Vào đêm 14 âm lịch hằng tháng, phố cổ Hội An hạn chế đèn điện để những chiếc đèn lồng thắp sáng phố; đêm rằm tháng Giêng là một trong những đêm như vậy, lại trùng với tục Nguyên tiêu của các hội quán người Hoa nên càng đông và đẹp. Ánh đèn lụa nhiều màu trên nền tường vàng, mái ngói rêu là hình ảnh đã thành dấu hiệu nhận ra Hội An.
Bài này đi theo chiếc đèn lồng: vì sao phố cổ chọn tắt điện, đèn lồng Hội An được làm thế nào, đèn nằm ở đâu trong phố, đêm rằm Giêng khác những đêm rằm thường ra sao, và vài kinh nghiệm để đi xem không bị cuốn vào dòng người mà bỏ lỡ chính những chiếc đèn. Phố cổ Hội An nay thuộc thành phố Đà Nẵng sau sắp xếp hành chính năm 2025; lịch hoạt động cụ thể mỗi năm nên xem thông báo của địa phương.
Vì sao phố cổ tắt đèn điện đêm rằm
Hội An giữ được một khu phố cổ gồm nhiều nhà gỗ, hội quán, đình chùa, và được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hoá Thế giới năm 1999. Từ khoảng cuối thập niên 1990, địa phương có sáng kiến dành đêm 14 âm lịch hằng tháng cho phố cổ: các hộ trong khu phố hạn chế đèn điện, treo và thắp đèn lồng, xe máy hạn chế vào phố, nhiều hoạt động văn hoá dân gian được bày ra. Người ta quen gọi đó là đêm phố cổ.
Lý do của việc tắt điện rất giản dị: ánh đèn huỳnh quang, đèn biển hiệu làm phẳng mọi thứ, che mất nét cũ của những ngôi nhà. Khi điện tắt, ánh đèn lồng ấm và mờ làm hiện ra lại các mảng tường loang, khung cửa gỗ, mái ngói, và không gian trở về gần với cảm giác của phố thị xưa. Đó là một cách giữ di sản bằng ánh sáng, không cần xây thêm gì.
Theo thời gian, đèn lồng không chỉ xuất hiện vào đêm 14 mà treo quanh năm khắp phố, trở thành hình ảnh quen thuộc của Hội An. Tuy vậy, đêm rằm vẫn là đêm đèn có ý nghĩa nhất, vì đó là lúc phố chủ động bớt đi ánh sáng hiện đại để đèn lồng là nhân vật chính.
Đèn lồng Hội An được làm thế nào
Đèn lồng Hội An được làm thủ công ở nhiều xưởng gia đình trong và quanh phố cổ. Cách làm có khác nhau giữa các xưởng, nhưng các công đoạn chính thường như sau.
| Công đoạn | Làm gì | Điểm tinh ý | Ghi chú cho người mua |
|---|---|---|---|
| Chọn và chẻ tre | Chọn tre già, chẻ thành nan mảnh, ngâm hoặc phơi để chống mọt | Nan đều, dẻo, uốn không gãy | Khung tre tốt nhìn thẳng, mắt nan nhẵn |
| Uốn khung | Uốn nan thành các hình: tròn, bầu, tỏi, trám, sen; buộc vào hai vòng đầu | Các nan cách đều nhau, khung cân không lệch | Nhiều mẫu có khung xếp gọn được |
| Căng vải | Cắt vải theo từng múi, dán lên khung bằng keo | Vải căng không nhăn, các múi khít | Vải lụa nhân tạo phổ biến, tơ tằm thật hiếm hơn |
| Hoàn thiện | Gắn tua, quai, đầu gỗ hoặc đồng ở hai đầu | Tua đều, không bung keo | Đèn treo trong nhà nên chọn tua ngắn để đỡ bám bụi |
| Lắp nguồn sáng | Đui bóng điện hoặc hộc đèn LED | Đui đặt chính giữa, cách vải đủ xa | Luôn dùng bóng LED ít toả nhiệt |
Kiểu đèn Hội An được kể là chịu ảnh hưởng của các cộng đồng thương nhân người Hoa, người Nhật đến phố từ khoảng thế kỷ XVI, XVII, rồi được thợ địa phương làm theo cách riêng. Đèn nhiều màu như ngày nay là kết quả của nhu cầu trang trí và du lịch gần đây; đèn đỏ ở hội quán mới gần với dáng đèn Nguyên tiêu xưa hơn.
Đèn nằm ở đâu trong phố
Đi trong phố cổ đêm rằm, bạn sẽ gặp đèn lồng ở bốn lớp không gian. Lớp thứ nhất là hiên nhà: mỗi hộ treo một vài chiếc, có nhà treo thành chùm dày. Đây là lớp tạo nên dáng phố, nên nhìn từ đầu một con đường xuống sẽ thấy một dải đèn chạy dài.
Lớp thứ hai là các hội quán, đình, chùa. Hội quán của các bang người Hoa đêm Nguyên tiêu thường treo đèn đỏ lớn ở cổng, ở sân, có hương vòng treo dưới mái, có người đến lễ. Ở đây đèn mang tính nghi lễ nhiều hơn trang trí; khi vào xem, nên để ý không làm phiền người đang lễ.
Lớp thứ ba là các cửa hàng đèn lồng, nơi hàng trăm chiếc đèn được treo kín trần, kín tường, là điểm dừng chân để chụp ảnh của rất nhiều khách. Lớp thứ tư là mặt sông Hoài: thuyền nhỏ treo đèn ở mũi, hoa đăng trôi trên nước, đèn hai bên bờ in bóng xuống sông. Đứng trên cầu hoặc ở bờ bên kia nhìn về phố cổ là một trong những góc nhìn đẹp nhất của đêm rằm.
Nếu chỉ có một buổi tối, hãy đi đủ cả bốn lớp này thay vì chỉ đứng chen ở một điểm chụp ảnh. Mỗi lớp cho một cảm giác khác: hiên nhà là đời sống, hội quán là nghi lễ, cửa hàng là nghề, mặt sông là thơ.
Đêm rằm tháng Giêng khác đêm rằm thường thế nào
Đêm rằm tháng Giêng ở Hội An có thêm lớp ý nghĩa Nguyên tiêu của cộng đồng người Hoa. Các hội quán có lễ, nhiều gia đình người Hoa trong phố cúng rằm, có nơi múa lân. Người dân phố cổ cũng đi chùa, đi lễ như mọi gia đình Việt trong ngày rằm đầu năm. Nhờ vậy, đêm ấy không chỉ là đêm cho du khách mà còn là đêm lễ của chính cư dân phố.
Lượng khách đêm rằm tháng Giêng thường đông hơn các đêm rằm khác, vì trùng với mùa du xuân sau Tết. Một số năm, địa phương tổ chức thêm các hoạt động như hát bài chòi, biểu diễn nghệ thuật dân gian, trưng bày đèn; nội dung cụ thể thay đổi theo năm và theo kế hoạch của ban tổ chức. Bài chòi Trung Bộ được UNESCO ghi danh là Di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2017, và Hội An là một trong những nơi khách dễ được nghe nhất.
Vì đông, nên đêm rằm tháng Giêng không phải là đêm yên tĩnh nhất để ngắm đèn. Nếu mục đích của bạn là ngắm đèn trong không gian tĩnh, một đêm 14 âm lịch của tháng khác, ít khách hơn, có khi lại cho trải nghiệm trọn hơn. Nếu bạn muốn không khí lễ hội, rằm Giêng là đêm đáng đi.
Thuyền và hoa đăng trên sông Hoài
Một phần không thể thiếu của đêm rằm Hội An là mặt sông. Dọc bờ sông Hoài, những chiếc thuyền gỗ nhỏ treo đèn ở mũi chở khách đi một vòng ngắn, và trên thuyền thường có bán hoa đăng để khách thả xuống nước. Nhìn phố cổ từ giữa dòng, với dãy đèn lồng in bóng xuống mặt sông, là góc nhìn mà đứng trên bờ không có được.
Vài điều nên giữ khi đi thuyền: hỏi và thống nhất giá trước khi lên, mặc áo phao nếu thuyền có trang bị, ngồi yên giữa thuyền, không đứng dậy hay chồm ra mạn để chụp ảnh hoặc với hoa đăng, giữ trẻ nhỏ ngồi trong lòng người lớn. Đêm rằm tháng Giêng thuyền trên sông rất đông, các thuyền chạm nhau là chuyện thường; hãy nghe theo người lái.
Với hoa đăng, nên chọn loại có đế từ vật liệu phân huỷ được và hỏi người bán xem sau buổi tối có ai vớt đèn không. Thả nhẹ tay, không ném, không cố đẩy đèn ra xa. Ý nghĩa của lời nguyện đầu năm không phụ thuộc vào việc đèn trôi được bao xa trên sông.
Đi xem đêm rằm cho trọn
Vài kinh nghiệm giúp buổi tối ở phố cổ thong thả hơn, áp dụng cho cả rằm tháng Giêng lẫn các đêm rằm khác:
- Đến trước lúc lên đèn. Đi dạo phố khi trời còn sáng để biết đường, rồi ở lại xem phố chuyển sang đèn lồng lúc chạng vạng. Khoảnh khắc chuyển ánh sáng này thường đẹp nhất.
- Đi bộ là chính. Phố cổ hạn chế xe máy, ô tô vào buổi tối; gửi xe ở các bãi bên ngoài theo hướng dẫn và đi bộ vào.
- Đi lệch dòng người. Dòng khách thường dồn về các điểm chụp ảnh nổi tiếng và bờ sông. Rẽ vào các con phố song song, các kiệt nhỏ sẽ thấy đèn trong không gian yên hơn.
- Hẹn chỗ gặp nếu lạc. Đêm rằm đông, sóng điện thoại có lúc chập chờn. Cả nhà nên thống nhất một điểm dễ nhận ra để quay về nếu lạc nhau.
- Trẻ nhỏ luôn trong tầm tay. Bờ sông Hoài có đoạn thấp, ban đêm khó thấy mép kè. Bế hoặc nắm tay trẻ khi đi gần bờ, khi lên xuống thuyền.
- Mang theo túi nhỏ đựng rác của mình; thùng rác trong phố đêm đông thường đầy nhanh.
Giá vé tham quan, giá thuyền, giá đèn thay đổi theo thời gian và không ghi ở đây; nếu cần, hãy hỏi trước khi dùng dịch vụ và nhận rõ giá trước khi lên thuyền.
Ngắm đèn mà vẫn tôn trọng phố
Phố cổ là nơi có người ở. Nhiều ngôi nhà trong phố vẫn là nhà ở của các gia đình. Đừng tự ý bước vào hiên, ngồi lên bậc cửa, kéo đèn của nhà người ta xuống để chụp ảnh. Muốn chụp gần, hãy hỏi chủ nhà.
Hội quán đang có lễ. Đêm Nguyên tiêu, các hội quán là nơi thờ tự đang có người đến lễ. Ăn mặc kín đáo khi vào, nói nhỏ, không đứng chắn trước ban thờ, không chạm vào đồ lễ, hương vòng.
Chụp ảnh không chiếm chỗ. Chân máy, gậy tự sướng dài dễ vướng người qua lại trên những con phố hẹp. Chụp nhanh rồi nhường chỗ; tránh chiếu đèn flash vào mặt người đang đi lễ.
Đèn cửa hàng không phải phông nền miễn phí. Nhiều cửa hàng đèn sẵn lòng cho khách chụp, có nơi đề nghị khách mua hàng hoặc trả phí nhỏ để chụp trong tiệm. Hãy hỏi trước để tránh khó xử.
Đèn của phố cần được giữ. Không giật tua, không đẩy đèn cho đung đưa để lấy ảnh động. Mỗi chiếc đèn là công làm của một người thợ và là một phần của khung cảnh di sản.
Câu hỏi thường gặp
Phố cổ Hội An tắt đèn điện vào những đêm nào?
Theo tập quán lâu nay, đêm 14 âm lịch hằng tháng là đêm phố cổ, các hộ hạn chế đèn điện và thắp đèn lồng. Đêm rằm tháng Giêng là một trong những đêm đông nhất. Lịch và hoạt động cụ thể có thể thay đổi, nên xem thông báo của địa phương trước khi đi.
Đèn lồng Hội An làm bằng gì?
Đèn lồng Hội An thường có khung tre chẻ nan uốn thành hình, bọc vải lụa nhân tạo hoặc vải satin, gắn tua và quai. Đèn lụa tơ tằm thật hiếm hơn. Nhiều mẫu có khung xếp gọn, tiện mang đi xa.
Đêm rằm tháng Giêng ở Hội An có gì khác đêm rằm khác?
Rằm tháng Giêng trùng với tục Nguyên tiêu của các hội quán người Hoa và mùa du xuân sau Tết, nên có thêm lễ ở hội quán, có nơi múa lân, khách đông hơn hẳn. Nếu muốn ngắm đèn yên tĩnh hơn, có thể chọn đêm 14 âm lịch của tháng khác.
Có nên đưa trẻ nhỏ đi phố cổ đêm rằm tháng Giêng không?
Được, nếu chuẩn bị kỹ: đi sớm, tránh giờ đông nhất, hẹn trước chỗ gặp lại nếu lạc, luôn nắm tay trẻ khi ở gần bờ sông và khi lên xuống thuyền. Trẻ quá nhỏ có thể mệt vì đông và ồn, nên tính thời gian về hợp lý.
Vì sao đèn lồng ở hội quán thường màu đỏ còn ngoài phố nhiều màu?
Đèn đỏ ở hội quán gắn với tục Nguyên tiêu và ngày vui của người Hoa, mang tính nghi lễ. Đèn lụa nhiều màu ngoài phố phần lớn phục vụ trang trí và du lịch, phát triển mạnh trong vài chục năm gần đây, làm nên hình ảnh quen thuộc của Hội An hôm nay.