thêm lối chơi.
Với người không đọc được chữ Hán, nhiều hội đèn hiện nay có thêm câu đố bằng tiếng địa phương, bằng hình vẽ hay câu đố cho trẻ em. Ở Việt Nam, khi tổ chức cho học sinh, người ta thường chuyển sang câu đố tiếng Việt theo đúng tinh thần đố đèn. Phần đó thuộc về cách tổ chức đêm đèn, được bàn riêng ở mục Đèn lồng, hoa đăng.
Đăng mê và người học chữ Hán
Với người đang học chữ Hán, đăng mê là một bài tập ẩn trong cuộc vui. Muốn giải được lối tách – ghép, bạn phải nhìn ra bộ thủ và các thành phần của chữ, tức là hiểu chữ được cấu tạo thế nào chứ không chỉ thuộc mặt chữ. Sách văn tự học truyền thống chia cách tạo chữ Hán thành sáu lối, gọi là lục thư, trong đó chữ hội ý và chữ hình thanh chiếm phần lớn; câu đố đèn khai thác đúng hai lối này.
Ví dụ, khi biết chữ "minh" (sáng) gồm chữ "nhật" (mặt trời) và chữ "nguyệt" (mặt trăng), bạn không chỉ nhớ một chữ mà nhớ được cả cách người xưa ghép hình ảnh để tạo nghĩa. Một câu đố tả mặt trời và mặt trăng cùng xuất hiện sẽ dẫn thẳng tới chữ này. Giáo viên tiếng Hoa vì vậy hay dùng câu đố chữ dịp Nguyên tiêu như một tiết học vui cho học trò.
Lối đánh lạc nghĩa và mượn thơ thì rèn vốn từ và vốn đọc. Người giải được những câu này thường là người đọc nhiều thơ cổ, thuộc nhiều thành ngữ. Đó là lý do trong các cuộc đố đèn xưa, người đoán giỏi được nể trọng như người có học thật sự.
Đăng mê ở Việt Nam và câu đố của người Việt
Người Việt cũng có truyền thống câu đố rất phong phú: câu đố dân gian về đồ vật, con vật bằng thơ lục bát, câu đố chữ Hán của nhà nho, câu đố chữ Nôm. Lối tách – ghép chữ Hán từng được các nhà nho Việt dùng nhiều trong câu đối, câu đố và trong giai thoại về những người nổi tiếng hay chữ. Vì vậy, tinh thần của đăng mê không xa lạ với văn hoá Việt.
Điểm khác là đố đèn trong đêm Nguyên tiêu chủ yếu sống trong cộng đồng người Hoa và các trường dạy tiếng Hoa. Ở Chợ Lớn, nhiều trường Hoa ngữ, hội quán và câu lạc bộ từng tổ chức đố đèn dịp rằm Giêng, câu đố viết bằng chữ Hán và đọc theo tiếng Quảng Đông hoặc tiếng Phổ thông. Người Việt học tiếng Hoa thường coi đây là dịp luyện chữ vui.
Một chỗ gặp gỡ thú vị là câu đố chữ trong giai thoại Việt. Nhiều chuyện kể về các ông đồ, các vị khoa bảng ra câu đố tách chữ để thử học trò hoặc để đối đáp với sứ giả. Những giai thoại này phần lớn được ghi lại qua truyền miệng, có nhiều dị bản, nên khi kể lại bạn nên nói rõ là giai thoại thay vì coi như sử liệu.
Với người làm nội dung văn hoá hay giáo viên, đăng mê là chất liệu tốt để giới thiệu chữ Hán và lối chơi chữ cho học sinh. Chỉ cần nhớ một điều: câu đố chữ Hán phải đúng mặt chữ và đúng nghĩa, nếu không chắc thì nên lấy câu đố từ sách đã in, không tự chế rồi gán cho "câu đố cổ".
Câu hỏi thường gặp
Đăng mê có phải chỉ dành cho người biết chữ Hán không?
Câu đố truyền thống chủ yếu bằng chữ Hán nên người biết chữ có lợi thế lớn. Tuy vậy, nhiều hội đèn hiện nay có cả câu đố dễ cho trẻ em và câu đố bằng ngôn ngữ địa phương. Người không biết chữ Hán vẫn có thể vui cùng khi được người quen giải thích.
Đoán đúng đố đèn thì được gì?
Theo tục xưa, người đoán đúng được tặng món quà nhỏ như bút, giấy, quạt, kẹo hoặc một chiếc đèn. Giá trị vật chất không quan trọng; điều người ta quý là được công nhận đoán giỏi trước đám đông. Hội đèn hiện nay thường tặng quà lưu niệm đơn giản.
Có sách nào tập hợp câu đố đèn không?
Có nhiều tuyển tập câu đố đèn bằng tiếng Hoa được in qua các thời, cũng như sách giới thiệu câu đố chữ Hán bằng tiếng Việt. Khi dùng, bạn nên chọn sách có ghi rõ nguồn và người biên soạn, tránh các câu đố lan truyền không rõ gốc trên mạng.
Vì sao câu đố đèn hay chọn đêm rằm tháng Giêng?
Vì đêm Nguyên tiêu là đêm hội đèn lớn nhất năm, mọi người ra đường xem đèn và dừng lại dưới mỗi chiếc đèn. Câu đố treo dưới đèn giữ chân người xem, tạo dịp cho cộng đồng trò chuyện. Ở Trung Hoa, đố đèn cũng xuất hiện vào dịp Trung thu nhưng gắn mạnh nhất với Nguyên tiêu.
Có thể tự soạn câu đố đèn bằng tiếng Việt không?
Hoàn toàn được, và nhiều trường học, câu lạc bộ ở Việt Nam đã làm. Câu đố tiếng Việt có thể dùng lối chơi chữ, đồng âm, tách ghép từ. Chỉ cần ghi rõ đó là câu tự soạn, kiểm kỹ đáp án duy nhất, và phù hợp với tuổi người chơi.
Mê mục là gì và vì sao quan trọng?
Mê mục là dòng gợi ý loại đáp án, ví dụ đoán một chữ, một thành ngữ, một địa danh. Không có mê mục, một câu đố có thể có nhiều cách hiểu. Người chơi giỏi luôn đọc mê mục trước, vì nó cho biết phải nghĩ theo hướng tách chữ hay theo nghĩa cả câu.