Ở chung cư, nhà thuê hay phòng trọ xa quê, bạn vẫn có thể lo rằm tháng Giêng trọn vẹn bằng một mâm gọn: một chỗ đặt sạch sẽ, một bình hoa, một đĩa quả, chén nước, nén hương hoặc ngọn đèn, cộng một món ngọt nếu có thời gian. Điều cần để ý nhiều hơn món ăn là nội quy toà nhà, an toàn lửa trong không gian nhỏ, và việc giữ liên lạc với gia đình ở quê để cùng nhau nhớ ngày.
Bài chia theo ba hoàn cảnh hay gặp: căn hộ chung cư có ban thờ, nhà thuê hay phòng trọ chưa có bàn thờ, và ở ký túc xá hay phòng ở chung với người khác. Chuyện giữ rằm Giêng khi sống ở nước ngoài được bàn riêng trong một bài khác của trang. Mỗi phần gợi ý chỗ đặt lễ, lễ vật thay thế, những điều nên hỏi trước và cách nối với gia đình. Bài không đưa văn khấn; lời khấn bạn nên xin từ người lớn trong nhà.
Ba hoàn cảnh, ba cách làm
Gia đình trẻ ở chung cư phần lớn đã có ban thờ treo tường hoặc tủ thờ nhỏ, nên chuyện không phải là "có cúng được không" mà là "cúng thế nào cho hợp nội quy và không gian". Khói hương, lửa nến, mùi thức ăn ở căn hộ kín cửa là những vấn đề thật, khác hẳn nhà đất ở quê.
Người ở trọ, sinh viên, người mới đi làm thuê nhà thường chưa có bàn thờ, có khi chỉ ở một hai năm rồi chuyển. Nhiều người băn khoăn có nên lập bàn thờ ở nhà thuê, có được thắp hương không, có làm phiền chủ nhà không. Đây là hoàn cảnh cần hỏi người lớn trong nhà và hỏi chủ nhà trước khi làm.
Sinh viên ở ký túc xá, công nhân ở khu nhà trọ tập thể, người ở ghép với bạn cùng phòng thì gặp thêm chuyện không gian chung: nội quy thường cấm hẳn lửa trần, và không phải ai cùng phòng cũng có chung nếp. Nhưng cũng chính những người xa nhà này thường muốn giữ rằm Giêng nhất, vì đó là sợi dây nối với gia đình. Ba hoàn cảnh khác nhau, nhưng chung một nguyên tắc: giữ phần cốt lõi (sạch, thành, nhớ ngày), linh hoạt phần hình thức.
Ở chung cư: những điều nên kiểm trước
Đọc nội quy toà nhà. Nhiều toà nhà cấm đốt vàng mã, cấm thắp hương ở hành lang, sảnh, ban công chung, có nơi quy định chỗ hoá vàng riêng. Hỏi ban quản lý trước dịp rằm để không bị nhắc nhở giữa buổi lễ.
Khói hương và báo cháy. Đầu báo khói trong căn hộ có thể kêu nếu thắp nhiều hương trong phòng kín. Thắp ít nén, mở cửa sổ, hoặc dùng hương ít khói. Không che, không tháo đầu báo khói.
Ban thờ treo tường. Ban thờ treo có mặt bàn hẹp, khó đặt mâm cỗ. Nhiều nhà đặt hoa, quả, nước trên ban, còn mâm cỗ đặt trên bàn phụ kê sát bên dưới.
Mùi thức ăn. Nấu cỗ trong căn hộ, mùi dễ lan sang hành lang. Bật hút mùi, đóng cửa bếp, chọn món ít dầu mỡ, hoặc đặt bớt món làm sẵn.
Hàng xóm. Tiếng chuông, tiếng mõ, khói hương sáng sớm có thể làm phiền nhà bên. Một lời chào và đĩa xôi lộc mang sang thường giải quyết được nhiều hơn mọi lời giải thích, nhất là với hàng xóm khác tín ngưỡng.
Nhà thuê, phòng trọ chưa có bàn thờ
Nhiều người ở trọ vẫn muốn thắp nén hương ngày rằm đầu năm. Các bước dưới là cách nhiều người làm, có hỏi ý gia đình và chủ nhà.
- Hỏi bố mẹ, ông bà xem nếp nhà nghĩ thế nào về việc thắp hương ở nơi ở tạm; nhiều nhà khuyên con chỉ cần đĩa quả, bình hoa và thắp hương vọng về quê.
- Hỏi chủ nhà có cho thắp hương, đặt kệ cố định không; nhiều chủ nhà ngại khói, ngại khoan tường.
- Chọn một chỗ cao, sạch, không đặt dưới chỗ phơi đồ, không sát giường ngủ; một kệ gỗ nhỏ hoặc mặt tủ là đủ.
- Đặt bình hoa, đĩa quả, chén nước sạch; nếu được phép thì thêm bát hương nhỏ, nếu không thì dùng đèn điện nhỏ thay hương nến.
- Ngày rằm, thắp hương hoặc bật đèn, đứng một lúc tưởng nhớ gia đình, tổ tiên theo cách nhà mình vẫn làm.
- Khi chuyển nhà, hỏi người lớn về cách thu dọn bát hương, chỗ thờ tạm theo nếp gia đình.
Có người lo rằng không có bát hương thì "không được cúng". Theo quan niệm của nhiều gia đình, lòng nhớ ngày và một đĩa quả sạch đặt trang trọng đã là cách giữ lễ. Nếu muốn lập bát hương ở nơi ở mới, nên hỏi kỹ người lớn trong họ vì mỗi nhà có cách làm riêng.
Ở ký túc xá, phòng ở chung: giữ lễ mà không phiền ai
Không gian chung đòi hỏi tế nhị hơn. Những cách làm dưới đây được nhiều người ở ghép chia sẻ:
- Hỏi bạn cùng phòng trước vài ngày: mình định đặt một đĩa quả, bình hoa ở góc bàn ngày rằm, bạn có thấy phiền không.
- Đọc nội quy ký túc xá, khu trọ: phần lớn cấm nến, hương, bếp điện trong phòng; dùng đèn điện nhỏ thay hương nến.
- Chọn góc riêng của mình: mặt bàn học, kệ đầu giường đã dọn sạch, không lấn sang chỗ người khác.
- Hoa và quả mua lượng nhỏ, đủ để dọn đi gọn sau một hai ngày.
- Món ngọt: một hộp xôi hoặc chè mua ở hàng quen, sau lễ mời cả phòng cùng ăn.
- Nếu muốn thắp hương thật, nhiều người chọn đi chùa gần nơi ở hoặc về nhà người thân trong cùng thành phố.
Điều quan trọng là bạn giữ được ngày, chứ không phải tái tạo y nguyên mâm cỗ ở quê. Nhiều sinh viên kể rằng đĩa xôi rằm mời cả phòng ăn lại là cách để bạn bè khác quê hiểu thêm về nếp nhà mình, và năm sau có khi cả phòng cùng góp một mâm nhỏ.
Lễ vật thay thế khi thiếu điều kiện
Bảng dưới gợi ý thay thế theo vai trò của lễ vật. Đây là cách làm của nhiều gia đình, không phải chuẩn.
| Lễ vật quen | Khi không có hoặc không được dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hương | Đèn điện thờ, ngọn nến điện | Nơi cấm lửa trần, ký túc xá, chung cư nghiêm |
| Nến, đèn dầu | Đèn điện nhỏ, đèn LED ánh vàng | Đỡ nguy cơ cháy trong phòng nhỏ |
| Mâm cỗ | Một món ngọt hoặc một món chay đơn giản | Hoặc chỉ hoa, quả, nước |
| Xôi gấc | Xôi thường, bánh ngọt, chè | Khi không có thời gian nấu, không có bếp |
| Hoa cúc, huệ | Hoa sẵn có ở nơi ở | Chọn hoa tươi, màu sáng |
| Vàng mã | Bỏ hẳn | Không bắt buộc; nhiều nơi cấm đốt |
Thay thế theo vai trò giúp bạn không thấy "thiếu lễ": hương và đèn là ánh sáng, hoa và quả là lòng thành, món ngọt là lời mời. Chừng ấy vai trò được giữ thì mâm gọn vẫn là mâm đủ ý, dù đặt ở căn phòng nhỏ đến đâu.
Một mâm rằm cho người sống một mình
Nhiều người đi học, đi làm xa sống một mình và nghĩ rằm Giêng là việc của "cả nhà". Thật ra một mâm cho một người rất gọn. Danh sách dưới đi chợ chưa đến nửa giờ:
- Một bó hoa nhỏ, chọn loại cắm được lâu như cúc.
- Ba đến năm quả: một quả bưởi hoặc vài quả cam, một nải chuối nhỏ hoặc vài quả táo.
- Một hộp xôi hoặc chè mua ở hàng quen, hay tự nấu một nồi chè nhỏ.
- Một chén nước sạch, một ngọn đèn hoặc vài nén hương nếu nơi ở cho phép.
- Một món ăn tối đơn giản để sau khi thắp hương thì ngồi ăn, coi như bữa cơm rằm của mình.
Mâm như vậy không tốn nhiều thời gian nhưng tạo ra một khoảng lặng giữa tuần làm việc. Nhiều người sống một mình kể rằng chính việc đi chợ hoa, bày đĩa quả là lúc họ thấy mình vẫn giữ được nếp nhà, dù đang ở rất xa.
Góp lễ với gia đình ở quê
Nhiều người ở xa vẫn muốn có phần mình trong mâm rằm ở nhà. Cách phổ biến là gửi tiền hoặc gửi đồ về nhờ bố mẹ, anh chị mua thêm hoa quả, góp vào mâm cỗ. Một số người gọi video vào lúc nhà thắp hương để cùng có mặt, nhất là khi ông bà còn khoẻ và vui khi thấy con cháu.
Khi góp lễ, nên hỏi trước nhà cần gì thay vì tự ý gửi đồ to tát. Bố mẹ lớn tuổi thường ngại con tốn kém; một bó hoa đặt giao tận nhà, một hộp quả ngon gửi về sớm vài ngày thường được đón nhận hơn một khoản tiền lớn. Nếu bạn là con trưởng đang ở xa, bàn với anh chị em ai thay mình đứng lễ năm nay.
Đừng quên gọi điện hỏi thăm sau lễ. Với nhiều gia đình, cuộc gọi tối rằm, kể cho nhau nghe mâm năm nay có gì, ai về, ai vắng, là phần lễ ấm áp nhất mà không cần một món lễ vật nào.
An toàn trong không gian nhỏ
Không để lửa khi vắng nhà. Căn hộ, phòng trọ thường không có người ở nhà ban ngày. Tắt hết hương nến trước khi ra khỏi nhà, kể cả khi chỉ đi một lúc.
Xa rèm, giấy, chăn gối. Kệ thờ trong phòng trọ hay đặt gần rèm, giá sách, giường. Giữ khoảng cách đủ xa và đặt hương nến trên đế không cháy.
Đèn điện cũng cần kiểm. Đèn thờ điện rẻ tiền, dây nối kém chất lượng bật liên tục nhiều ngày có thể nóng chảy. Dùng ổ cắm tốt, tắt khi đi ngủ hoặc vắng nhà.
Có bình chữa cháy mini. Nhiều toà nhà khuyến khích hộ gia đình có bình chữa cháy nhỏ. Một bình đặt gần bếp và chỗ thờ là khoản đầu tư hợp lý.
Bát hương nhỏ dễ đổ. Bát hương cỡ nhỏ trên kệ hẹp rất dễ lật khi có người va vào. Đổ cát hoặc tro sạch cho đầy, đặt bát trên đế chống trượt, cắm hương thẳng đứng, không cắm quá nhiều nén.
Tàn hương và thú nuôi. Mèo, chó trong căn hộ hay nhảy lên kệ. Nhà có thú nuôi nên chọn đèn điện thay nến, đặt chỗ thờ ở nơi thú nuôi khó leo tới, và không để mâm cỗ không người trông.
Câu hỏi thường gặp
Ở chung cư có được thắp hương ngày rằm không?
Phần lớn chung cư cho phép thắp hương trong căn hộ, nhưng cấm thắp hương, đốt vàng mã ở hành lang, sảnh, ban công chung. Nên đọc nội quy toà nhà, thắp ít hương, mở cửa sổ để khói không làm kêu đầu báo khói và không ảnh hưởng hàng xóm.
Ở nhà thuê có nên lập bàn thờ không?
Tuỳ nếp nhà và sự đồng ý của chủ nhà. Nhiều gia đình khuyên con ở trọ chỉ đặt hoa, quả, chén nước và thắp hương vọng về quê, không lập bát hương. Nếu muốn lập bàn thờ ở nơi ở mới, nên hỏi người lớn trong họ để làm theo cách gia đình.
Dùng đèn điện thay hương có được không?
Nhiều gia đình ở nơi cấm lửa trần hoặc có trẻ nhỏ dùng đèn điện thờ thay hương nến. Theo quan niệm của nhiều người, ánh sáng và lòng thành mới là phần chính. Nếu ông bà trong nhà chuộng hương thật, có thể thắp một nén ở nơi an toàn, phần còn lại dùng đèn.
Ở ký túc xá không được thắp hương thì giữ rằm thế nào?
Nhiều sinh viên đặt một đĩa quả, bình hoa nhỏ và đèn điện ở góc bàn của mình, đứng một lúc tưởng nhớ gia đình. Ai muốn thắp hương thật thường đi chùa gần nơi ở. Theo quan niệm của nhiều người, giữ ngày và giữ lòng mới là phần chính.
Ở xa không về được, có cần gửi tiền về góp lễ không?
Không bắt buộc. Nhiều người gửi một khoản nhỏ hoặc đặt hoa quả giao về nhà để góp vào mâm rằm. Hỏi bố mẹ cần gì trước khi gửi. Một cuộc gọi hỏi thăm đúng tối rằm thường cũng quý như món lễ vật.
Phòng trọ nhỏ thì đặt đĩa quả cúng ở đâu?
Chọn chỗ cao và sạch như mặt tủ, kệ gỗ, không đặt dưới chỗ phơi đồ, không đặt dưới sàn. Đặt xa giường, rèm và ổ điện nếu có thắp hương nến. Sau rằm hạ quả xuống ăn, đừng để đến khi hỏng.