Một buổi đoán đố đèn đêm rằm cần ba thứ: một dãy đèn treo ở chỗ rộng, những mẩu giấy câu đố buộc dưới mỗi đèn, và một bàn giữ đáp án kèm ít quà nhỏ. Người đến đọc câu đố, mang câu trả lời tới bàn; đúng thì nhận quà, chưa đúng thì quay lại nghĩ tiếp. Tục này vốn là của người Hoa đêm Nguyên tiêu, nhưng rất hợp để làm bằng câu đố tiếng Việt cho xóm, câu lạc bộ hay lớp học.
Bài hướng dẫn từ khâu chuẩn bị chỗ, soạn câu đố theo từng loại, các bước điều phối buổi tối, đến cách làm cho trẻ em không ai thấy mình bị bỏ lại. Các câu đố ví dụ trong bài đều là ví dụ tự soạn, bạn có thể dùng ngay hoặc dựa vào đó viết câu của riêng mình.
Đoán đố đèn là gì và vì sao hợp với đêm rằm
Theo tục của người Hoa, đêm Nguyên tiêu người ta dán hoặc treo những câu đố dưới đèn lồng, khách đi xem đèn đọc và đoán. Người đoán trúng được chủ đèn tặng một món nhỏ. Lối đố thường là đố chữ Hán, dựa vào việc tách ghép bộ thủ, đòi hỏi người đoán biết chữ và có chút tinh ý. Tục này còn được giữ ở một số hội quán người Hoa ở Việt Nam.
Điểm hay của đoán đố đèn là nó biến việc đi xem đèn thành một hoạt động có tương tác. Người ta không chỉ đi qua, chụp ảnh rồi về, mà dừng lại, đọc, bàn với người đi cùng, có khi hỏi cả người lạ đứng bên. Ở quy mô một xóm, một lớp học, đó là cách rất tự nhiên để mọi người trò chuyện với nhau.
Với người Việt, không cần đố chữ Hán. Tiếng Việt có kho câu đố dân gian phong phú: đố vật, đố con vật, đố cây cối, và những câu đố chữ dựa trên dấu thanh, thêm bớt chữ cái. Ghép kho đó với hình thức treo dưới đèn là đã có một buổi đố đèn rất Việt, phù hợp cả với người già lẫn trẻ nhỏ.
Chuẩn bị chỗ, đèn và vật dụng
Quy mô vừa phải cho một xóm hay một lớp học là khoảng hai mươi đến bốn mươi chiếc đèn. Danh sách dưới giúp bạn không quên thứ gì:
- Chỗ: sân nhà văn hoá, sân trường, sân chùa nếu được nhà chùa đồng ý, hoặc một đoạn ngõ rộng có thể tạm chặn xe. Lối đi đủ rộng để hai người tránh nhau, mặt đất bằng, không có ổ gà.
- Dây treo: dây thép hoặc dây dù căng giữa hai cột chắc, độ cao vừa tầm mắt người lớn và đủ thấp để trẻ đọc được khi đứng trên ghế có người giữ, hoặc treo hai tầng cao thấp.
- Đèn: đèn lồng giấy, đèn vải, đèn tự làm của trẻ; nguồn sáng là bóng điện an toàn hoặc LED. Không dùng nến khi có đông trẻ em.
- Giấy đố: giấy màu cắt thành mảnh cỡ lòng bàn tay, đánh số mỗi mảnh, viết câu đố bằng bút đậm, buộc bằng dây dưới đèn.
- Bàn đáp án: một bàn ở đầu dãy đèn, có danh sách đáp án theo số, một hoặc hai người giữ, khay quà và giỏ đựng mảnh giấy đã được đoán.
- Đèn pin dự phòng: cho người đọc câu đố ở chỗ đèn yếu, và cho ban tổ chức đi kiểm tra dây điện.
- Loa nhỏ: để thông báo luật chơi đố, giờ kết thúc và tìm trẻ lạc nếu có.
Đánh số mỗi câu đố là việc nhỏ nhưng rất quan trọng. Người đoán chỉ cần nói số và đáp án, người giữ bàn tra danh sách là xong, không cần gỡ giấy khỏi đèn.
Soạn câu đố tiếng Việt: bốn loại dễ dùng
Một buổi đố đèn hay nên có nhiều loại câu, từ dễ đến khó, để ai cũng có câu đoán được. Các câu ví dụ dưới đây là ví dụ tự soạn.
| Loại câu đố | Cách đố | Ví dụ tự soạn | Đáp án |
|---|---|---|---|
| Đố vật | Tả hình dáng, công dụng bằng câu vần, không nêu tên | Tròn tròn treo ở hiên nhà, ruột thì có lửa, áo là lụa hoa | Đèn lồng |
| Đố vật | Tả chuyển động, nguyên lý | Không chân mà chạy vòng vòng, lửa nằm trong bụng, quân đi chẳng dừng | Đèn kéo quân |
| Đố chữ theo dấu | Đổi, thêm, bỏ dấu thanh để ra từ khác | Để nguyên thì sáng trong nhà, bỏ dấu huyền đi hoá ra màu tối | Đèn, đen |
| Đố chữ theo dấu | Thêm dấu để ra từ khác | Để nguyên thì sáng trên trời, thêm dấu sắc vào là màu của mây | Trăng, trắng |
| Đố phong tục | Hỏi về chính dịp lễ | Đêm rằm đầu năm, hai chữ gọi tên, chữ đầu là mở, chữ sau là đêm | Nguyên tiêu |
| Đố món ăn | Tả món ăn theo mùa | Tròn như hạt ngọc, nổi lên là chín, trong lòng có đường, đầu năm đặt lên mâm | Bánh trôi |
Nguyên tắc soạn: mỗi câu có một đáp án rõ ràng, tránh câu có hai ba đáp án đều hợp lý; tránh câu đố đùa tục, câu chê ngoại hình, vùng miền. Nên thử đọc câu đố cho một hai người trong nhà trước; ai cũng đoán ra trong ba giây thì câu quá dễ, ai cũng chịu sau năm phút thì nên thêm gợi ý.
Các bước điều phối một buổi đố đèn
Một buổi đố đèn cho khoảng năm mươi người kéo dài chừng một tiếng rưỡi. Các bước dưới đây giúp buổi tối diễn ra trôi chảy:
- Chiều hôm trước hoặc buổi sáng: căng dây, treo đèn, thử điện. Kiểm tra mọi mối nối dây điện được bọc kín, ổ cắm đặt ở chỗ khô, xa lối đi.
- Trước giờ bắt đầu khoảng một tiếng: buộc giấy đố dưới đèn theo số thứ tự, sắp bàn đáp án và khay quà.
- Mở đầu: người dẫn nói vài câu về đêm Nguyên tiêu, giải thích cách đoán, chỉ chỗ bàn đáp án, nhắc giữ trẻ nhỏ sát bên.
- Trong buổi: người đoán mang số câu và đáp án đến bàn. Đúng thì nhận quà, người giữ bàn đánh dấu câu đó đã có người đoán; tuỳ ý có thể cho nhiều người cùng đoán một câu.
- Giữa buổi: nếu câu nào lâu không ai đoán, người dẫn đọc to và thêm một gợi ý.
- Gần cuối: dành mười phút để người dẫn đọc những câu chưa ai đoán, cả đám đông cùng nghĩ. Đây thường là lúc vui nhất.
- Kết thúc: tắt điện từng dãy, gỡ đèn, nhặt hết giấy, trả lại chỗ sạch sẽ.
Hãy phân công ít nhất một người không làm gì ngoài việc để mắt tới trẻ nhỏ và lối đi. Ở những buổi đông vui, người lớn dễ mải đoán đố mà quên mất trẻ đã chạy đi đâu.
Làm cho trẻ em không ai bị bỏ lại
Có câu riêng cho trẻ. Dùng giấy màu khác, ví dụ giấy xanh cho câu đố dành cho trẻ dưới mười tuổi, treo ở tầng thấp. Câu cho trẻ nên là đố vật quen thuộc trong nhà, đố con vật, đố hoa quả.
Không đếm, không xếp hạng. Đừng công bố ai đoán được nhiều câu nhất, đừng chấm điểm. Trẻ chậm hơn hoặc nhút nhát hơn sẽ thấy mình thua và không muốn tham gia nữa. Mục đích là vui và cùng nhau nghĩ, không phải tìm người giỏi nhất.
Mỗi trẻ đều có một món. Chuẩn bị một khay quà nhỏ cho mọi trẻ có mặt, tặng khi về, bất kể đoán được bao nhiêu câu. Quà vì đoán đúng chỉ là phần thêm.
Cho trẻ đoán theo nhóm. Trẻ nhỏ đi cùng anh chị hoặc bạn bè thành nhóm ba bốn đứa sẽ tự tin hơn. Người lớn có thể gợi ý nhưng đừng nói luôn đáp án.
Mời trẻ viết câu đố. Trẻ lớn có thể tự soạn vài câu đố, treo dưới đèn do mình làm. Được thấy người khác đọc câu đố của mình là một niềm vui riêng mà trẻ nhớ lâu.
Biến thể cho lớp học, câu lạc bộ và gia đình ở xa
Ở lớp học, buổi đố đèn có thể gắn với bài học: lớp nhỏ đố về con vật, đồ dùng học tập; lớp lớn hơn đố ca dao, tục ngữ còn thiếu một vế, đố tên các mùa và các tháng âm lịch, đố về những phong tục đầu năm đã học. Giáo viên nên soạn đủ để mỗi em ít nhất được đoán một câu, và nhắc lại rằng đây là buổi sinh hoạt vui, không tính vào điểm.
Ở câu lạc bộ người cao tuổi hay câu lạc bộ thơ, câu đố có thể khó hơn: đố chữ dựa trên lối nói lái, đố tên địa danh, đố những câu thơ quen thuộc bằng cách đọc nửa đầu và để người nghe đọc tiếp. Các cụ thường thuộc nhiều câu đố dân gian hơn người trẻ; mời các cụ góp câu đố là cách để kho đố đèn của xóm phong phú hơn mỗi năm.
Với gia đình có người thân ở xa, có thể làm một buổi đố đèn nhỏ qua nhóm trò chuyện của gia đình: mỗi người treo một chiếc đèn ở nhà mình, chụp ảnh chiếc đèn kèm câu đố viết tay, gửi lên nhóm; ai đoán được thì trả lời. Cách này giữ được không khí đêm rằm cho người đang sống ở nước ngoài hay ở thành phố khác, và trẻ con ở hai đầu cũng có chuyện để nói với nhau.
Quà, kinh phí và những điều nên tránh
Quà cho buổi đố đèn nên nhỏ và mang không khí đêm rằm: một chiếc bánh trôi gói sẵn, một gói kẹo lạc, một cây bút, một chiếc đèn giấy nhỏ, một quyển vở. Không nên dùng tiền làm phần thưởng, vì sẽ làm thay đổi tính chất của buổi tối, dễ sinh tranh cãi và với trẻ em là thói quen không hay. Cũng không gắn buổi đố với bất kỳ hình thức đặt cược nào.
Kinh phí thường do các gia đình góp hoặc ban liên lạc xóm, hội phụ huynh lo. Nên công khai số đã góp và số đã chi, dù nhỏ, dán ở bảng tin nhà văn hoá hoặc gửi trong nhóm chung của xóm. Đèn lồng vải có thể dùng lại nhiều năm, nên coi đó là tài sản chung, cử người cất giữ.
Một số điều nên tránh để buổi đố đèn giữ được tinh thần cộng đồng: không dùng câu đố có nội dung chính trị, tôn giáo gây tranh cãi, chê bai người khác; không treo đèn sát mái tôn, dây điện của nhà dân; không bật loa quá to sau giờ nghỉ của khu phố; không để rác giấy, vỏ bánh lại sau buổi. Một buổi tối gọn gàng là lý do để năm sau mọi người lại muốn làm tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Câu đố đèn của người Hoa và câu đố tiếng Việt khác nhau thế nào?
Câu đố đèn của người Hoa thường đố chữ Hán, dựa vào tách ghép nét và bộ thủ, cần biết chữ mới đoán được. Câu đố tiếng Việt dựa vào tả vật, dấu thanh, thêm bớt chữ cái, hợp với đa số người Việt, kể cả trẻ em.
Một buổi đố đèn nên có bao nhiêu câu đố?
Với khoảng năm mươi người, nên chuẩn bị bốn mươi đến sáu mươi câu, nhiều hơn số đèn một chút vì có thể buộc hai câu dưới một đèn. Chia khoảng một phần ba câu dễ cho trẻ, phần còn lại từ trung bình đến khó.
Có nên cho nhiều người cùng đoán một câu không?
Tuỳ quy mô quà. Nếu quà nhiều, cho mọi người đoán đúng đều nhận để không ai thấy thiệt. Nếu quà ít, mỗi câu chỉ trao cho người đầu tiên, nhưng nên có quà chung cho mọi trẻ khi ra về.
Tổ chức đố đèn ở sân chùa có được không?
Một số chùa có sân rộng và vui lòng cho xóm tổ chức sinh hoạt văn hoá nhẹ nhàng đêm rằm. Cần hỏi trước nhà chùa, tôn trọng giờ lễ, giữ yên tĩnh gần chính điện và dọn sạch sẽ sau buổi.
Không có đèn lồng thì làm đố đèn thế nào?
Có thể dùng dây đèn LED trang trí căng thành dãy, buộc giấy đố dưới các đoạn đèn, hoặc dùng đèn giấy tự làm của trẻ. Cái chính là có ánh sáng đủ để đọc và không khí của đêm rằm.