Bình thơ là nói ngắn gọn, có cảm xúc về cái hay của một bài thơ trước người nghe, thường đi kèm với việc đọc lại những câu đáng chú ý. Bình thơ không phải bài phân tích viết ra giấy, cũng không phải bài phê bình đánh giá hay dở; nó là một cách mời người nghe cùng thấy điều người bình đã thấy. Một lời bình tốt khiến người nghe muốn đọc lại bài thơ ngay sau đó.
Trong các đêm thơ, phần đọc và bình thơ là tiết mục quen thuộc, nhưng cũng dễ làm hỏng nhất: bình quá dài, khen chung chung, kể tiểu sử thay vì nói về thơ. Bài này giải thích bình thơ là gì, khác các cách nói về thơ khác ở đâu, và hướng dẫn từng bước bình một bài thơ ngắn trong khoảng ba đến năm phút.
Bình thơ từ đâu ra
Người Việt có truyền thống "bình văn" từ thời Nho học. Trong các trường học chữ Hán, bài văn hay của học trò được thầy hoặc người có giọng tốt đọc to lên, ngâm nga, kèm những lời khen ở chỗ đắc ý. Việc bình không chỉ để khen, mà để cả lớp nghe ra cái hay, học cách đặt câu, dùng chữ. Bình văn vì thế vừa là thưởng thức vừa là học.
Sang thời hiện đại, bình thơ trở thành một sinh hoạt văn chương phổ biến: trên báo, trên đài phát thanh, trong các câu lạc bộ thơ, trong giờ học văn. Những bài bình thơ hay của các nhà phê bình, nhà thơ từng được người đọc chép lại, nhớ lâu không kém chính bài thơ. Chương trình đọc và bình thơ trên sóng phát thanh từng là nơi nhiều người lần đầu được dẫn vào thế giới thơ.
Hiểu nguồn gốc này để thấy bình thơ có tính chất riêng: nó gắn với giọng nói, với người nghe trước mặt, với khoảnh khắc chung. Một lời bình hay trên giấy chưa chắc hay khi nói, và ngược lại. Trong đêm thơ rằm tháng Giêng, bình thơ là để nói, không phải để đọc một bài viết đã chuẩn bị sẵn.
Bình thơ, phân tích thơ và phê bình thơ khác nhau ở đâu
Ba cách nói về thơ này hay bị trộn lẫn. Phân biệt rõ giúp bạn biết mình đang làm gì khi được mời "bình một bài thơ".
| Tiêu chí | Bình thơ | Phân tích thơ | Phê bình thơ |
|---|---|---|---|
| Mục đích | Chia sẻ cái hay, khơi cảm xúc | Giải thích cấu trúc, nghệ thuật, nội dung | Đánh giá giá trị, đặt vào bối cảnh văn học |
| Hình thức | Nói, ngắn, có đọc trích | Viết, thường dài, có bố cục | Viết hoặc nói, có lập luận |
| Độ dài | Ba đến mười phút | Nhiều trang | Tuỳ bài |
| Phạm vi | Một hai điểm sáng của bài | Toàn bộ bài thơ | Bài thơ trong mối quan hệ với tác giả, thời đại |
| Giọng | Thân mật, có cảm xúc | Khách quan, mạch lạc | Có chính kiến, có thể khen hoặc chê |
| Người nghe hoặc đọc | Khán giả đêm thơ, người yêu thơ | Học sinh, người học văn | Người đọc chuyên, giới văn chương |
Bình thơ hay không cần nói hết mọi cái hay của bài. Ngược lại, chính việc chọn một điểm và nói kỹ điểm ấy mới làm nên lời bình đáng nhớ.
Chuẩn bị bình một bài thơ ngắn: các bước
Với một bài thơ bốn đến mười hai câu, bạn có thể chuẩn bị lời bình ba đến năm phút theo các bước sau:
- Đọc bài thơ nhiều lần, cả đọc thầm lẫn đọc to. Lần đầu để cảm, những lần sau để nhận ra câu nào, chữ nào làm bạn dừng lại.
- Tìm một điểm sáng. Một chữ đắt, một hình ảnh lạ, một cách ngắt nhịp bất ngờ, một sự đối lập. Đó sẽ là trục của lời bình.
- Kiểm tra câu chữ và nguồn. Đối chiếu bài thơ với sách in, tuyển tập uy tín. Bình một chữ mà hoá ra chép sai thì cả lời bình đổ.
- Tìm hiểu hoàn cảnh vừa đủ. Một hai thông tin về hoàn cảnh ra đời, nếu thật sự giúp hiểu bài. Không cần kể cả tiểu sử tác giả.
- Dựng ba phần. Mở bằng cảm nhận chung một hai câu; thân bình điểm sáng, có đọc lại câu thơ; kết bằng một ý mở ra cho người nghe tự nghĩ tiếp.
- Tập nói, không tập đọc. Viết ý chính ra giấy nhỏ, tập nói thành lời tự nhiên. Bấm giờ để không vượt năm phút.
- Chuẩn bị cách đọc bài thơ. Bình xong thường đọc lại cả bài; người nghe giờ đã biết điểm sáng nên sẽ nghe khác lần đầu.
Một ví dụ bình ngắn (ví dụ tự soạn)
Để dễ hình dung, dưới đây là một đoạn bình rất ngắn, tự soạn làm ví dụ, về câu thơ "Lá vàng trước gió khẽ đưa vèo" trong bài "Thu điếu" của Nguyễn Khuyến. Bài là thơ thu chứ không phải thơ xuân, được chọn vì câu thơ quen thuộc và cho thấy rõ cách bình xoáy vào một chữ.
"Cả bài thơ mùa thu của Nguyễn Khuyến tĩnh đến mức nghe được cả tiếng sóng gợn. Trong cái tĩnh ấy có một chuyển động duy nhất đủ mạnh: chiếc lá vàng. Nhưng gió chỉ khẽ đưa, mà lá lại bay vèo. Chữ vèo nhanh, gọn, như một tiếng động nhỏ cắt ngang không gian im lặng. Đọc chậm câu thơ, bạn sẽ thấy chiếc lá đã rơi xong trước khi kịp nhìn theo. Có những thứ trong đời cũng đi qua như thế, nhẹ mà nhanh, chỉ người ngồi đủ lâu, đủ lặng mới thấy."
Đoạn bình này chưa đến một trăm hai mươi tiếng, chỉ xoáy vào một chữ, có một hình ảnh đối lập giữa "khẽ" và "vèo", và kết bằng một ý mở cho người nghe. Bạn không cần bình giống vậy, nhưng nên giữ tinh thần: một điểm, nói kỹ, nói bằng cảm nhận của mình, và tôn trọng câu chữ của tác giả.
Giọng nói, cách đọc trích và cử chỉ khi bình
Lời bình hay đến đâu cũng cần được nói ra cho người nghe nghe rõ. Nói chậm hơn khi trò chuyện thường ngày một chút, nhất là ở những câu quan trọng. Dừng một nhịp trước khi đọc lại câu thơ đang bình, để người nghe biết sắp đến chỗ chính. Sau khi đọc câu thơ, lại dừng một nhịp nữa cho câu thơ kịp ngấm, rồi mới nói tiếp.
Cách đọc trích trong lời bình khác cách đọc cả bài. Khi trích, đọc chậm, rõ từng chữ, nhấn nhẹ vào chữ mình sắp bình, nhưng không nhấn quá tay đến mức méo câu thơ. Nếu bình một chữ, có thể đọc câu thơ hai lần: lần đầu đọc bình thường, lần sau đọc chậm và dừng lại ở chữ ấy.
Cử chỉ nên tiết chế. Đứng hoặc ngồi thẳng, nhìn người nghe chứ không cúi mặt vào giấy, tay để tự nhiên. Không cần diễn kịch, không cần giọng sân khấu. Người nghe tin lời bình khi thấy người bình đang nói thật điều mình cảm, không phải đang trình diễn.
Giấy ghi chú chỉ nên có vài từ khoá và câu thơ cần trích, chép đúng chính tả và dấu. Đọc nguyên văn một bài bình đã viết sẵn thường làm giọng nói đều đều, mất đi tính chất trò chuyện vốn là cái hay của bình thơ trong đêm thơ.
Những lỗi khiến lời bình thơ làm người nghe chán
Người bình thơ lần đầu hay mắc một số lỗi quen thuộc. Biết trước để tránh:
- Khen chung chung: "bài thơ rất hay, rất xúc động, rất giàu hình ảnh" mà không chỉ ra hay ở chữ nào, câu nào.
- Kể tiểu sử dài: nói năm phút về cuộc đời tác giả, còn một phút cho bài thơ.
- Biến lời bình thành giờ giảng: liệt kê biện pháp tu từ, đặt câu hỏi kiểm tra người nghe.
- Gán ý cho tác giả: khẳng định "nhà thơ muốn nói" điều mà bài thơ không hề gợi tới, nhất là gán ý thời sự.
- Bình bản dịch như nguyên tác: phân tích một chữ của người dịch rồi khen tác giả gốc.
- Nói quá giờ: lời bình dài hơn bài thơ nhiều lần, người nghe quên mất bài thơ.
- Dùng chữ sáo: "thi phẩm bất hủ", "ngòi bút tài hoa", "rung động sâu xa" lặp lại khiến lời bình nghe như văn mẫu.
Một mẹo đơn giản: sau khi chuẩn bị xong, tự hỏi lời bình của mình có thể đặt cho một bài thơ khác không. Nếu có, nghĩa là nó còn chung chung, cần xoáy sâu hơn vào bài đang bình.
Bình thơ trong câu lạc bộ, trường học và gia đình
Trong câu lạc bộ thơ, bình thơ có thể thành một nếp sinh hoạt: mỗi buổi một người chọn một bài thơ mình yêu thích và bình ngắn, sau đó cả nhóm trao đổi thêm. Không cần người bình phải là chuyên gia; chính sự đa dạng của người bình làm buổi sinh hoạt phong phú. Một người thợ, một người nội trợ, một người về hưu có thể thấy trong bài thơ những điều mà người học văn chuyên nghiệp bỏ qua.
Ở trường học, cho học sinh tự bình một câu thơ mình thích, trong một hai phút, là cách luyện cảm thụ nhẹ nhàng hơn viết bài phân tích. Thầy cô nên khuyến khích cảm nhận riêng, không đòi một đáp án đúng, và tránh chấm điểm phần bình miệng này.
Trong gia đình, đêm rằm tháng Giêng có thể có một trò nhỏ: mỗi người chọn một câu thơ mình nhớ, nói vì sao câu ấy ở lại trong mình bao nhiêu năm. Đó cũng là bình thơ, ở dạng giản dị nhất. Nhiều khi một câu chuyện bên câu thơ của ông bà còn đáng nhớ hơn mọi lời bình trên sân khấu.
Nếu bạn được mời bình thơ trong chương trình Ngày thơ ở địa phương, hãy hỏi trước ban tổ chức ba điều: bình bài nào hay được tự chọn, có bao nhiêu phút, và ai sẽ đọc bài thơ, bạn hay người khác. Biết rõ ba điều ấy, bạn chuẩn bị vừa vặn, không bị cắt ngang giữa chừng và không làm lỡ nhịp chương trình. Nếu được tự chọn, nên chọn bài bạn thật sự yêu chứ không phải bài nổi tiếng nhất; người nghe luôn nhận ra sự khác biệt giữa lời bình của người yêu bài thơ và lời bình của người làm cho xong việc.
Câu hỏi thường gặp
Bình thơ và phân tích thơ khác nhau thế nào?
Bình thơ là nói ngắn, có cảm xúc, thường chỉ xoáy vào một hai điểm sáng của bài và hướng tới người nghe trực tiếp. Phân tích thơ là viết có bố cục, đi qua toàn bộ bài thơ để giải thích nội dung và nghệ thuật, thường dùng trong học tập.
Một lời bình thơ nên dài bao lâu?
Trong đêm thơ, ba đến năm phút cho một bài thơ ngắn là vừa. Lời bình không nên dài hơn bài thơ quá nhiều lần. Nếu được mời bình trong chương trình chuyên đề, có thể dài hơn nhưng vẫn nên xoáy vào ít điểm.
Không học chuyên văn có bình thơ được không?
Được. Bình thơ cần cảm nhận thật và sự chú ý đến câu chữ hơn là kiến thức chuyên môn. Một người đọc bình thường nói chân thành vì sao một chữ làm mình dừng lại thường chạm người nghe hơn một lời bình nhiều thuật ngữ.
Có nên bình thơ của chính mình không?
Thường không nên tự bình thơ mình trước đám đông, vì dễ thành tự khen hoặc giải thích hộ người nghe. Nếu được hỏi, có thể kể ngắn hoàn cảnh viết bài, rồi để người nghe tự cảm. Lời bình hợp hơn khi đến từ người khác.
Bình thơ có cần nói về tác giả không?
Chỉ cần nói những thông tin thật sự giúp hiểu bài, như hoàn cảnh ra đời hay một chi tiết liên quan trực tiếp. Không cần kể cả tiểu sử. Trọng tâm của lời bình luôn là bài thơ, không phải người viết.
Làm sao để lời bình không bị sáo?
Tránh những cụm khen chung chung, chỉ ra cụ thể chữ nào, câu nào, hình ảnh nào gây ấn tượng và vì sao. Dùng ngôn ngữ của chính mình thay vì văn mẫu. Tự kiểm tra xem lời bình có đặt được cho bài thơ khác không; nếu được, cần cụ thể hơn.