Một buổi hội xuân dân gian cho khu phố hay trường học cần năm thứ: mục tiêu rõ, vài tục vui hợp với không gian, người phụ trách từng phần, câu chuyện văn hoá để kể kèm và một kế hoạch an toàn. Không cần sân đình rộng hay ngân sách lớn; nhiều buổi hội vui nhất chỉ dùng một sân trường, vài cây tre, sợi dây và sự nhiệt tình của người tổ chức.
Bài này đi từ khâu lên ý tưởng đến khi dọn dẹp xong: chọn tục vui theo không gian và lứa tuổi, lập kế hoạch theo tuần, chia việc, kể chuyện tục cho người tham gia hiểu, giữ an toàn và ghi lại cho năm sau. Những tục được gợi ý đều là tục có thật trong hội làng Việt, được làm gọn lại cho phù hợp với khu phố và trường học.
Bắt đầu từ câu hỏi: hội này để làm gì
Trước khi chọn tục vui hay mua sắm gì, người tổ chức nên trả lời một câu: buổi hội này để làm gì. Một tổ dân phố có thể muốn hàng xóm gặp nhau đầu năm. Một trường học có thể muốn học sinh hiểu về Tết và lễ hội quê. Một câu lạc bộ có thể muốn giới thiệu văn hoá các vùng với người trẻ. Mục tiêu khác nhau sẽ dẫn tới cách chọn tục, cách chia đội và cách kể chuyện khác nhau.
Câu hỏi thứ hai là ai sẽ đến. Hội có nhiều trẻ nhỏ cần tục vui nhẹ nhàng, khu vực riêng, người lớn trông. Hội có người cao tuổi cần chỗ ngồi, bóng mát, những phần xem hay phần thi nhẹ như cờ người, thi nấu cơm. Hội của học sinh trung học có thể thêm các phần thi đòi sức và phối hợp như kéo co, bơi thuyền nhỏ ở hồ an toàn.
Câu hỏi thứ ba là không gian và thời gian. Một sân trường, một bãi cỏ, một đoạn đường nội bộ đóng xe, mỗi nơi hợp với vài tục nhất định. Một buổi sáng ba tiếng đồng hồ là vừa cho phần lớn khu phố; hội trường học có thể gói trong buổi sinh hoạt dưới cờ kéo dài. Trả lời rõ ba câu hỏi này, phần còn lại sẽ dễ hơn nhiều.
Chọn tục vui theo không gian và lứa tuổi
Bảng dưới gợi ý những tục vui dân gian có thể làm gọn cho khu phố và trường học. Mỗi tục đều có gốc trong hội làng; bạn nên kèm vài câu giới thiệu khi tổ chức.
| Tục vui | Không gian cần | Hợp với | Làm gọn thế nào |
|---|---|---|---|
| Kéo co | Sân phẳng dài | Thiếu niên, người lớn | Dây chắc, chia đội cân sức, ba keo; kể thêm về kéo co nghi lễ |
| Đánh đu ngồi | Góc sân có khung chắc | Trẻ nhỏ, người cao tuổi | Khung thấp, đu ngồi, có người giữ dây |
| Cờ người | Sân rộng kẻ bàn cờ | Mọi lứa tuổi | Ván rút gọn hay đủ quân, giới hạn thời gian |
| Ném còn | Bãi trống | Học sinh, người lớn | Khung tre thấp có vòng, quả còn nhẹ |
| Thi thổi cơm | Bãi đất xa nhà cửa | Học sinh lớn, người lớn | Mỗi đội có người lớn phụ trách bếp, có nước dập lửa |
| Nhảy bao bố, đập niêu | Sân phẳng | Trẻ nhỏ | Khoảng cách rộng giữa các làn, người xem đứng xa |
| Thi gói bánh, làm đèn lồng | Bàn ghế trong nhà | Mọi lứa tuổi | Hợp khi trời mưa, kèm câu chuyện về Tết và rằm tháng Giêng |
Không cần làm hết. Ba đến năm tục là đủ cho một buổi sáng. Chọn ít mà làm kỹ thì người tham gia nhớ lâu hơn chọn nhiều mà làm vội.
Kế hoạch bốn tuần trước ngày hội
Một buổi hội xuân nhỏ nên được chuẩn bị trong khoảng bốn tuần. Khung dưới đây có thể co giãn theo quy mô:
- Tuần thứ tư trước hội. Chốt mục tiêu, ngày giờ, địa điểm; xin phép nhà trường, ban quản lý khu phố hay chính quyền nếu dùng không gian chung; lập nhóm tổ chức.
- Tuần thứ ba. Chọn tục vui, phân người phụ trách từng tục; lên danh sách vật dụng; thông báo cho cư dân, phụ huynh, học sinh.
- Tuần thứ hai. Làm hay mượn vật dụng: dây kéo co, khung đu, quả còn, bàn cờ, nồi bếp; mời người cao tuổi hiểu tục đến kể chuyện; chuẩn bị phương án khi trời mưa.
- Tuần cuối. Kiểm tra vật dụng, chạy thử từng tục; chia đội; phân người trực an toàn, người sơ cứu; chuẩn bị nước uống, chỗ ngồi.
- Ngày trước hội. Dựng khung, kẻ sân, căng dây chắn; họp nhanh nhóm tổ chức để ai cũng biết việc của mình và biết ai là người quyết định khi có sự cố.
- Ngày hội. Mở hội bằng vài lời giới thiệu ngắn về tục xuân; chạy các tục theo lịch; giữ nhịp, không để một tục kéo quá dài.
- Sau hội. Dọn dẹp, trả lại không gian sạch; cảm ơn người tham gia; ghi lại điều làm tốt và điều cần sửa cho năm sau.
Nếu thời gian ngắn hơn, hãy cắt bớt số tục thay vì cắt bớt khâu kiểm tra an toàn.
Chia việc cho nhóm tổ chức
Người điều phối chung. Giữ lịch, quyết định khi cần dừng hay đổi một tục, là đầu mối liên hệ với nhà trường hay ban quản lý. Chỉ nên có một người giữ vai này để tránh mỗi người nói một kiểu.
Người phụ trách từng tục. Mỗi tục một người hiểu luật, kiểm vật dụng, giữ trật tự và an toàn cho tục đó. Với các tục có lửa, nước hay độ cao, người phụ trách phải là người lớn có kinh nghiệm.
Người kể chuyện. Một người, có thể là một cụ cao tuổi trong khu phố hay một thầy cô, kể ngắn về gốc tích từng tục trước khi bắt đầu. Đây là phần biến buổi hội thành buổi học văn hoá.
Người trực an toàn và sơ cứu. Có túi sơ cứu, biết xử lý vết trầy, bong gân, biết khi nào phải gọi cấp cứu. Đứng ở vị trí nhìn được các tục có rủi ro cao.
Người lo hậu cần. Nước uống, chỗ ngồi, bóng mát, khăn khô, túi rác. Những việc nhỏ này quyết định người tham gia ở lại đến cuối hay về sớm.
Người ghi lại. Chụp ảnh, ghi chép tên tục, người tham gia, những khoảnh khắc đẹp. Hỏi ý người được chụp trước khi đăng ảnh, nhất là ảnh trẻ em.
Kể chuyện tục để buổi hội có chiều sâu
Điều làm một buổi hội xuân dân gian khác một buổi thi đấu thể thao là câu chuyện phía sau mỗi tục. Trước khi kéo co, người kể nên dành vài câu cho kéo co nghi lễ ở các làng Bắc Bộ, về việc UNESCO ghi danh tục này năm 2015. Trước khi ném còn, có thể kể về quả còn có hạt giống bên trong và hội xuống đồng của người Tày, người Nùng. Trước khi thi thổi cơm, có thể nhắc bài đọc về hội Đồng Vân mà nhiều phụ huynh từng học.
Mỗi câu chuyện chỉ cần vài phút, nói bằng lời giản dị. Nếu không chắc một chi tiết như ngày hội, tên làng, năm tháng, hãy nói rõ là “theo lời kể” hay bỏ qua, thay vì đoán. Người tham gia, nhất là học sinh, sẽ nhớ những câu chuyện chính xác và gần gũi lâu hơn những lời hoa mỹ.
Nếu buổi hội rơi vào dịp gần rằm tháng Giêng, có thể thêm một góc nhỏ kể về Tết Nguyên Tiêu, làm đèn lồng giấy hay đọc vài câu thơ xuân. Không cần biến buổi hội thành bài giảng; chỉ cần mỗi người ra về biết thêm một điều về mùa xuân của người Việt.
Danh sách kiểm tra an toàn trước giờ mở hội
Đi một vòng với danh sách này khoảng một giờ trước khi mở hội. Mục nào chưa ổn thì sửa ngay hay bỏ tục đó:
- Mọi khung tre, khung đu, cột đều chắc, chân chôn hay chèn chặt, dây buộc không sờn.
- Dây kéo co không xơ, không có mấu sắc; mặt sân không trơn, không có đá, mảnh chai.
- Khu vực có lửa cách xa vật dễ cháy, có nước, cát, bình chữa cháy; có người lớn trực riêng.
- Khu vực có nước được đo độ sâu, có phao, có người biết bơi trực; trẻ em không lại gần khi không có người lớn.
- Dây chắn tách người xem khỏi đường đu, đường ném, khu kéo co.
- Túi sơ cứu ở chỗ dễ lấy; nhóm tổ chức biết số cấp cứu và đường xe cấp cứu vào được.
- Có lối thoát rộng, không bị bàn ghế, xe cộ chắn.
- Có nước uống, chỗ nghỉ có bóng mát hay chỗ trú khi trời mưa phùn.
- Nhóm tổ chức thống nhất: ai có quyền dừng một tục, dừng khi nào.
Sau hội: dọn dẹp, cảm ơn và ghi lại cho năm sau
Buổi hội kết thúc khi không gian được trả lại sạch sẽ, không phải khi phần thi cuối cùng xong. Nhóm tổ chức nên dành ít nhất nửa giờ để tháo khung, cuộn dây, dập tắt tro bếp, nhặt rác, và mời người tham gia cùng dọn. Một khu phố thấy sân chung được trả lại sạch sẽ sẽ sẵn lòng cho mượn sân năm sau.
Lời cảm ơn cũng là một phần của hội. Cảm ơn người đã cho mượn đồ, người kể chuyện, người trực an toàn, các đội tham gia, cả những người chỉ đứng xem. Với trường học, có thể để học sinh viết vài dòng cảm nhận, không chấm điểm, rồi dán lên bảng tin lớp.
Cuối cùng, ghi lại những điều đã làm: tục nào được thích, tục nào kéo dài quá, vật dụng nào cần thay, ai sẵn lòng giúp năm sau. Một tờ ghi chép một trang, cất cùng hồ sơ của tổ dân phố hay nhà trường, sẽ giúp người tổ chức năm sau không phải bắt đầu lại từ đầu. Hội xuân của làng xưa sống được qua nhiều đời cũng nhờ có người nhớ và có người truyền lại như vậy. Một khu phố hôm nay hoàn toàn có thể bắt đầu nếp ấy từ một buổi sáng đầu năm nhỏ, rồi để nó lớn dần theo từng mùa xuân.
Câu hỏi thường gặp
Tổ chức hội xuân dân gian cần chuẩn bị bao lâu?
Với quy mô khu phố hay một trường học, khoảng bốn tuần là vừa: đủ để xin phép dùng không gian chung, chọn tục, làm hay mượn vật dụng, thông báo và chạy thử. Nếu thời gian ngắn hơn, nên giảm số tục thay vì bỏ khâu kiểm tra an toàn.
Nên chọn bao nhiêu tục vui cho một buổi hội?
Ba đến năm tục là đủ cho một buổi sáng. Chọn ít mà làm kỹ, có người phụ trách rõ và có câu chuyện kể kèm, sẽ vui và an toàn hơn chọn nhiều mà làm vội.
Hội xuân ở trường có nên chấm giải không?
Có thể có phần thưởng nhỏ để khích lệ, nhưng với học sinh nhỏ nên nhận xét điểm làm tốt của từng đội thay vì xếp hạng. Mục tiêu là các em hiểu tục và vui cùng nhau, không phải tạo áp lực thắng thua.
Trời mưa thì làm thế nào?
Nên chuẩn bị sẵn phương án trong nhà như thi gói bánh, làm đèn lồng, kể chuyện tục xuân, cờ người thu nhỏ trên bàn. Các tục ngoài trời có lửa, nước hay độ cao nên tạm dừng khi trời mưa vì mặt sân và vật dụng trơn.
Có cần xin phép khi tổ chức hội ở khu phố không?
Nếu dùng không gian chung như sân chung cư, đường nội bộ, nhà văn hoá, bạn nên trao đổi với ban quản lý, tổ dân phố hay chính quyền địa phương theo quy định hiện hành. Hỏi sớm giúp bạn biết những điều kiện cần đáp ứng.
Làm sao để người lớn tuổi cũng tham gia được?
Mời các cụ làm người kể chuyện, làm trọng tài cờ người, làm giám khảo thi nấu cơm hay gói bánh. Chuẩn bị chỗ ngồi có bóng mát, nước uống và các phần thi nhẹ như đu ngồi thấp. Người cao tuổi thường là người hiểu tục nhất trong buổi hội.