Xin chữ là tục đầu năm người Việt đến nhờ người có học viết cho một chữ hoặc một câu mang ý nghĩa tốt đẹp, đem về treo trong nhà như một lời nhắc cho cả năm. Tục này sinh ra từ lòng trọng chữ của một xã hội mà phần đông người dân không biết chữ Hán, coi người viết được chữ là người đáng kính và coi tờ chữ là vật quý.
Ngày nay xin chữ phần lớn diễn ra ở các khu cho chữ dịp Tết, nơi người viết thư pháp ngồi thành dãy. Bài này kể gốc tích của tục, xin chữ có ý nghĩa gì nếu nhìn tỉnh táo, và những phép lịch sự cơ bản khi xin chữ: chuẩn bị gì, nói gì, đứng chờ thế nào, cảm ơn ra sao. Việc chọn chữ nào và giữ tờ chữ sau khi đem về có bài riêng trong danh mục.
Gốc tích: từ lòng trọng chữ của làng xã xưa
Trong xã hội Việt thời phong kiến, chữ Hán là chữ của học hành, thi cử, giấy tờ và sách vở. Người biết chữ là thiểu số: nhà nho, thầy đồ, người đỗ đạt. Với phần đông dân làng, chữ vừa có giá trị thực tế vừa mang một vẻ thiêng liêng; người ta nói "chữ thánh hiền", và nhiều nhà nho giữ nếp không giẫm, không vứt bừa giấy có chữ.
Đầu năm, người dân đến nhà thầy đồ hoặc người có học trong làng, xin một chữ đem về treo. Chữ được chọn theo điều gia đình mong mỏi: Phúc, Lộc, Thọ, An, Nhẫn, Tâm, Đức. Treo chữ trong nhà là cách đưa một điều tốt đẹp vào không gian sống, đồng thời thể hiện gia đình mình trọng việc học, trọng lời hay ý đẹp. Người xin không đọc được chữ Hán cũng biết chữ mình treo nghĩa là gì, vì người cho chữ giải thích khi trao.
Đến cuối thời khoa cử chữ Hán, lớp nhà nho thưa dần. Hình ảnh ông đồ ngồi bán chữ bên hè phố ngày Tết trở thành biểu tượng của một thời đã qua, đi vào thơ văn. Tục xin chữ vì thế có giai đoạn thưa vắng, rồi hồi sinh mạnh trong mấy chục năm gần đây cùng phong trào thư pháp và các khu cho chữ ở nhiều thành phố.
Ý nghĩa của tục xin chữ, nhìn cho tỉnh táo
Một lời tự nhắc treo trên tường. Tờ chữ Nhẫn không làm bạn bớt nóng tính, nhưng mỗi lần nhìn thấy, nó nhắc bạn điều mình đã chọn đầu năm. Ý nghĩa thực tế của tục nằm ở đó.
Một cách trao gửi giữa người với người. Xin chữ là một cuộc gặp: người xin nói điều mình mong, người cho chữ lắng nghe rồi viết. Lời giải thích của người cho chữ khi trao tờ giấy thường là phần người xin nhớ lâu nhất.
Một nếp trọng học. Gia đình đưa con đi xin chữ Học, chữ Trí đầu năm là cách nói với con rằng việc học được coi trọng. Thông điệp ấy đến với trẻ qua trải nghiệm, không cần lời dặn.
Không phải bùa may mắn. Theo quan niệm dân gian, chữ đẹp treo nhà mang lại cảm giác an lành; nhưng xin chữ Lộc không làm ra tiền, xin chữ Thọ không thêm tuổi. Nhìn tục như một nét văn hoá giúp bạn trân trọng nó mà không bị cuốn vào việc xin thật nhiều chữ, chọn thật "đúng" chữ.
Các bước xin chữ cho lịch sự
Khu cho chữ ngày Tết thường đông. Một chút chuẩn bị giúp bạn xin được chữ ưng ý mà người cho chữ cũng thoải mái:
- Nghĩ trước chữ mình muốn xin và vì sao. Nếu chưa chắc, chuẩn bị một câu nói điều mình mong, để người cho chữ gợi ý giúp.
- Quan sát vài dãy bàn trước khi chọn người. Mỗi người viết có lối chữ riêng, có người chuyên chữ Hán, có người chuyên chữ Việt.
- Chờ đến lượt, không chen ngang, không đứng che ánh sáng hay tì vào bàn của người đang viết.
- Chào hỏi, nói chữ muốn xin và cho ai. Nếu chữ để tặng, nói rõ người nhận là ai, để người cho chữ chọn lời đề tặng phù hợp.
- Giữ im lặng khi người viết đang hạ bút. Không chụp ảnh sát mặt, không quay phim khi chưa hỏi.
- Nhận tờ chữ bằng hai tay, nghe người cho chữ giải nghĩa, hỏi thêm nếu chưa hiểu.
- Gửi lời cảm ơn và phần "tiền giấy mực" theo cách khu cho chữ đó quy định hoặc theo tấm lòng; hỏi rõ trước nếu chưa biết.
- Để tờ chữ khô hẳn trước khi cuộn, cuộn lỏng tay với chữ quay ra ngoài để khỏi dính mực.
Mực trên giấy đỏ mới viết thường chưa khô ngay. Mang theo một ống giấy hoặc ống nhựa để đựng tờ chữ, tránh gấp đôi hay nhét vào túi xách.
Lễ nghĩa giữa người xin và người cho chữ
Xưa kia, người xin chữ thường mang theo chút quà nhỏ: gói chè, ít trầu cau, vài đồng gọi là "tiền nhuận bút" hay "tiền giấy mực". Đó không phải tiền mua chữ mà là lời cảm ơn. Ngày nay ở nhiều khu cho chữ, việc này vẫn giữ tinh thần ấy: có nơi ghi rõ, có nơi để tuỳ tâm. Khi chưa biết, hỏi lịch sự là cách tốt nhất, tránh vừa ngượng cho mình vừa khó cho người viết.
Người cho chữ có học thì cũng giữ lễ của mình: không viết chữ mình không chắc nghĩa, giải thích chữ cho người xin hiểu, không nói những lời phán đoán vận mệnh hay hứa hẹn rằng chữ sẽ mang lại điều gì. Người viết đứng đắn sẽ hỏi bạn xin cho ai, treo ở đâu, để chọn khổ giấy và lời đề cho hợp, chứ không đẩy bạn mua thêm chữ.
Một phép lịch sự nhỏ ít người để ý: đừng chê chữ ngay tại bàn. Nếu chữ chưa ưng, bạn cứ cảm ơn rồi sang xin người khác, hoặc nhẹ nhàng hỏi người viết có thể viết lại theo một lối chữ khác không. Người cho chữ ngồi suốt mấy ngày Tết ngoài trời; một lời cảm ơn tử tế có giá trị với họ hơn bạn nghĩ.
Xin chữ ở đâu hôm nay
Tục xin chữ hiện nay diễn ra ở nhiều kiểu nơi khác nhau. Lịch và địa điểm cụ thể thay đổi theo từng năm, nên bạn xem thông báo của nơi tổ chức trước khi đi:
- Các khu cho chữ dịp Tết do thành phố, quận phường hoặc di tích tổ chức. Ở Hà Nội, khu vực quanh Văn Miếu – Quốc Tử Giám là nơi quen thuộc nhất với người xin chữ ngày Tết.
- Hội hoa xuân, đường hoa, hội chợ Tết ở nhiều tỉnh thành có một dãy bàn thư pháp.
- Chùa, đình, nhà thờ họ trong những ngày đầu năm, nơi có người trong làng hoặc trong họ biết viết thư pháp.
- Câu lạc bộ thư pháp, nhà văn hoá, trường học tổ chức buổi cho chữ cho hội viên, học sinh.
- Người viết thư pháp quen biết trong gia đình, dòng họ. Xin chữ từ người quen thường gắn với câu chuyện riêng, ý nghĩa hơn.
- Cộng đồng người Việt ở nước ngoài: hội đoàn, chùa Việt, trung tâm văn hoá thường có bàn cho chữ trong hội Tết.
Khu cho chữ đông người vào những ngày đầu năm và cuối tuần. Đi cùng người già, trẻ nhỏ thì nên chọn buổi sáng sớm ngày thường, giữ trẻ sát bên, hẹn trước chỗ gặp nếu lạc nhau.
Xin chữ khác mua tranh chữ in sẵn ở chỗ nào
Dịp Tết, chợ và cửa hàng bày rất nhiều tranh chữ in sẵn: chữ Phúc, chữ Lộc in nhũ vàng trên nền đỏ, đóng khung sẵn. Treo những tờ ấy không có gì sai, chúng là đồ trang trí Tết như câu đối in hay đèn lồng. Nhưng đó không phải tục xin chữ. Điểm làm nên xin chữ là cuộc gặp giữa người xin và người cho: bạn nói điều mình mong, người viết nghe rồi hạ bút cho riêng bạn, ký tên, ghi ngày, giải thích chữ khi trao.
Vì thế một tờ chữ viết tay, dù nét chưa thật điêu luyện, vẫn mang lại cảm giác khác một tờ in. Nó có lạc khoản ghi năm, có khi có tên người nhận, có dấu vết của một buổi sáng đầu năm bạn đã đi đâu, gặp ai. Nếu bạn chỉ cần trang trí cho nhà có không khí Tết, tranh in là đủ. Nếu bạn muốn giữ tục, hãy dành một buổi đi xin chữ thật, hoặc nhờ một người quen biết viết cho.
Đi xin chữ cùng trẻ con và người lớn tuổi
Xin chữ là hoạt động gia đình hay được chọn trong những ngày đầu năm. Vài lưu ý để buổi đi chơi nhẹ nhàng cho cả nhà:
- Chọn giờ vắng: sáng sớm hoặc ngày thường sau mùng Ba, tránh chiều tối mùng Hai, mùng Ba và cuối tuần.
- Cho trẻ mặc áo có ghi số điện thoại của cha mẹ ở mặt trong, hẹn trước một điểm gặp dễ nhận ra nếu lạc nhau.
- Với người lớn tuổi, mang ghế gấp nhỏ, nước uống, tránh đứng xếp hàng lâu ngoài nắng hoặc gió lạnh.
- Để trẻ tự nói chữ mình muốn xin với người cho chữ. Đây là lúc trẻ nhớ nhất trong cả buổi.
- Nhờ người cho chữ giải nghĩa chậm, đủ để trẻ hiểu; về nhà cho trẻ kể lại cho người khác nghe.
- Không cho trẻ chạm vào tờ chữ khi mực còn ướt, không để trẻ chạy quanh bàn viết.
Một buổi xin chữ cùng ông bà, nghe ông bà kể chuyện thầy đồ ngày xưa ngay tại khu cho chữ, thường là ký ức Tết trẻ con nhớ lâu.
Những chuyện không đẹp quanh tục xin chữ và cách tránh
Khi xin chữ trở thành một hoạt động đông vui ngày Tết, cũng xuất hiện vài chuyện không hay. Có nơi người viết không hiểu nghĩa chữ Hán, chỉ chép theo mẫu, đôi khi viết sai nét. Có nơi nài ép khách xin thêm chữ, nói chữ này "hợp tuổi", chữ kia "hợp mệnh" để bán thêm. Có nơi trang trí rối mắt, dùng giấy in sẵn chữ rồi tô lại.
Bạn có thể tự bảo vệ mình bằng vài điều đơn giản. Hỏi người viết nghĩa chữ trước khi viết; người có học sẽ giải thích rõ ràng, có khi còn kể cả cấu tạo chữ. Từ chối nhẹ nhàng khi bị mời chào chữ "hợp tuổi"; xin chữ là chọn điều mình muốn giữ, không phải mua một món đồ hộ mệnh. Nếu xin chữ Hán, nên chụp lại tờ chữ, về nhà tra từ điển hoặc hỏi người biết chữ để chắc chắn chữ viết đúng.
Ở chiều ngược lại, cũng có không ít người cho chữ thật sự yêu nghề, ngồi viết vì muốn giữ một nét đẹp, vui vẻ giảng giải cho người trẻ. Tìm được một người như vậy, bạn có thể quay lại xin chữ của họ nhiều năm, và tục xin chữ khi ấy trở thành một mối quan hệ chứ không chỉ một lần đi chơi Tết.
Câu hỏi thường gặp
Xin chữ ngày Tết có phải trả tiền không?
Theo tinh thần xưa, người xin gửi chút "tiền giấy mực" như lời cảm ơn, không phải mua chữ. Hiện nay mỗi nơi cho chữ có cách riêng: có nơi ghi rõ, có nơi tuỳ tâm. Bạn nên hỏi lịch sự trước khi xin để tránh ngượng, và không cần chạy theo mức của người khác.
Có nên xin chữ cho người khác không?
Có thể. Nhiều người xin chữ tặng cha mẹ, thầy cô, bạn bè đầu năm. Khi xin, nói rõ người nhận là ai và vì sao muốn tặng chữ ấy, để người cho chữ chọn lời đề tặng và lạc khoản phù hợp. Nên hỏi người nhận có thích treo chữ không trước khi tặng.
Xin chữ Hán hay chữ Việt thì tốt hơn?
Không có cái nào tốt hơn. Chữ Hán gắn với nếp xưa và có vẻ đẹp của hình chữ, nhưng người trong nhà phải được giải nghĩa mới hiểu. Chữ Việt đọc được ngay, hợp với gia đình trẻ và trẻ con. Chọn theo người sẽ nhìn tờ chữ mỗi ngày.
Một năm xin bao nhiêu chữ là đủ?
Một chữ là đủ nếu đó là chữ bạn thật sự muốn giữ. Treo quá nhiều chữ trong nhà làm ý nghĩa từng chữ loãng đi. Nhiều gia đình mỗi năm chỉ xin một chữ chung cho cả nhà và một chữ cho mỗi con đang đi học.
Có cần chọn ngày giờ để đi xin chữ không?
Không có quy định nào bắt buộc. Một số người đi xin chữ vào sáng mùng Một hoặc trước Tết theo nếp riêng. Thực tế, nên chọn lúc khu cho chữ vắng người, như sáng sớm ngày thường, để người viết có thời gian trò chuyện và giải nghĩa cho bạn.
Người không theo đạo nào có nên đi xin chữ không?
Xin chữ là phong tục văn hoá gắn với việc học và chữ viết, không thuộc riêng tôn giáo nào. Người theo bất cứ tôn giáo nào hoặc không theo tôn giáo đều có thể xin chữ như một cách giữ nét đẹp ngày Tết và chọn một lời nhắc cho năm mới.