Một đêm thơ Nguyên tiêu cho câu lạc bộ hay xóm phố cần bốn thứ: một chủ đề rõ, một kịch bản khoảng 90 phút có nhịp lên xuống, một nhóm nhỏ phân vai rõ ràng, và một không gian đủ ấm, đủ nghe, đủ an toàn. Không cần sân khấu lớn hay ngân sách nhiều; nhiều đêm thơ đáng nhớ nhất diễn ra ở sân nhà văn hoá với vài chục chiếc ghế nhựa và một chiếc loa.
Bài này đi từ khâu chọn chủ đề đến khâu dọn dẹp sau đêm thơ, kèm một kịch bản mẫu là ví dụ giả định để bạn chỉnh theo quy mô của mình. Những gợi ý ở đây phù hợp với câu lạc bộ thơ người cao tuổi, nhóm yêu thơ ở cơ quan, tổ dân phố muốn có một sinh hoạt văn hoá vào đêm rằm tháng Giêng, trùng với Ngày thơ Việt Nam.
Chọn chủ đề và quy mô trước tiên
Một chủ đề, không phải năm chủ đề. Đêm thơ có mạch khi mọi tiết mục cùng xoay quanh một trục: "Trăng rằm và quê hương", "Mùa xuân trên dòng sông quê", "Thơ của những người đi xa", "Thơ viết về phố mình". Chủ đề hẹp giúp người chọn bài dễ, người nghe dễ theo, và người dẫn chương trình có sợi chỉ để nối các tiết mục.
Ước lượng số người. Ba mươi người ngồi sân nhà văn hoá khác hẳn hai trăm người ở sân đình. Quy mô quyết định cần loa to cỡ nào, bao nhiêu ghế, có cần người giữ trật tự, có cần báo với chính quyền khu dân cư hay ban quản lý nơi tổ chức không.
Chọn thời lượng vừa sức. Một đêm thơ cho người cao tuổi nên gói trong khoảng 90 phút. Lâu hơn, người nghe mỏi, trời đêm tháng Giêng ở miền Bắc lạnh và ẩm, nhiều người sẽ bỏ về giữa chừng, làm không khí chùng xuống.
Quyết định thơ của ai. Đêm thơ của câu lạc bộ thường đọc thơ hội viên; đêm thơ xóm phố có thể kết hợp thơ nổi tiếng mọi người đều biết với thơ của người trong xóm. Xác định tỉ lệ từ đầu để tránh tình trạng ai cũng muốn đọc thơ mình mà không còn chỗ cho bài chung.
Kịch bản mẫu một đêm thơ 90 phút
Bảng dưới là ví dụ giả định cho một đêm thơ câu lạc bộ khoảng năm mươi người. Thời lượng từng phần có thể co giãn, nhưng nên giữ nguyên nhịp: mở chậm, lên dần, có khoảng nghỉ, cao trào, khép lại nhẹ.
| Phần | Thời lượng | Nội dung | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đón khách | 15 phút trước giờ | Nhạc nền nhẹ, khách vào chỗ, trà nóng | Ai đọc thơ ngồi hàng gần sân khấu |
| Khai mạc | 5 phút | Lời chào, giới thiệu chủ đề và ý nghĩa đêm rằm | Ngắn gọn, tránh diễn văn dài |
| Phần một | 25 phút | Thơ cổ và thơ quen thuộc về trăng, xuân | Xen một tiết mục ngâm thơ |
| Nghỉ giữa giờ | 10 phút | Mời trà, bánh trôi hoặc chè đêm rằm | Khoảng nghỉ để mọi người trò chuyện |
| Phần hai | 30 phút | Thơ của hội viên, người trong xóm | Mỗi người một bài, dưới ba phút |
| Tiết mục chung | 10 phút | Cả hội trường đọc một bài thơ mọi người đều thuộc | Chọn bài ngắn, nhịp đều |
| Khép lại | 10 phút | Một bài thơ trầm, lời cảm ơn, chụp ảnh chung | Kết đúng giờ đã hẹn |
Dán kịch bản in lớn ở chỗ người dẫn chương trình và người phụ trách âm thanh cùng nhìn thấy. Ghi cả tên người đọc theo thứ tự, để không ai phải hỏi "đến lượt ai rồi" giữa chừng.
Phân vai: ít người nhưng rõ việc
Một đêm thơ nhỏ chỉ cần năm sáu người lo việc, miễn mỗi người biết rõ phần mình. Gợi ý cách chia:
- Trưởng ban: giữ kịch bản tổng, quyết định khi có thay đổi phút chót, giữ liên lạc với nơi cho mượn địa điểm.
- Người dẫn chương trình: giới thiệu từng tiết mục bằng một hai câu, giữ nhịp thời gian, xử lý tình huống như người đọc vắng mặt.
- Người phụ trách chọn bài: thu danh sách bài đọc trước ít nhất một tuần, kiểm tra trùng bài, kiểm tra tên tác giả, sắp xếp theo mạch.
- Người lo âm thanh, ánh sáng: thử loa, micro trước giờ, chỉnh âm lượng theo từng giọng, lo đèn chiếu sân khấu và lối đi.
- Người đón khách và hậu cần: xếp ghế, chuẩn bị trà nước, chỉ chỗ ngồi, để ý người cao tuổi cần hỗ trợ đi lại.
- Người ghi lại: chụp ảnh, ghi âm hoặc ghi hình nếu cần, và nhớ hỏi ý những người không muốn bị quay chụp.
Trong câu lạc bộ người cao tuổi, nên có ít nhất một người trẻ hơn lo phần kỹ thuật. Không ít đêm thơ bị gián đoạn chỉ vì loa rè hay micro hết pin mà không ai biết xử lý.
Chọn và sắp xếp bài thơ cho có nhịp
Danh sách bài đọc là xương sống của đêm thơ. Khi thu bài, đề nghị mỗi người gửi trước tên bài, tác giả, độ dài, và người đọc tự đọc hay nhờ người khác đọc. Bài dài quá ba phút nên khuyên cắt bớt hoặc chọn bài khác, vì người nghe ngoài trời khó theo một bài thơ dài.
Sắp xếp theo nguyên tắc xen kẽ: một bài trầm rồi một bài vui, một giọng nữ rồi một giọng nam, một bài cổ rồi một bài mới, một bài đọc rồi một bài ngâm. Tránh để ba bài buồn liên tiếp, người nghe sẽ chùng xuống. Bài mở đầu và bài kết là hai bài quan trọng nhất; chọn người đọc vững nhất cho hai vị trí ấy.
Với thơ của hội viên, người phụ trách chọn bài nên tế nhị. Không ai muốn bị từ chối, nhưng một đêm thơ có quá nhiều bài na ná nhau sẽ mất người nghe. Cách mềm mỏng là đặt ra từ đầu những tiêu chí chung như đúng chủ đề, dưới ba phút, mỗi người một bài, rồi áp dụng như nhau cho mọi người.
Nếu đọc thơ của tác giả còn bản quyền, ghi rõ tên tác giả khi giới thiệu. Nếu định ghi hình đăng lên mạng hay in tập thơ đêm rằm, cần hỏi ý người giữ quyền với những bài ấy.
Người dẫn chương trình: nói ít mà đúng
Người dẫn chương trình quyết định đêm thơ trôi chảy hay ngắc ngứ. Lỗi hay gặp nhất là nói quá nhiều: mỗi lần giới thiệu một bài lại bình luận dài, kể chuyện riêng, khen người đọc trước khi người ta đọc. Người nghe đến để nghe thơ, nên lời dẫn chỉ nên là chiếc cầu ngắn giữa hai bài, thường một hai câu là đủ.
Một lời dẫn tốt trả lời ba điều: bài gì, của ai, ai đọc, và nếu cần thì một chi tiết nhỏ giúp người nghe vào bài, chẳng hạn bài được viết trong hoàn cảnh nào, hay người đọc chọn bài này vì kỷ niệm gì. Chuẩn bị sẵn những lời dẫn ấy trên giấy, theo đúng thứ tự kịch bản, để khỏi lúng túng.
Người dẫn cũng là người giữ giờ. Khi một tiết mục kéo dài, đừng cắt ngang thô bạo; hãy rút ngắn lời dẫn của các tiết mục sau, hoặc khéo léo nhắc người đọc tiếp theo chọn đoạn ngắn hơn. Khi có sự cố như mất điện, micro rè, người đọc quên lời, người dẫn nên bình tĩnh nói một câu nhẹ nhàng, có thể mời cả hội trường đọc cùng một bài quen trong lúc chờ khắc phục.
Cuối cùng, người dẫn chương trình đêm rằm không cần giọng điệu sân khấu truyền hình. Một giọng nói tự nhiên, ấm, rõ, như người trong nhà nói với nhau, hợp với không khí đêm thơ xóm phố hơn nhiều.
Không gian, âm thanh và ánh sáng
Chọn chỗ có mái che hoặc có phương án dự phòng khi mưa phùn, vì tháng Giêng miền Bắc thường có mưa bụi. Nếu tổ chức ngoài trời để ngắm trăng, chuẩn bị bạt che và báo trước cho mọi người mang áo ấm. Ở miền Nam, trời đêm dễ chịu hơn nhưng nên tính chuyện muỗi và gió.
Âm thanh quan trọng hơn mọi thứ trang trí. Một chiếc loa tốt và hai micro có dây, kèm micro dự phòng, là đủ cho vài chục người. Thử âm thanh với chính giọng của những người sẽ đọc: giọng người già thường nhỏ, cần đưa micro gần hơn và tăng âm vừa phải. Đặt loa hướng về người nghe, tránh hướng thẳng vào nhà dân xung quanh.
Ánh sáng chỉ cần đủ cho người đọc nhìn rõ giấy và người nghe thấy người đọc. Đèn lồng, đèn dây ánh vàng tạo không khí đêm rằm tốt hơn đèn trắng chói. Lối đi, bậc thềm phải có đèn để người cao tuổi không vấp ngã.
Trang trí nên gọn: vài chiếc đèn lồng, một cành hoa đào hay mai, một tấm phông đơn giản. Đêm thơ đẹp nhờ người đọc và người nghe, không nhờ phông bạt cầu kỳ. Phần tiết kiệm được có thể dùng để mời trà, chè đêm rằm cho mọi người.
An toàn và tôn trọng hàng xóm
Đêm thơ là sinh hoạt văn hoá, nên càng cần được tổ chức chu đáo để không gây phiền cho ai.
- Không dùng đèn trời, pháo hay nến không có chụp ở chỗ đông người; đèn lồng dùng bóng điện hoặc đèn pin an toàn hơn nến.
- Giữ lối thoát rộng, không xếp ghế chắn lối; biết vị trí bình chữa cháy nếu tổ chức trong nhà văn hoá.
- Kết thúc đúng giờ đã báo, giảm âm lượng sau giờ khuya để không ảnh hưởng nhà xung quanh.
- Có người để ý người cao tuổi đi lại, người có bệnh nền, chuẩn bị ghế có tựa cho người cần.
- Nếu tổ chức ở nơi công cộng, sân đình, sân di tích, báo trước và làm theo hướng dẫn của ban quản lý hoặc tổ dân phố.
- Dọn sạch sau đêm thơ, trả lại địa điểm như lúc mượn, đó là cách để năm sau còn được cho mượn tiếp.
Một đêm thơ để lại ấn tượng tốt với cả những người không đến dự, như hàng xóm, người quản lý địa điểm, sẽ dễ thành nếp hằng năm.
Sau đêm thơ: lưu lại và chuẩn bị cho năm sau
Đêm thơ kết thúc không có nghĩa việc đã xong. Trong vài ngày sau, ban tổ chức nên gom ảnh, bản ghi âm, danh sách bài đọc, rồi gửi lại cho những người đã tham gia. Với nhiều người cao tuổi, một tấm ảnh đứng đọc thơ dưới đèn lồng đêm rằm là kỷ niệm rất quý.
Nếu câu lạc bộ có điều kiện, có thể đóng một tập nhỏ gồm thơ của hội viên đã đọc trong đêm, in vừa đủ số người tham gia, không bán. Trước khi in, hỏi lại từng người có đồng ý đưa bài vào tập không, và chỉ đưa thơ của chính hội viên, không đưa thơ của tác giả khác.
Cuối cùng, ngồi lại với nhau một buổi ngắn để rút kinh nghiệm: tiết mục nào người nghe thích, đoạn nào bị chùng, giờ giấc có hợp không, khâu nào thiếu người. Ghi lại thành vài dòng để năm sau người lo việc không phải bắt đầu từ đầu. Một đêm thơ thành nếp hằng năm là nhờ những ghi chép nhỏ như thế.
Câu hỏi thường gặp
Một đêm thơ câu lạc bộ nên kéo dài bao lâu?
Khoảng 90 phút là vừa với đa số người nghe, nhất là người cao tuổi. Nếu nhiều người muốn đọc, chia thành hai đêm hoặc giới hạn mỗi người một bài dưới ba phút, thay vì kéo dài đêm thơ quá khuya.
Đêm thơ nên có bao nhiêu tiết mục?
Với 90 phút, khoảng mười lăm đến hai mươi tiết mục là hợp lý, kể cả phần ngâm thơ và đọc chung. Mỗi tiết mục ba đến bốn phút tính cả lời giới thiệu, chừa thời gian nghỉ giữa giờ và phần khai mạc, khép lại.
Có nên trao giải trong đêm thơ không?
Không bắt buộc. Đêm thơ rằm Giêng mang tinh thần cùng đọc, cùng nghe hơn là thi thố. Nếu muốn ghi nhận, có thể tặng mỗi người đọc một món quà nhỏ như nhau hoặc một tấm thiệp, tránh xếp hạng làm mất không khí thân mật.
Làm sao để người trẻ đến dự đêm thơ?
Mời người trẻ cùng tham gia chuẩn bị, giao cho họ phần kỹ thuật, ghi hình, hay một tiết mục đọc thơ của chính họ. Chọn vài bài thơ hiện đại gần với người trẻ, có thể có tiết mục hát thơ phổ nhạc. Người trẻ đến khi thấy mình có vai trò.
Đêm thơ ở xóm có cần xin phép không?
Tuỳ quy mô và địa điểm. Một buổi nhỏ trong nhà văn hoá thường chỉ cần thống nhất với tổ dân phố hoặc ban quản lý nhà văn hoá. Buổi lớn ở nơi công cộng, có loa lớn, nên hỏi chính quyền khu dân cư về quy định hiện hành của địa phương.
Chuẩn bị gì để mời khách trong đêm thơ rằm?
Trà nóng là đủ ấm áp. Có thể thêm bánh trôi, chè hay hoa quả đêm rằm cho hợp không khí Nguyên tiêu. Chọn đồ ăn gọn, ít rác, chuẩn bị túi gom rác và nhắc mọi người giữ sạch chỗ ngồi.