Daeboreum, gọi đủ là Jeongwol Daeboreum, là ngày rằm tháng Giêng âm lịch của người Hàn, nghĩa là "trăng tròn lớn" của tháng đầu năm. Đây là dịp nông nghiệp truyền thống quan trọng: sáng sớm cắn hạt cứng, uống chén rượu lạnh, trưa ăn cơm ngũ cốc với các loại rau khô, tối lên đồi đón trăng mọc và đốt đống lửa lớn. Daeboreum không phải ngày nghỉ lễ chính thức ở Hàn Quốc hiện nay, nhưng vẫn được nhiều gia đình và địa phương giữ.
Bài này đi qua những tục Daeboreum phổ biến, ý nghĩa dân gian của từng tục, cách người Hàn giữ tục hôm nay và điểm giống – khác với rằm Giêng của người Việt. Tục mỗi vùng có dị biệt, bài nêu ở mức phổ biến; tên tiếng Hàn ghi theo cách phiên âm Latinh thông dụng để bạn dễ tìm hiểu thêm.
Daeboreum trong lịch của người Hàn
Người Hàn có hai mốc lớn đầu năm âm lịch: Seollal, tức Tết Nguyên Đán, và Daeboreum, rằm tháng Giêng. Trong xã hội nông nghiệp xưa, Seollal hướng về tổ tiên và gia đình, còn Daeboreum hướng về mùa màng, sức khoẻ và cộng đồng làng. Nhiều tục Daeboreum mang ý cầu năm mới được mùa, người khoẻ, làng yên, theo quan niệm dân gian.
Cũng như người Việt và người Hoa, người Hàn tính Daeboreum theo âm lịch, nên ngày dương lịch thay đổi mỗi năm và phần lớn các năm trùng với rằm Giêng của Việt Nam. Nhưng lịch âm mỗi nước tính theo giờ của nước mình, Hàn Quốc nhanh hơn Việt Nam hai tiếng, nên khi điểm trăng mới rơi gần nửa đêm, hai lịch lệch nhau một ngày. Năm 2027 là một ví dụ: trăng mới rơi vào khoảng 23 giờ ngày 6/2 theo giờ Việt Nam nhưng đã sang 0 giờ hơn ngày 7/2 theo giờ Hàn Quốc. Vì vậy Tết Việt Nam là 6/2/2027, Seollal của Hàn Quốc là 7/2/2027, và Daeboreum 2027 rơi vào 21/2, muộn hơn rằm Giêng ở Việt Nam (20/2/2027) một ngày.
Ngày nay, Daeboreum không còn là ngày nghỉ, nhưng siêu thị, chợ truyền thống bày bán đầy đủ hạt khô, gạo ngũ cốc, rau khô vào những ngày trước rằm. Nhiều địa phương tổ chức lễ hội Daeboreum với đốt lửa, kéo co, biểu diễn nhạc nông dân, thu hút cả người trẻ ở thành phố về xem.
Buổi sáng: cắn hạt cứng và chén rượu "sáng tai"
Bureom – cắn hạt cứng. Sáng sớm rằm, nhiều gia đình Hàn cắn các loại hạt có vỏ cứng như óc chó, hạt dẻ, lạc, hạnh nhân. Theo quan niệm dân gian, tiếng "rắc" khi cắn hạt xua đi những điều xấu, và việc cắn hạt đầu năm giúp răng chắc, da không mọc mụn nhọt trong năm. Chữ "bureom" vừa chỉ các loại hạt này, vừa gợi tới mụn nhọt trong tiếng Hàn cổ, nên tục có tên như vậy.
Gwibalgisul – rượu sáng tai. Người lớn uống một chén rượu lạnh vào buổi sáng, không hâm nóng, với mong ước tai thính cả năm, nghe được tin vui. Ngày nay nhiều gia đình chỉ nhấp một ngụm cho có tục; trẻ em và người không uống rượu thì bỏ qua.
Deowi palgi – bán cái nóng. Sáng rằm, người ta gọi tên một người bạn; nếu người kia lên tiếng đáp, người gọi nói nhanh một câu đại ý "cái nóng của mình bán cho bạn đấy". Theo quan niệm vui của dân gian, người gọi sẽ không bị nóng bức trong mùa hè năm đó. Đây là một trò đùa đầu năm, trẻ em rất thích, và ai cũng biết để không đáp vội khi bị gọi tên sáng rằm.
Bàn ăn Daeboreum: cơm ngũ cốc, rau khô và cơm nếp ngọt
Món ăn Daeboreum mang dấu ấn mùa đông của vùng nông nghiệp lạnh: dùng hạt và rau đã phơi khô từ năm trước. Bảng dưới nêu các món phổ biến:
| Món | Làm từ gì | Ý nghĩa dân gian | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ogokbap (cơm ngũ cốc) | Gạo nếp trộn với các loại hạt như kê, cao lương, đậu đỏ, đậu đen | Mong năm mới đủ mọi loại hạt, được mùa | Thành phần thay đổi theo vùng và theo nhà |
| Mugeun namul (rau khô năm cũ) | Các loại rau, nấm, lá phơi khô từ mùa trước, ngâm rồi xào hoặc trộn | Ăn rau khô đầu năm để khoẻ người qua mùa hè, theo quan niệm xưa | Thường dọn thành nhiều đĩa nhỏ |
| Yakbap (cơm nếp ngọt) | Gạo nếp hấp với táo đỏ, hạt dẻ, hạt thông, đường nâu, dầu mè | Món ngọt dịp lễ, gắn với một truyền thuyết thời Silla | Có thể để lâu hơn cơm thường |
| Bureom | Óc chó, hạt dẻ, lạc, hạnh nhân | Cắn sáng rằm cho răng chắc, xua điều xấu | Người răng yếu, trẻ nhỏ nên cẩn thận |
| Lá bọc cơm | Lá rau khô hoặc lá rong biển gói cơm | Gói "phúc" vào, mong được nhiều điều tốt | Có nơi gọi là bokssam, tức gói phúc |
Bàn ăn Daeboreum có điểm gần với mâm rằm của người Việt: dùng những thứ sẵn có của mùa, nhiều món chay, mang ý mong mùa màng. Nhưng thay vì bánh viên nếp như người Việt, người Hoa, người Hàn dùng cơm ngũ cốc và hạt khô làm trung tâm.
Buổi tối: đón trăng và đốt nhà trăng
Dalmaji, tức đón trăng, là tục lên đồi, lên núi gần làng để chờ trăng rằm mọc. Theo quan niệm dân gian, người nhìn thấy trăng đầu tiên sẽ gặp may trong năm, và người ta thường ước một điều khi trăng vừa nhô lên. Người nông dân xưa còn nhìn màu và độ sáng của trăng để đoán mùa màng năm đó, một cách quan sát thời tiết dân gian.
Daljip taeugi, tức đốt nhà trăng, là tục dựng một khối lớn bằng rơm, cành thông, tre, rồi đốt đúng lúc trăng mọc. Dân làng đứng quanh đống lửa, có khi buộc những mảnh giấy ghi lời ước vào nhà trăng trước khi đốt. Theo quan niệm xưa, lửa lớn xua điều xấu và mang lại may mắn cho làng. Tiếng tre nổ trong lửa cũng được coi là xua đuổi điều không lành.
Do nguy cơ cháy rừng vào mùa đông khô hanh, nhiều địa phương ở Hàn Quốc ngày nay tổ chức đốt nhà trăng có kiểm soát, có lực lượng cứu hoả trực, hoặc thu nhỏ, có năm huỷ bỏ khi thời tiết quá khô. Tục jwibulnori, quay lon có than hồng và đốt cỏ bờ ruộng, ngày xưa để diệt sâu bọ, nay bị hạn chế nhiều vì cháy lan.
Kéo co và nhạc nông dân: phần hội của cả làng
Kéo co là một trong những tục cộng đồng gắn với Daeboreum ở nhiều vùng Hàn Quốc. Làng chia hai phe, thường theo hướng đông – tây hoặc theo giới, kéo những sợi thừng to bện từ rơm. Theo quan niệm xưa, kết quả kéo co liên quan tới mùa màng năm đó. Một số cuộc kéo co ở Hàn Quốc nổi tiếng với dây thừng rất to và hàng nghìn người tham gia.
Năm 2015, UNESCO ghi danh "Nghi lễ và trò kéo co" là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại, đây là hồ sơ đa quốc gia gồm Việt Nam, Hàn Quốc, Campuchia và Philippines. Điều này cho thấy kéo co nghi lễ là nét văn hoá chung của các cư dân trồng lúa ở châu Á, không riêng một nước nào.
Bên cạnh kéo co là nhạc nông dân, gọi là pungmul hay nongak, với trống, chiêng, kèn và điệu múa xoay vòng. Ở một số làng, đoàn nhạc đi từng nhà đánh trống trong sân để "đạp đất", cầu cho nhà yên, đất lành, theo tục jisinbalgi. Chủ nhà thường mời đoàn ăn uống. Những tục này nay chủ yếu được giữ trong các lễ hội địa phương và các nhóm bảo tồn.
Daeboreum trong gia đình Hàn ở thành phố hôm nay
Phần lớn người Hàn hiện sống ở đô thị, không còn đồng ruộng để đốt bờ hay đồi làng để đón trăng. Tục Daeboreum vì vậy được giữ theo những cách gọn hơn:
- Mua sẵn túi hạt khô trộn ở siêu thị, cả nhà mỗi người cắn một hạt vào buổi sáng trước khi đi làm, đi học.
- Nấu cơm ngũ cốc bằng nồi cơm điện với gói gạo trộn bán sẵn, kèm vài món rau khô mua ở chợ hoặc cửa hàng thực phẩm.
- Trường mẫu giáo, tiểu học tổ chức buổi học về Daeboreum: kể chuyện, cho trẻ cắn hạt, làm nhà trăng nhỏ bằng giấy thay cho lửa thật.
- Các khu phố, công viên, làng dân tộc học tổ chức lễ hội cuối tuần gần rằm, có kéo co, nhạc nông dân, thả diều, viết lời ước.
- Nhiều gia đình chỉ giữ một việc: đi dạo buổi tối ngắm trăng tròn đầu năm, coi như một cách đón trăng của người thành phố.
Sự thu gọn này giống cách nhiều gia đình Việt ở chung cư làm mâm rằm Giêng nhỏ hơn ngày xưa. Tục không mất đi mà đổi hình thức cho hợp với đời sống. Những nghi thức gắn với lửa lớn và đồng ruộng được chuyển về lễ hội có tổ chức, còn những tục nhỏ trong bữa ăn thì vẫn ở lại trong nhà.
Giống và khác với rằm tháng Giêng của người Việt
Daeboreum và rằm Giêng Việt chung một gốc lịch âm và nền nông nghiệp lúa nước, nên có nhiều điểm gặp nhau: cùng ngày rằm đầu năm, cùng mang ý cầu mùa, cùng có kéo co trong hội làng ở một số nơi. Cả hai đều là dịp gia đình sum họp sau Tết.
Khác biệt rõ nhất là trọng tâm. Người Việt, nhất là ở miền Bắc, gắn rằm Giêng với lễ chùa và mâm cúng gia tiên. Người Hàn gắn Daeboreum với sức khoẻ cá nhân và mùa màng qua các tục ăn uống, cắn hạt, đốt lửa, ít liên quan đến lễ chùa hơn. Người Hoa lại đặt trọng tâm vào hội đèn. Ba cộng đồng cùng một ngày, mỗi bên một cách.
Với người Việt sống ở Hàn Quốc, Daeboreum là dịp tốt để tìm hiểu văn hoá nước sở tại: thử cắn vài hạt óc chó sáng rằm, ăn một bát cơm ngũ cốc, đi xem đốt nhà trăng ở lễ hội địa phương. Song song, bạn vẫn có thể làm mâm rằm nhỏ theo nếp nhà mình. Hai tục đặt cạnh nhau không mâu thuẫn mà còn giúp con trẻ trong gia đình đa văn hoá hiểu cả hai bên.
Câu hỏi thường gặp
Daeboreum có phải là ngày nghỉ ở Hàn Quốc không?
Không. Hiện nay Hàn Quốc nghỉ dịp Seollal, tức Tết âm lịch, còn Daeboreum là ngày bình thường. Người dân vẫn giữ tục trong gia đình và đi các lễ hội địa phương vào buổi tối hoặc cuối tuần gần rằm.
Vì sao người Hàn cắn hạt cứng vào sáng rằm?
Theo quan niệm dân gian, cắn hạt cứng đầu năm giúp răng chắc khoẻ, da không nổi mụn nhọt, và tiếng hạt vỡ xua điều xấu. Đây là tục mang tính biểu tượng. Người răng yếu, người đang niềng răng và trẻ nhỏ nên chọn hạt mềm hoặc chỉ ăn tượng trưng.
Ogokbap gồm những loại hạt nào?
Tên gọi nghĩa là cơm năm loại hạt, thường có gạo nếp, kê, cao lương, đậu đỏ, đậu đen, nhưng thành phần thay đổi theo vùng và theo nhà. Ở Việt Nam, bạn có thể tìm các loại hạt này ở cửa hàng thực phẩm Hàn hoặc dùng loại hạt tương đương.
Đốt nhà trăng có nguy hiểm không?
Có nguy cơ cháy lan, nhất là khi trời khô và gió mạnh. Vì vậy ở Hàn Quốc, việc đốt nhà trăng thường do chính quyền địa phương hoặc ban tổ chức thực hiện ở bãi trống, có lực lượng cứu hoả trực. Người xem nên đứng xa, theo hướng dẫn và không tự đốt lửa.
Daeboreum và Tết Nguyên Tiêu của người Hoa có liên quan không?
Cùng là rằm tháng Giêng âm lịch và có chung một số ảnh hưởng văn hoá trong khu vực, nhưng tục cụ thể khác nhau nhiều. Người Hoa nhấn mạnh hội đèn và bánh viên nếp, người Hàn nhấn mạnh món ăn từ hạt khô, đón trăng và đốt lửa cộng đồng.
Người Việt ở Hàn Quốc có thể tham gia lễ hội Daeboreum không?
Có. Các lễ hội Daeboreum địa phương thường mở cho mọi người, có hoạt động như kéo co, nhạc nông dân, thử món ăn. Bạn nên xem thông báo của chính quyền địa phương hoặc trung tâm văn hoá gần nơi ở về thời gian, địa điểm và quy định an toàn.