Ở Đài Loan, Tết Nguyên Tiêu là một trong những ngày hội lớn nhất năm, nổi tiếng với ba tục: thả đèn trời ở Bình Khê phía Bắc, pháo tổ ong ở Diêm Thủy phía Nam và rước thần Hàn Đơn ở Đài Đông phía Đông. Người Đài Loan có câu quen miệng "Bắc thiên đăng, Nam phong pháo", tức phía Bắc thả đèn trời, phía Nam đốt pháo tổ ong. Bên cạnh đó là hội đèn quy mô lớn tổ chức luân phiên ở các thành phố.
Với hàng chục vạn người Việt đang học tập, làm việc ở Đài Loan, đêm rằm tháng Giêng ở đây vừa quen vừa lạ. Bài này giải thích từng tục ở mức phổ biến, gốc tích theo lời kể địa phương, và đặc biệt nhắc kỹ chuyện an toàn, vì hai trong ba tục nổi tiếng nhất liên quan trực tiếp tới lửa và pháo.
Nguyên tiêu trong đời sống người Đài Loan
Phần lớn cư dân người Hán ở Đài Loan có gốc từ Phúc Kiến và Quảng Đông, nên tục Nguyên tiêu ở đây gần với tục của người Hoa ở Việt Nam: cúng ở nhà và ở miếu, ăn bánh nguyên tiêu, treo đèn, đoán đố đèn. Điểm khác là các miếu thờ ở Đài Loan rất đông và gắn chặt với đời sống làng xóm, nên đêm rằm thường có rước thần, rước kiệu ra đường với trống chiêng, đội múa và rất đông tín đồ đi theo.
Về món ăn, nhiều gia đình Đài Loan phân biệt khá rõ: đêm Nguyên tiêu ăn bánh nguyên tiêu lăn bột, còn ngày Đông chí ăn thang viên gói tay. Tất nhiên không phải nhà nào cũng giữ đúng như vậy, nhưng nếu bạn nghe người Đài Loan gọi hai món bằng hai tên khác nhau thì đó là lý do.
Ngoài ra, đêm rằm là lúc trẻ con được cầm đèn đi chơi. Các miếu, trường học, khu phố thường phát hoặc bán đèn lồng nhỏ, nhiều năm có đèn hình con giáp của năm. Trên phố, người đi đường cầm đèn thành từng dòng, tạo nên một không khí rất khác với nhịp làm việc gấp gáp ngày thường.
Bình Khê: thả đèn trời trong thung lũng
Bình Khê là một khu vùng núi thuộc Tân Bắc, có tuyến đường sắt nhỏ chạy qua những thung lũng hẹp. Theo lời kể địa phương, thời xưa vùng núi này hay có trộm cướp, người dân phải chạy lên núi lánh nạn; khi nguy hiểm qua đi, người ở lại dưới làng thả đèn lên trời để báo tin bình an cho người trên núi. Về sau, việc thả đèn trời vào đêm rằm tháng Giêng trở thành tục cầu an và là hình ảnh nổi tiếng của Bình Khê.
Đèn trời là một khung tre bọc giấy, phía dưới có bấc tẩm dầu; khi châm lửa, khí nóng làm đèn bay lên. Người thả thường viết lời chúc lên thân đèn trước khi thả. Lễ hội thả đèn ở Bình Khê những năm gần đây được tổ chức theo đợt, có khu vực và giờ giấc quy định, người tham gia được hướng dẫn cách thả.
Mặt trái của tục này là rác và nguy cơ cháy. Đèn rơi xuống có thể vướng vào cây, rơi vào rừng, rơi lên mái nhà hay đường ray. Nhiều năm qua, chính quyền và người dân địa phương đã tìm cách hạn chế tác động, như thu gom khung đèn rơi, khuyến khích dùng vật liệu dễ phân huỷ, giới hạn khu vực thả. Ngoài các khu được phép, việc thả đèn trời ở Đài Loan bị hạn chế, và ở Việt Nam nhiều địa phương cấm hẳn.
Diêm Thủy: pháo tổ ong và chuyện rước Quan Thánh
Diêm Thủy thuộc Đài Nam, phía Nam Đài Loan. Theo truyền thuyết địa phương, cuối thời Thanh vùng này gặp dịch bệnh nặng; dân làng rước kiệu Quan Thánh Đế Quân đi quanh vùng, đốt pháo suốt dọc đường để cầu cho dịch qua đi. Sau đó dịch dứt, người dân giữ tục rước và đốt pháo vào dịp Nguyên tiêu hằng năm để tưởng nhớ. Đó là cách người địa phương kể, có nhiều dị bản về năm tháng và chi tiết.
Ngày nay, "phong pháo" tức pháo tổ ong là những giá pháo lớn chứa hàng nghìn quả pháo thăng thiên xếp dày như tổ ong. Khi châm, pháo bắn ngang vào đám đông đứng phía trước. Người tham gia tự nguyện đứng trong vùng pháo bắn, mặc áo dày, đội mũ bảo hiểm kín mặt, quấn khăn kín cổ, đeo găng. Họ coi việc đứng giữa mưa pháo là cách đón may đầu năm, theo quan niệm địa phương.
Đây là một trong những lễ hội nguy hiểm nhất ở châu Á. Năm nào cũng có người bị thương, từ bỏng nhẹ đến chấn thương mắt và tai. Người tham gia phải trang bị đầy đủ, nghe theo ban tổ chức và chấp nhận rủi ro. Với khách du lịch, cách an toàn nhất là đứng xem ở khu vực dành cho khán giả, xa hướng bắn, có che chắn tai. Không nên mang trẻ nhỏ và người già vào gần.
Đài Đông và Bành Hồ: hai tục ít người biết hơn
Rước thần Hàn Đơn ở Đài Đông. Ở Đài Đông, phía Đông Đài Loan, có tục rước một người đóng vai thần Hàn Đơn, cởi trần, đứng trên kiệu, để đám đông ném pháo vào người. Theo quan niệm địa phương, vị thần này sợ lạnh nên người ta đốt pháo cho thần ấm, và cũng là để xin may cho việc buôn bán. Người đóng vai thần chuẩn bị kỹ, có người hỗ trợ, nhưng vẫn là tục có nhiều rủi ro, không nên bắt chước.
Xin rùa ở Bành Hồ. Ở quần đảo Bành Hồ, một số miếu có tục làm những con rùa bằng bánh, bằng gạo hoặc các vật liệu khác dịp Nguyên tiêu; người dân đến xin rùa về ăn lấy may, năm sau trả lại con rùa lớn hơn. Rùa tượng trưng cho sống lâu và bền bỉ. Tục này mang tính cộng đồng, gắn với các miếu làng, có nhiều biến thể theo từng miếu.
Rước đèn và đố đèn ở các miếu. Hầu như ở mọi thành phố, các miếu lớn đều treo đèn, tổ chức đố đèn và rước kiệu đêm rằm. Đây là phần gần nhất với Nguyên tiêu ở Chợ Lớn hay Hội An, và cũng là phần an toàn nhất cho gia đình có trẻ nhỏ.
Hội đèn Đài Loan: lễ hội đèn quy mô quốc gia
Từ đầu thập niên 1990, Đài Loan tổ chức hội đèn lớn vào dịp Nguyên tiêu, sau này luân phiên giữa các thành phố, mỗi năm một nơi đăng cai. Trung tâm hội đèn thường là một đèn chủ khổng lồ tạo hình con giáp của năm, xung quanh là hàng trăm tác phẩm đèn của các trường học, địa phương, nghệ nhân. Hội đèn kéo dài nhiều ngày, mở cửa miễn phí ở phần lớn khu vực.
Bên cạnh hội đèn quốc gia, nhiều thành phố có hội đèn riêng. Đèn hiện đại dùng đèn điện, khung kim loại, có khi kết hợp trình diễn ánh sáng, âm nhạc. Khu vực trưng bày thường có cả đèn truyền thống bằng giấy và lụa do các nghệ nhân làm tay, để người xem thấy sự nối tiếp giữa cũ và mới.
Với người Việt ở Đài Loan, hội đèn là cách đón rằm an toàn và dễ đi nhất: có giao thông công cộng, có khu ẩm thực, có lối đi được tổ chức. Lịch, địa điểm và quy định mỗi năm do chính quyền nơi đăng cai công bố, bạn nên xem trước khi đi.
Người Việt ở Đài Loan đón Nguyên tiêu thế nào cho an toàn
Những lưu ý dưới đây đúng cho cả người lao động, du học sinh và khách du lịch:
- Thả đèn trời chỉ ở khu vực được phép, theo hướng dẫn của ban tổ chức; không tự thả ở ký túc xá, khu nhà trọ, khu công nghiệp.
- Muốn xem pháo tổ ong thì đứng ở khu khán giả, xa hướng bắn; chỉ vào vùng pháo khi có đủ đồ bảo hộ và hiểu rõ rủi ro.
- Đi theo nhóm, hẹn điểm gặp, giữ điện thoại đầy pin; các lễ hội lớn rất đông, sóng điện thoại có thể chập chờn.
- Mang theo giấy tờ tuỳ thân theo quy định; nếu là lao động, nắm rõ giờ giấc và quy định của chủ sử dụng để không vi phạm hợp đồng.
- Tháng Hai ở phía Bắc Đài Loan lạnh và hay mưa, mang áo ấm và áo mưa mỏng.
- Thả đèn hay viết lời chúc thì chọn lời bằng tiếng Việt cho người thân, đó là cách nhiều người Việt xa nhà giữ không khí rằm Giêng.
Nếu không tiện đi hội, bạn vẫn có thể đón rằm bằng một bữa ăn chung với bạn bè, một chén nguyên tiêu nóng mua ở tiệm gần nhà và một cuộc gọi về Việt Nam. Ở rất xa, rằm Giêng vẫn là rằm Giêng.
Giống và khác với rằm Giêng ở Việt Nam
Điểm giống là cùng ngày rằm đầu năm, cùng có cúng ở nhà, đi miếu, ăn bánh viên nếp, treo đèn và đố đèn. Những ai từng đi Chợ Lớn đêm rằm sẽ thấy nhiều điều quen thuộc ở các miếu Đài Loan, từ nhang khoanh đến tiếng trống lân.
Điểm khác là quy mô lễ hội và mức độ gắn với lửa, pháo. Ở Việt Nam, pháo nổ bị cấm, đèn trời bị nhiều nơi cấm, nên rằm Giêng nghiêng về lễ chùa, hội quán, đèn lồng và thơ. Ở Đài Loan, những tục đốt pháo, thả đèn vẫn được giữ trong khuôn khổ quản lý của địa phương và trở thành điểm hút khách du lịch.
Một nét đáng chú ý nữa là sự tham gia của chính quyền và giới trẻ. Ở Đài Loan, nhiều tục cổ được đóng khung lại thành lễ hội có quản lý, có quy định, có lực lượng y tế trực; nhờ vậy những tục nguy hiểm vẫn tồn tại nhưng giảm được rủi ro. Đây là một hướng tham khảo cho những ai làm lễ hội ở Việt Nam, không phải để nhập tục mà để học cách quản lý đám đông.
Không nên so sánh hơn kém. Mỗi nơi giữ tục theo điều kiện, luật lệ và cách nhìn của mình về an toàn. Hiểu những khác biệt này giúp người Việt ở Đài Loan đón Nguyên tiêu một cách vui mà không mang rủi ro về, và giúp người ở nhà hiểu vì sao có những tục không nên đem về áp dụng.
Câu hỏi thường gặp
Thả đèn trời ở Bình Khê có cần đăng ký không?
Trong các đợt lễ hội chính thức, việc thả đèn thường theo lượt, theo khu vực và có hướng dẫn của ban tổ chức. Ngoài lễ hội, các cửa hàng ở khu phố cổ cũng hướng dẫn khách thả đèn tại chỗ cho phép. Quy định thay đổi theo năm, nên xem thông báo của chính quyền Tân Bắc trước khi đi.
Pháo tổ ong Diêm Thủy có nguy hiểm không?
Rất nguy hiểm nếu đứng trong vùng bắn mà không có đồ bảo hộ. Người tham gia phải đội mũ bảo hiểm kín mặt, mặc áo dày, đeo găng và vẫn có thể bị thương. Khách du lịch nên đứng ở khu khán giả, không mang trẻ nhỏ, người già vào gần.
Có nên thả đèn trời ở Việt Nam vào đêm rằm không?
Nhiều địa phương ở Việt Nam cấm hoặc hạn chế thả đèn trời vì nguy cơ cháy nhà, cháy rừng và ảnh hưởng an toàn bay. Trước khi định thả, bạn cần kiểm quy định của địa phương. Đèn lồng cầm tay hoặc hoa đăng thả đúng nơi là lựa chọn an toàn hơn.
Hội đèn Đài Loan có thu vé không?
Phần lớn khu vực của hội đèn quốc gia mở cửa tự do, một số khu đặc biệt hoặc chương trình riêng có thể cần đặt chỗ. Mỗi năm thành phố đăng cai công bố chi tiết, bạn nên xem thông báo chính thức thay vì dựa vào thông tin năm trước.
Người Đài Loan ăn gì đêm Nguyên tiêu?
Món chính là bánh nguyên tiêu lăn bột, nhân mè, đậu phộng hoặc đậu đỏ, ăn nóng trong nước đường; có nơi chiên giòn. Ngoài ra là các món cúng ở miếu và ở nhà. Thang viên gói tay thì nhiều gia đình ăn vào Đông chí hơn là đêm rằm.
Lao động người Việt có được nghỉ dịp Nguyên tiêu không?
Nguyên tiêu không phải ngày nghỉ lễ chung ở Đài Loan; việc nghỉ hay làm theo lịch của nơi làm việc và hợp đồng lao động. Muốn đi hội, bạn nên sắp xếp vào buổi tối hoặc ngày nghỉ của mình, báo trước với quản lý nếu về muộn.