Theo tập quán phổ biến, sau khi hương tàn khoảng hai phần ba hoặc tàn hết một tuần hương, gia đình hạ lễ: tắt nến, hạ mâm cỗ để cả nhà cùng ăn, chia lộc cho người thân, cất phần còn lại vào tủ lạnh, rồi để hoa quả trên bàn thờ thêm một thời gian ngắn. Đồ cúng là đồ ăn thật; điều đáng tránh nhất là để mâm quá lâu rồi bỏ phí.
Bài đi theo trình tự từ lúc hạ lễ đến vài ngày sau: dọn theo thứ tự nào, thụ lộc mang ý nghĩa gì, bảo quản từng món bao lâu, biến đồ thừa thành món mới, xử lý vàng mã, hoa tàn, nước cúng, và vài ghi chú để năm sau mâm vừa đủ hơn.
Hạ lễ lúc nào thì hợp
Nhiều gia đình đợi hương cháy được khoảng hai phần ba, hoặc cháy hết một tuần hương, rồi mới hạ lễ. Thời gian này thường chừng nửa giờ đến một giờ. Có nhà thắp thêm tuần hương thứ hai, đợi tàn tiếp mới hạ. Cách giải thích dân gian là để tổ tiên "dùng" xong bữa rồi con cháu mới thụ lộc.
Về mặt thực tế, mâm mặn không nên để quá lâu. Ngày rằm Giêng ở miền Bắc có thể đã ấm, ở miền Nam thì nóng; gà luộc, giò, canh để ngoài nhiều giờ sẽ kém ngon và dễ ôi. Nếu nhà cúng tối 14 mà đi ngủ sớm, đừng để mâm qua đêm trên bàn thờ: hạ lễ, cất tủ lạnh rồi hãy đi ngủ.
Hoa và quả thì khác. Nhiều nhà để đĩa quả và bình hoa trên bàn thờ thêm vài ngày, đến khi hoa bắt đầu tàn, quả chín vừa ăn mới hạ. Đó là cách để bàn thờ còn tươi sau ngày rằm, chỉ cần nhớ thay nước bình và để ý quả hỏng.
Dọn theo thứ tự cho gọn
Một trình tự đơn giản mà nhiều nhà làm, giúp bàn thờ không bừa bộn và đồ ăn không bị bỏ quên:
- Tắt nến, đèn dầu; kiểm bát hương còn tàn đỏ không, để hương tự tàn, không rút hương đang cháy.
- Hạ mâm cỗ nóng trước: gà, canh, xôi, món xào đưa xuống bếp hoặc bàn ăn ngay.
- Hạ chén rượu, chén nước trên mâm; nước cúng nhiều nhà dùng tưới cây hoặc đổ vào chậu cây, không đổ xuống cống bẩn.
- Gom vàng mã (nếu có) để hoá ở chỗ an toàn, hoặc cất lại nếu nhà không hoá.
- Lau mặt bàn thờ, gom tàn hương rơi vãi.
- Để lại hoa và đĩa quả; sắp lại cho ngay ngắn.
Thứ tự này không phải quy định; mục đích chỉ là xử lý đồ dễ hỏng trước, đồ nguy hiểm (lửa) sớm nhất, và để bàn thờ sạch sẽ khi buổi lễ kết thúc. Nhà đông người thì chia việc: một người lo lửa và bàn thờ, một người lo đồ ăn, tránh cảnh ai cũng nghĩ người kia đã tắt nến.
Thụ lộc: ăn lộc rằm mang ý nghĩa gì
Trong quan niệm của nhiều gia đình Việt, đồ cúng sau khi hạ lễ là "lộc" của tổ tiên, thần linh ban lại cho con cháu. Ăn lộc, chia lộc vì thế mang ý chia sẻ niềm vui, sự gắn kết, chứ không phải ăn để "được may". Đó cũng là lý do người lớn tuổi rất ngại bỏ đồ cúng: bỏ lộc là bỏ phần quà ông bà để lại.
Bữa cơm sau lễ rằm tháng Giêng thường là bữa đầu tiên sau Tết mà cả nhà lại ngồi đông đủ. Nhiều nhà mời thêm họ hàng gần, hàng xóm thân sang ăn cùng. Ở một số làng, các nhà mang biếu nhau đĩa xôi, gói bánh. Người ở xa không về được thì có khi được gửi phần lộc qua người quen.
Không nên biến thụ lộc thành áp lực. Người già yếu, người đang ăn kiêng, trẻ nhỏ không cần ăn hết phần được chia. Một miếng xôi, một múi bưởi nếm cho vui đã đủ ý. Phần lộc không ăn hết có thể chia tiếp cho người khác, miễn là đồ còn ngon và sạch.
Bảo quản từng món sau lễ
Bảng dưới là khuyến nghị chung về an toàn thực phẩm gia đình, áp dụng khi món đã được cất lạnh kịp thời sau khi hạ lễ. Món nào đổi mùi, nhớt, chua bất thường thì bỏ, bất kể thời gian.
| Món | Cách cất | Nên dùng trong khoảng | Khi ăn lại |
|---|---|---|---|
| Gà luộc | Chặt, cho hộp kín, ngăn mát | Một đến hai ngày | Hấp hoặc làm món nóng |
| Xôi | Bọc kín, ngăn mát | Một đến hai ngày | Hấp lại cho mềm |
| Canh, món kho | Hộp kín, ngăn mát | Một đến hai ngày | Đun sôi kỹ |
| Giò lụa | Bọc kín, ngăn mát | Vài ngày nếu còn nguyên khoanh | Ăn nguội hoặc rán |
| Nem đã rán | Hộp thoáng, ngăn mát | Một đến hai ngày | Rán hoặc nướng lại |
| Chè có nước cốt dừa | Tách cốt dừa, ngăn mát | Trong ngày là tốt nhất | Đun lại phần chè, cốt dừa thêm sau |
| Quả | Để nơi thoáng, quả chín cho tủ lạnh | Tuỳ loại | Rửa lại trước khi ăn |
Nguyên tắc chung: cất vào tủ lạnh trong khoảng một đến hai giờ sau khi hạ lễ, chia nhỏ để lấy ra ăn từng bữa, không hâm đi hâm lại cả nồi nhiều lần.
Biến đồ cúng thừa thành món mới
Nhiều gia đình có thói quen "làm mới" đồ cúng để cả nhà không ngán. Một vài ý tưởng:
- Gà luộc: xé phay trộn rau răm, nấu cháo gà, nấu miến gà; xương gà ninh nước dùng.
- Xôi: rán giòn thành xôi chiên phồng hoặc ép thành bánh rán chấm đường; xôi gấc ăn kèm giò.
- Giò lụa: rán vàng, xào với rau, kẹp bánh mì cho bữa sáng.
- Nem: rán lại, cuốn với bún và rau sống thành bữa bún nem.
- Chuối chín: làm bánh chuối, chuối nướng, sinh tố.
- Bưởi, cam, quýt: ăn dần; vỏ bưởi phơi khô để đun nước gội hoặc làm chè vỏ bưởi.
- Bánh chưng còn từ Tết: rán giòn hai mặt.
Cách làm mới đồ cúng giúp mâm rằm không thành gánh nặng, và giúp những người ngại bỏ đồ lễ như ông bà yên lòng rằng lộc không bị phí. Chỉ cần nhớ một điều: món làm lại từ đồ cúng cũng phải nấu chín kỹ, và không "làm mới" món đã có dấu hiệu hỏng.
Nếu năm nào cũng phải nghĩ cách xử lý gà, xôi thừa sau lễ, có lẽ mâm nhà bạn đang to hơn sức ăn của cả nhà. Giảm một nửa lượng gạo nếp, chọn gà nhỏ hơn hoặc chỉ luộc nửa con là những điều chỉnh mà nhiều nhà đã làm mà không ai thấy thiếu lễ.
Vàng mã, hoa tàn, tàn hương: xử lý thế nào
Vàng mã. Rằm tháng Giêng không bắt buộc đốt vàng mã; nhiều gia đình và nhiều nhà chùa khuyên hạn chế. Nhà có nếp hoá vàng thì hoá ít, trong lò hoặc chậu kim loại, ở chỗ thoáng, xa vật dễ cháy, có người trông đến khi tắt hẳn. Chung cư thường có chỗ hoá vàng riêng hoặc cấm hẳn; theo nội quy toà nhà.
Hoa tàn. Hạ khỏi bàn thờ khi bắt đầu rũ, bỏ vào rác hữu cơ hoặc ủ phân cho cây. Nhiều người không muốn bỏ hoa cúng chung với rác thường thì gói riêng; đây là lựa chọn cá nhân.
Tàn hương, chân hương. Tàn rơi vãi trên mặt bàn thờ nên lau đi sau mỗi lễ. Rút chân hương trong bát là việc nhiều nhà làm theo nếp riêng vào cuối năm; nên hỏi người lớn trước khi tự làm.
Nước cúng. Nhiều nhà dùng nước trong chén cúng để tưới cây, hoặc đổ vào chậu cây cảnh; ít nhà đổ xuống bồn rửa chén. Rượu cúng có nhà giữ lại để nấu ăn hay rót mời khách.
Chia lộc ra ngoài gia đình
Nếu mâm còn nhiều, chia lộc cho hàng xóm, người trông xe, bảo vệ toà nhà, người quét rác là cách nhiều gia đình làm. Một đĩa xôi, vài quả cam gói gọn thường được đón nhận vui vẻ. Trước khi chia, chắc chắn đồ còn ngon, sạch; đừng chia đồ đã để lâu chỉ vì không muốn bỏ.
Với người khác tín ngưỡng, không ăn đồ cúng hoặc đang ăn chay, nên hỏi nhẹ trước khi biếu. Nhiều người theo Công giáo, Tin Lành hay Hồi giáo vẫn vui lòng nhận quả, bánh như một món quà hàng xóm; có người thì không. Tôn trọng câu trả lời là phần quan trọng của việc chia lộc.
Cũng có gia đình chọn nấu vừa đủ, không còn gì để chia, rồi dùng khoản tiết kiệm được để mua thêm hoa quả biếu ông bà. Không có cách nào "đúng hơn"; điều đáng nhớ là lộc rằm đến tay ai thì người ấy được vui.
Một số chùa, bếp ăn từ thiện nhận thực phẩm khô, gạo, quả còn nguyên. Nếu nhà bạn mua dư gạo nếp, đỗ, đồ khô cho rằm, mang góp vào những nơi ấy là một cách chia lộc hữu ích; nên hỏi trước nơi nhận cần gì và nhận vào giờ nào, đừng mang đồ nấu chín đến khi chưa được đồng ý.
Ghi lại để năm sau vừa đủ hơn
Một tờ ghi chú nhỏ dán trong bếp sau rằm sẽ giúp mâm năm sau vừa đủ, đỡ lãng phí:
- Năm nay nấu những món nào, món nào hết sạch, món nào còn nhiều.
- Bao nhiêu người ăn bữa sau lễ, có ai không ăn được món nào.
- Mua bao nhiêu gạo nếp, bao nhiêu gà, bao nhiêu quả; lượng nào thừa.
- Mất bao lâu để nấu, có kịp giờ không.
- Nếu dùng mâm đặt sẵn: chỗ đặt có ổn không.
Những con số ấy, ghi một lần, sẽ dùng được cho cả rằm Giêng, rằm tháng Bảy, các ngày giỗ. Mâm vừa đủ là mâm ít bị bỏ thừa nhất, và cũng là mâm ít làm người nấu mệt nhất.
Nếu người nấu chính trong nhà là mẹ hay bà, việc ghi chú còn có một ý nghĩa khác: đó là cách truyền lại kinh nghiệm. Mười năm sau, khi con cháu đứng ra lo mâm rằm, tờ ghi chú với những con số cụ thể sẽ có ích hơn mọi lời dặn chung chung là "làm vừa phải thôi".
Câu hỏi thường gặp
Cúng rằm xong bao lâu thì được hạ lễ?
Nhiều nhà hạ lễ khi hương cháy khoảng hai phần ba hoặc tàn một tuần hương, thường mất nửa giờ đến một giờ. Mâm mặn nên hạ sớm, nhất là khi trời ấm. Hoa và quả có thể để thêm vài ngày trên bàn thờ trước khi hạ.
Đồ cúng có được cho người khác không?
Được. Chia lộc cho người thân, hàng xóm là tục quen ở nhiều nơi, mang ý chia vui. Nên chia đồ còn ngon, sạch, gói gọn, và hỏi trước với người khác tín ngưỡng hoặc đang ăn chay để họ không khó xử.
Có bắt buộc phải ăn hết đồ cúng không?
Không. Thụ lộc là chia sẻ, không phải nghĩa vụ. Đồ còn ngon thì bảo quản và ăn dần; đồ đã hỏng thì nên bỏ để bảo vệ sức khoẻ. Người già, người ốm, trẻ nhỏ chỉ cần nếm một chút cho vui.
Nước trong chén cúng xong làm gì?
Nhiều gia đình dùng để tưới cây hoặc đổ vào chậu cây cảnh, coi như trả lại cho đất. Một số nhà đổ ra chỗ sạch trong vườn. Đây là thói quen dân gian, không có quy định chung.
Rằm tháng Giêng có phải hoá vàng không?
Không bắt buộc. Nhiều gia đình đã bỏ hoặc giảm đốt vàng mã vì lãng phí và nguy cơ cháy. Nhà còn giữ nếp thì hoá ít, ở chỗ an toàn có lò hoặc chậu kim loại, có người trông, và tuân nội quy khu dân cư, toà nhà. Tro sau khi nguội hẳn mới đổ đi.
Gà luộc cúng xong để được bao lâu?
Nên chặt và cất tủ lạnh trong vòng một đến hai giờ sau khi hạ lễ, dùng trong một đến hai ngày. Khi ăn lại nên hấp hoặc nấu thành món nóng như cháo, miến. Gà có mùi lạ, nhớt thì bỏ.